Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఆతురోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथात आतुरोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
35. āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఆతురముపక్రమమాణేన భిషజాఽఽయురాదావేవ పరీక్షితవ్యం ; సత్యాయుషి వ్యాధ్యృత్వగ్నివయోదేహబలసత్త్వసాత్మ్యప్రకృతిభేషజదేశాన్ పరీక్షేత ||3||
View original
आतुरमुपक्रममाणेन भिषजाऽऽयुरादावेव परीक्षितव्यं ; सत्यायुषि व्याध्यृत्वग्निवयोदेहबलसत्त्वसात्म्यप्रकृतिभेषजदेशान् परीक्षेत ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర మహాపాణిపాదపార్శ్వపృష్ఠస్తనాగ్రదశనవదనస్కంధలలాటం దీర్ఘాంగులిపర్వోచ్ఛ్వాసప్రేక్షణబాహుం, విస్తీర్ణభ్రూస్తనాంతరోరస్కం హ్రస్వజంఘామేఢ్రగ్రీవం, గంభీరసత్త్వస్వరనాభిం , అనుచ్చైర్బద్ధస్తనం, ఉపచితమహారోమశకర్ణం, పశ్చాన్మస్తిష్కం, స్నాతానులిప్తం మూర్ధానుపూర్వ్యా విశుష్యమాణశరీరం పశ్చాచ్చ విశుష్యమాణహృదయం పురుషం జానీయాద్దీర్ఘాయుః ఖల్వయమితి | తమేకాంతేనోపక్రమేత్ | ఏభిర్లక్షణైర్విపరీతైరల్పాయుః; మిశ్రైర్మధ్యమాయురితి ||4||
View original
तत्र महापाणिपादपार्श्वपृष्ठस्तनाग्रदशनवदनस्कन्धललाटं दीर्घाङ्गुलिपर्वोच्छ्वासप्रेक्षणबाहुं, विस्तीर्णभ्रूस्तनान्तरोरस्कं ह्रस्वजङ्घामेढ्रग्रीवं, गम्भीरसत्त्वस्वरनाभिम् , अनुच्चैर्बद्धस्तनम्, उपचितमहारोमशकर्णं, पश्चान्मस्तिष्कं, स्नातानुलिप्तं मूर्धानुपूर्व्या विशुष्यमाणशरीरं पश्चाच्च विशुष्यमाणहृदयं पुरुषं जानीयाद्दीर्घायुः खल्वयमिति | तमेकान्तेनोपक्रमेत् | एभिर्लक्षणैर्विपरीतैरल्पायुः; मिश्रैर्मध्यमायुरिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
భవంతి చాత్ర | గూఢసంధిసిరాస్నాయుః సంహతాంగః స్థిరేంద్రియః | ఉత్తరోత్తరసుక్షేత్రో యః స దీర్ఘాయురుచ్యతే ||5|| గర్భాత్ ప్రభృత్యరోగో యః శనైః సముపచీయతే | శరీరజ్ఞానవిజ్ఞానైః స దీర్ఘాయుః సమాసతః ||6||
View original
भवन्ति चात्र | गूढसन्धिसिरास्नायुः संहताङ्गः स्थिरेन्द्रियः | उत्तरोत्तरसुक्षेत्रो यः स दीर्घायुरुच्यते ||५|| गर्भात् प्रभृत्यरोगो यः शनैः समुपचीयते | शरीरज्ञानविज्ञानैः स दीर्घायुः समासतः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 9
మధ్యమస్యాయుషో జ్ఞానమత ఊర్ధ్వం నిబోధ మే | అధస్తాదక్షయోర్యస్య లేఖాః స్యుర్వ్యక్తమాయతాః ||7|| ద్వే వా తిస్రోఽధికా వాఽపి పాదౌ కర్ణౌ చ మాంసలౌ | నాసాగ్రమూర్ధ్వం చ భవేదూర్ధ్వం లేఖాశ్చ పృష్ఠతః ||8|| యస్య స్యుస్తస్య పరమమాయుర్భవతి సప్తతిః |9|
View original
मध्यमस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे | अधस्तादक्षयोर्यस्य लेखाः स्युर्व्यक्तमायताः ||७|| द्वे वा तिस्रोऽधिका वाऽपि पादौ कर्णौ च मांसलौ | नासाग्रमूर्ध्वं च भवेदूर्ध्वं लेखाश्च पृष्ठतः ||८|| यस्य स्युस्तस्य परममायुर्भवति सप्ततिः |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 11
జఘన్యస్యాయుషో జ్ఞానమత ఊర్ధ్వం నిబోధ మే ||9|| హస్వాని యస్య పర్వాణి సుమహచ్చాపి మేహనం | తథోరస్యవలీఢాని న చ స్యాత్పృష్ఠమాయతం ||10|| ఊర్ధ్వం చ శ్రవణౌ స్థానాన్నాసా చోచ్చా శరీరిణః | హసతో జల్పతో వాఽపి దంతమాంసం ప్రదృశ్యతే | ప్రేక్షతే యశ్చ విభ్రాంతం స జీవేత్పంచవింశతిం ||11||
View original
जघन्यस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे ||९|| हस्वानि यस्य पर्वाणि सुमहच्चापि मेहनम् | तथोरस्यवलीढानि न च स्यात्पृष्ठमायतम् ||१०|| ऊर्ध्वं च श्रवणौ स्थानान्नासा चोच्चा शरीरिणः | हसतो जल्पतो वाऽपि दन्तमांसं प्रदृश्यते | प्रेक्षते यश्च विभ्रान्तं स जीवेत्पञ्चविंशतिम् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
అథ పునరాయుషో విజ్ఞానార్థమంగప్రత్యంగప్రమాణసారానుపదేక్ష్యామః | తత్రాంగాన్యంతరాధిసక్థిబాహుశిరాంసి, తదవయవాః ప్రత్యంగానీతి | తత్ర, స్వైరంగులైః పాదాంగుష్ఠప్రదేశిన్యౌ ద్వ్యంగులాయతే ; ప్రదేశిన్యాస్తు మధ్యమానామికాకనిష్ఠికా యథోత్తరం పంచమభాగహీనాః; చతురంగులాయతే పంచాంగులవిస్తృతే ప్రపదపాదతలే; పంచచతురంగులాయతవిస్తృతా పార్ష్ణిః; చతుర్దశాంగులాయతః పాదః; చతుర్దశాంగులపరిణాహాని పాదగుల్ఫజంఘాజానుమధ్యాని; అష్టాదశాంగులా జంఘా, జానూపరిష్టాచ్చ ద్వాత్రింశదంగులం, ఏతే పంచాశత్; జంఘాయామసమావూరూ; ద్వ్యంగులాని వృషణచిబుకదశననాసాపుటభాగకర్ణమూలభ్రూనయనాంతరాణి; చతురంగులాని మేహనవదనాంతరనాసాకర్ణలలాటగ్రీవోచ్ఛ్రాయదృష్ట్యంతరాణి; ద్వాదశాంగులాని భగవిస్తారమేహననాభిహృదయగ్రీవాస్తనాంతరముఖాయామమణిబంధప్రకోష్ఠస్థౌల్యాని; ఇంద్రబస్తిపరిణాహాంసపీఠకూర్పరాంతరాయామః షోడశాంగులః; చతుర్వింశత్యంగులో హస్తః; ద్వాత్రింశదంగులపరిమాణౌ భుజౌ; ద్వాత్రింశత్పరిణాహావూరూ; మణిబంధకూర్పరాంతరం షోడశాంగులం; తలం షట్చతురంగులాయామవిస్తారం; అంగుష్ఠమూలప్రదేశినీశ్రవణాపాంగాంతరమధ్యమాంగుల్యౌ పంచాంగులే; అర్ధపంచాంగులే ప్రదేశిన్యనామికే; సార్ధత్ర్యంగులౌ కనిష్ఠాంగుష్ఠౌ; చతుర్వింశతివిస్తారపరిణాహం ముఖగ్రీవం; త్రిభాగాంగులవిస్తారా నాసాపుటమర్యాదా; నయనత్రిభాగపరిణాహా తారకా; నవమస్తారకాంశో దృష్టిః; కేశాంతమస్తకాంతరమేకాదశాంగులం; మస్తకాదవటుకేశాంతో దశాంగులః; కర్ణావట్వంతరం చతుర్దశాంగులం; పురుషోరఃప్రమాణవిస్తీర్ణా స్త్రీశ్రోణిః; అష్టాదశాంగులవిస్తారమురః; తత్ప్రమాణా పురుషస్య కటీ; సవింశమంగులశతం పురుషాయామ ఇతి ||12||
View original
अथ पुनरायुषो विज्ञानार्थमङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणसारानुपदेक्ष्यामः | तत्राङ्गान्यन्तराधिसक्थिबाहुशिरांसि, तदवयवाः प्रत्यङ्गानीति | तत्र, स्वैरङ्गुलैः पादाङ्गुष्ठप्रदेशिन्यौ द्व्यङ्गुलायते ; प्रदेशिन्यास्तु मध्यमानामिकाकनिष्ठिका यथोत्तरं पञ्चमभागहीनाः; चतुरङ्गुलायते पञ्चाङ्गुलविस्तृते प्रपदपादतले; पञ्चचतुरङ्गुलायतविस्तृता पार्ष्णिः; चतुर्दशाङ्गुलायतः पादः; चतुर्दशाङ्गुलपरिणाहानि पादगुल्फजङ्घाजानुमध्यानि; अष्टादशाङ्गुला जङ्घा, जानूपरिष्टाच्च द्वात्रिंशदङ्गुलम्, एते पञ्चाशत्; जङ्घायामसमावूरू; द्व्यङ्गुलानि वृषणचिबुकदशननासापुटभागकर्णमूलभ्रूनयनान्तराणि; चतुरङ्गुलानि मेहनवदनान्तरनासाकर्णललाटग्रीवोच्छ्रायदृष्ट्यन्तराणि; द्वादशाङ्गुलानि भगविस्तारमेहननाभिहृदयग्रीवास्तनान्तरमुखायाममणिबन्धप्रकोष्ठस्थौल्यानि; इन्द्रबस्तिपरिणाहांसपीठकूर्परान्तरायामः षोडशाङ्गुलः; चतुर्विंशत्यङ्गुलो हस्तः; द्वात्रिंशदङ्गुलपरिमाणौ भुजौ; द्वात्रिंशत्परिणाहावूरू; मणिबन्धकूर्परान्तरं षोडशाङ्गुलं; तलं षट्चतुरङ्गुलायामविस्तारम्; अङ्गुष्ठमूलप्रदेशिनीश्रवणापाङ्गान्तरमध्यमाङ्गुल्यौ पञ्चाङ्गुले; अर्धपञ्चाङ्गुले प्रदेशिन्यनामिके; सार्धत्र्यङ्गुलौ कनिष्ठाङ्गुष्ठौ; चतुर्विंशतिविस्तारपरिणाहं मुखग्रीवं; त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्यादा; नयनत्रिभागपरिणाहा तारका; नवमस्तारकांशो दृष्टिः; केशान्तमस्तकान्तरमेकादशाङ्गुलं; मस्तकादवटुकेशान्तो दशाङ्गुलः; कर्णावट्वन्तरं चतुर्दशाङ्गुलं; पुरुषोरःप्रमाणविस्तीर्णा स्त्रीश्रोणिः; अष्टादशाङ्गुलविस्तारमुरः; तत्प्रमाणा पुरुषस्य कटी; सविंशमङ्गुलशतं पुरुषायाम इति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
భవంతి చాత్ర శ్లోకాః | పంచవింశే తతో వర్షే పుమాన్ నారీ తు షోడశే | సమత్వాగతవీర్యౌ తౌ జానీయాత్ కుశలో భిషక్ ||13||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः | पञ्चविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे | समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयात् कुशलो भिषक् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
దేహః స్వైరంగులైరేష యథావదనుకీర్తితః |14|
View original
देहः स्वैरङ्गुलैरेष यथावदनुकीर्तितः |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15
యుక్తః ప్రమాణేనానేన పుమాన్ వా యది వాఽంగనా ||14|| దీర్ఘమాయురవాప్నోతి విత్తం చ మహదృచ్ఛతి | మధ్యమం మధ్యమైరాయుర్విత్తం హీనైస్తథాఽవరం ||15||
View original
युक्तः प्रमाणेनानेन पुमान् वा यदि वाऽङ्गना ||१४|| दीर्घमायुरवाप्नोति वित्तं च महदृच्छति | मध्यमं मध्यमैरायुर्वित्तं हीनैस्तथाऽवरम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
అథ సారాన్ వక్ష్యామః- స్మృతిభక్తిప్రజ్ఞాశౌచశౌర్యోపేతం కల్యాణాభినివేశం సత్త్వసారం విద్యాత్; స్నిగ్ధసంహతశ్వేతాస్థిదంతనఖం బహులకామప్రజం శుక్రేణ; అకృశముత్తమబలం స్నిగ్ధగంభీరస్వరం సౌభాగ్యోపపన్నం మహానేత్రం చ మజ్జ్ఞా; మహాశిరఃస్కంధం దృఢదంతహన్వస్థినఖమస్థిభిః; స్నిగ్ధమూత్రస్వేదస్వరం బృహచ్ఛరీరమాయాసాసహిష్ణుం మేదసా; అచ్ఛిద్రగాత్రం గూఢాస్థిసంధిం మాంసోపచితం చ మాంసేన; స్నిగ్ధతామ్రనఖనయనతాలుజిహ్వౌష్ఠపాణిపాదతలం రక్తేన; సుప్రసన్నమృదుత్వగ్రోమాణం త్వక్సారం విద్యాదితి | ఏషాం పూర్వం పూర్వం ప్రధానమాయుఃసౌభాగ్యయోరితి ||16||
View original
अथ सारान् वक्ष्यामः- स्मृतिभक्तिप्रज्ञाशौचशौर्योपेतं कल्याणाभिनिवेशं सत्त्वसारं विद्यात्; स्निग्धसंहतश्वेतास्थिदन्तनखं बहुलकामप्रजं शुक्रेण; अकृशमुत्तमबलं स्निग्धगम्भीरस्वरं सौभाग्योपपन्नं महानेत्रं च मज्ज्ञा; महाशिरःस्कन्धं दृढदन्तहन्वस्थिनखमस्थिभिः; स्निग्धमूत्रस्वेदस्वरं बृहच्छरीरमायासासहिष्णुं मेदसा; अच्छिद्रगात्रं गूढास्थिसन्धिं मांसोपचितं च मांसेन; स्निग्धताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलं रक्तेन; सुप्रसन्नमृदुत्वग्रोमाणं त्वक्सारं विद्यादिति | एषां पूर्वं पूर्वं प्रधानमायुःसौभाग्ययोरिति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
విశేషతోఽంగప్రత్యంగప్రమాణాదథ సారతః | పరీక్ష్యాయుః సునిపుణో భిషక్ సిధ్యతి కర్మసు ||17||
View original
विशेषतोऽङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणादथ सारतः | परीक्ष्यायुः सुनिपुणो भिषक् सिध्यति कर्मसु ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
వ్యాధివిశేషాస్తు ప్రాగభిహితాః; సర్వ ఏవైతే త్రివిధాః- సాధ్యా, యాప్యాః, ప్రత్యాఖ్యేయాశ్చ | తత్రైతాన్ భూయస్త్రిధా పరీక్షేత- కిమయమౌపసర్గికః, ప్రాక్కేవలః, అన్యలక్షణ ఇతి | తత్ర, ఔపసర్గికో నామ యః పూర్వోత్పన్నం వ్యాధిం జఘన్యకాలజాతో వ్యాధిరుపసృజతి, స తన్మూల ఏవోపద్రవసంజ్ఞః; ప్రాక్కేవలో నామ యః ప్రాగేవోత్పన్నో వ్యాధిరపూర్వరూపోఽనుపద్రవశ్చ; అన్యలక్షణో నామ యో భవిష్యద్వ్యాధిఖ్యాపకః, స పూర్వరూపసంజ్ఞః | తత్ర, సోపద్రవమన్యోన్యావిరోధేనోపక్రమేత, బలవంతముపద్రవం వా; ప్రాక్కేవలం యథాస్వం ప్రతికుర్వీత; అన్యలక్షణే త్వాదివ్యాధౌ ప్రయతేత ||18||
View original
व्याधिविशेषास्तु प्रागभिहिताः; सर्व एवैते त्रिविधाः- साध्या, याप्याः, प्रत्याख्येयाश्च | तत्रैतान् भूयस्त्रिधा परीक्षेत- किमयमौपसर्गिकः, प्राक्केवलः, अन्यलक्षण इति | तत्र, औपसर्गिको नाम यः पूर्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकालजातो व्याधिरुपसृजति, स तन्मूल एवोपद्रवसञ्ज्ञः; प्राक्केवलो नाम यः प्रागेवोत्पन्नो व्याधिरपूर्वरूपोऽनुपद्रवश्च; अन्यलक्षणो नाम यो भविष्यद्व्याधिख्यापकः, स पूर्वरूपसञ्ज्ञः | तत्र, सोपद्रवमन्योन्याविरोधेनोपक्रमेत, बलवन्तमुपद्रवं वा; प्राक्केवलं यथास्वं प्रतिकुर्वीत; अन्यलक्षणे त्वादिव्याधौ प्रयतेत ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (19) · Śloka 19
భవతి చాత్ర | నాస్తి రోగో వినా దోషైర్యస్మాత్తస్మాద్విచక్షణః | అనుక్తమపి దోషాణాం లింగైర్వ్యాధిముపాచరేత్ ||19||
View original
भवति चात्र | नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः | अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
ప్రాగభిహితా ఋతవః ||20||
View original
प्रागभिहिता ऋतवः ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
శీతే శీతప్రతీకారముష్ణే చోష్ణనివారణం | కృత్వా కుర్యాత్ క్రియాం ప్రాప్తాం క్రియాకాలం న హాపయేత్ ||21||
View original
शीते शीतप्रतीकारमुष्णे चोष्णनिवारणम् | कृत्वा कुर्यात् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
అప్రాప్తే వా క్రియాకాలే ప్రాప్తే వా న కృతా క్రియా | క్రియా హీనాఽతిరిక్తా వా సాధ్యేష్వపి న సిధ్యతి ||22||
View original
अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न कृता क्रिया | क्रिया हीनाऽतिरिक्ता वा साध्येष्वपि न सिध्यति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
యా హ్యుదీర్ణం శమయతి నాన్యం వ్యాధిం కరోతి చ | సా క్రియా, న తు యా వ్యాధిం హరత్యన్యముదీరయేత్ ||23||
View original
या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च | सा क्रिया, न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
ప్రాగభిహితోఽగ్నిరన్నస్య పాచకః | స చతుర్విధో భవతి- దోషానభిపన్న ఏకః, విక్రియామాపన్నస్త్రివిధో భవతి- విషమో వాతేన, తీక్ష్ణః పిత్తేన, మందః శ్లేష్మణా, చతుర్థః సమః సర్వసామ్యాదితి | తత్ర, యో యథాకాలముపయుక్తమన్నం సమ్యక్ పచతి స సమః, సమైర్దోషైః; యః కదాచిత్ సమ్యక్ పచతి, కదాచిదాధ్మానశూలోదావర్తాతిసారజఠరగౌరవాంత్రకూజనప్రవాహణాని కృత్వా, స విషమః; యః ప్రభూతమప్యుపయుక్తమన్నమాశు పచతి స తీక్ష్ణః, స ఏవాభివర్ధమానోఽత్యగ్నిరిత్యాభాష్యతే, స ముహుర్ముహుః ప్రభూతమప్యుపయుక్తమన్నమాశుతరం పచతి, పాకాంతే చ గలతాల్వోష్ఠశోషదాహసంతాపాంజనయతి; యస్త్వల్పమప్యుపయుక్తముదరశిరోగౌరవకాసశ్వాసప్రసేకచ్ఛర్దిగాత్రసదనాని కృత్వా మహతా కాలేన పచతి, స మందః ||24||
View original
प्रागभिहितोऽग्निरन्नस्य पाचकः | स चतुर्विधो भवति- दोषानभिपन्न एकः, विक्रियामापन्नस्त्रिविधो भवति- विषमो वातेन, तीक्ष्णः पित्तेन, मन्दः श्लेष्मणा, चतुर्थः समः सर्वसाम्यादिति | तत्र, यो यथाकालमुपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति स समः, समैर्दोषैः; यः कदाचित् सम्यक् पचति, कदाचिदाध्मानशूलोदावर्तातिसारजठरगौरवान्त्रकूजनप्रवाहणानि कृत्वा, स विषमः; यः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशु पचति स तीक्ष्णः, स एवाभिवर्धमानोऽत्यग्निरित्याभाष्यते, स मुहुर्मुहुः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशुतरं पचति, पाकान्ते च गलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापाञ्जनयति; यस्त्वल्पमप्युपयुक्तमुदरशिरोगौरवकासश्वासप्रसेकच्छर्दिगात्रसदनानि कृत्वा महता कालेन पचति, स मन्दः ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
విషమో వాతజాన్ రోగాంస్తీక్ష్ణః పిత్తనిమిత్తజాన్ | కరోత్యగ్నిస్తథా మందో వికారాన్ కఫసంభవాన్ ||25||
View original
विषमो वातजान् रोगांस्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् | करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
తత్ర, సమే పరిరక్షణం కుర్వీత; విషమే స్నిగ్ధామ్లలవణైః క్రియావిశేషైః ప్రతికుర్వీత; తీక్ష్ణే మధురస్నిగ్ధశీతైర్విరేకైశ్చ; ఏవమేవాత్యగ్నౌ, విశేషేణ మాహిషైశ్చ క్షీరదధిసర్పిర్భిః; మందే కటుతిక్తకషాయైర్వమనైశ్చ ||26||
View original
तत्र, समे परिरक्षणं कुर्वीत; विषमे स्निग्धाम्ललवणैः क्रियाविशेषैः प्रतिकुर्वीत; तीक्ष्णे मधुरस्निग्धशीतैर्विरेकैश्च; एवमेवात्यग्नौ, विशेषेण माहिषैश्च क्षीरदधिसर्पिर्भिः; मन्दे कटुतिक्तकषायैर्वमनैश्च ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
జాఠరో భగవానగ్నిరీశ్వరోఽన్నస్య పాచకః | సౌక్ష్మ్యాద్రసానాదదానో వివేక్తుం నైవ శక్యతే ||27||
View original
जाठरो भगवानग्निरीश्वरोऽन्नस्य पाचकः | सौक्ष्म्याद्रसानाददानो विवेक्तुं नैव शक्यते ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
ప్రాణాపానసమానైస్తు సర్వతః పవనైస్త్రిభిః | ధ్మాయతే పాల్యతే చాపి స్వాం స్వాం గతిమవస్థితైః ||28||
View original
प्राणापानसमानैस्तु सर्वतः पवनैस्त्रिभिः | ध्मायते पाल्यते चापि स्वां स्वां गतिमवस्थितैः ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (29) · Śloka 29
వయస్తు త్రివిధం- బాల్యం, మధ్యం, వృద్ధమితి | తత్రోనషోడశవర్షీయా బాలాః | తే త్రివిధాః- క్షీరపాః, క్షీరాన్నాదా, అన్నాదా ఇతి | తేషు సంవత్సరపరాః క్షీరపాః, ద్విసంవత్సరపరాః క్షీరాన్నాదాః, పరతోఽన్నాదా ఇతి | షోడశసప్తత్యోరంతరే మధ్యం వయః | తస్య వికల్పో- వృద్ధిః, యౌవనం, సంపూర్ణతా, పరిహాణిరితి | తత్ర, ఆవింశతేర్వృద్ధిః, ఆత్రింశతో యౌవనం, ఆచత్వారింశతః సర్వధాత్వింద్రియబలవీర్యసంపూర్ణతా, అత ఊర్ధ్వమీషత్పరిహాణిర్యావత్ సప్తతిరితి | సప్తతేరూర్ధ్వం క్షీయమాణధాత్వింద్రియబలవీర్యోత్సాహమహన్యహని వలీపలితఖాలిత్యజుష్టం కాసశ్వాసప్రభృతిభిరుపద్రవైరభిభూయమానం సర్వక్రియాస్వసమర్థం జీర్ణాగారమివాభివృష్టమవసీదంతం వృద్ధమాచక్షతే ||29||
View original
वयस्तु त्रिविधं- बाल्यं, मध्यं, वृद्धमिति | तत्रोनषोडशवर्षीया बालाः | ते त्रिविधाः- क्षीरपाः, क्षीरान्नादा, अन्नादा इति | तेषु संवत्सरपराः क्षीरपाः, द्विसंवत्सरपराः क्षीरान्नादाः, परतोऽन्नादा इति | षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वयः | तस्य विकल्पो- वृद्धिः, यौवनं, सम्पूर्णता, परिहाणिरिति | तत्र, आविंशतेर्वृद्धिः, आत्रिंशतो यौवनम्, आचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्यसम्पूर्णता, अत ऊर्ध्वमीषत्परिहाणिर्यावत् सप्ततिरिति | सप्ततेरूर्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रियबलवीर्योत्साहमहन्यहनि वलीपलितखालित्यजुष्टं कासश्वासप्रभृतिभिरुपद्रवैरभिभूयमानं सर्वक्रियास्वसमर्थं जीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (30) · Śloka 30
తత్రోత్తరోత్తరాసు వయోవస్థాసూత్తరోత్తరా భేషజమాత్రావిశేషా భవంతి, ఋతే చ పరిహాణేః; తత్రాద్యాపేక్షయా ప్రతికుర్వీత ||30||
View original
तत्रोत्तरोत्तरासु वयोवस्थासूत्तरोत्तरा भेषजमात्राविशेषा भवन्ति, ऋते च परिहाणेः; तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्वीत ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (31) · Śloka 31
భవంతి చాత్ర- బాలే వివర్ధతే శ్లేష్మా మధ్యమే పిత్తమేవ తు | భూయిష్ఠం వర్ధతే వాయుర్వృద్ధే తద్వీక్ష్య యోజయేత్ ||31||
View original
भवन्ति चात्र- बाले विवर्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु | भूयिष्ठं वर्धते वायुर्वृद्धे तद्वीक्ष्य योजयेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (32) · Śloka 32
అగ్నిక్షారవిరేకైస్తు బాలవృద్ధౌ వివర్జయేత్ | తత్సాధ్యేషు వికారేషు మృద్వీం కుర్యాత్ క్రియాం శనైః ||32||
View original
अग्निक्षारविरेकैस्तु बालवृद्धौ विवर्जयेत् | तत्साध्येषु विकारेषु मृद्वीं कुर्यात् क्रियां शनैः ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (33) · Śloka 33
దేహః స్థూలః, కృశో, మధ్య, ఇతి ప్రాగుపదిష్టః ||33||
View original
देहः स्थूलः, कृशो, मध्य, इति प्रागुपदिष्टः ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (34) · Śloka 34
కర్శయేద్బృంహయేచ్చాపి సదా స్థూలకృశౌ నరౌ | రక్షణం చైవ మధ్యస్య కుర్వీత సతతం భిషక్ ||34||
View original
कर्शयेद्बृंहयेच्चापि सदा स्थूलकृशौ नरौ | रक्षणं चैव मध्यस्य कुर्वीत सततं भिषक् ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (35) · Śloka 35
బలమభిహితగుణం; దౌర్బల్యం తు స్వభావదోషజరాదిభిరవేక్షితవ్యం | యస్మాద్బలవతః సర్వక్రియాప్రవృత్తిస్తస్మాద్బలమేవ ప్రధానమధికరణానాం ||35||
View original
बलमभिहितगुणं; दौर्बल्यं तु स्वभावदोषजरादिभिरवेक्षितव्यम् | यस्माद्बलवतः सर्वक्रियाप्रवृत्तिस्तस्माद्बलमेव प्रधानमधिकरणानाम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (36) · Śloka 36
కేచిత్ కృశాః ప్రాణవంతః స్థూలాశ్చాల్పబలా నరాః | తస్మాత్ స్థిరత్వం వ్యాయామైర్బలం వైద్యః ప్రతర్కయేత్ ||36||
View original
केचित् कृशाः प्राणवन्तः स्थूलाश्चाल्पबला नराः | तस्मात् स्थिरत्वं व्यायामैर्बलं वैद्यः प्रतर्कयेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (37-38) · Śloka 38
సత్త్వం తు వ్యసనాభ్యుదయక్రియాదిస్థానేష్వవిక్లవకరం ||37|| సత్త్వవాన్ సహతే సర్వం సంస్తభ్యాత్మానమాత్మనా | రాజసః స్తభ్యమానోఽన్యైః సహతే నైవ తామసః ||38||
View original
सत्त्वं तु व्यसनाभ्युदयक्रियादिस्थानेष्वविक्लवकरम् ||३७|| सत्त्ववान् सहते सर्वं संस्तभ्यात्मानमात्मना | राजसः स्तभ्यमानोऽन्यैः सहते नैव तामसः ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40
సాత్మ్యాని తు దేశకాలజాత్యృతురోగవ్యాయామోదకదివాస్వప్నరసప్రభృతీని ప్రకృతివిరుద్ధాన్యపి యాన్యబాధకరాణి భవంతి ||39|| యో రసః కల్పతే యస్య సుఖాయైవ నిషేవితః | వ్యాయామజాతమన్యద్వా తత్ సాత్మ్యమితి నిర్దిశేత్ ||40||
View original
सात्म्यानि तु देशकालजात्यृतुरोगव्यायामोदकदिवास्वप्नरसप्रभृतीनि प्रकृतिविरुद्धान्यपि यान्यबाधकराणि भवन्ति ||३९|| यो रसः कल्पते यस्य सुखायैव निषेवितः | व्यायामजातमन्यद्वा तत् सात्म्यमिति निर्दिशेत् ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (41) · Śloka 41
ప్రకృతిం భేషజం చోపరిష్టాద్వక్ష్యామః ||41||
View original
प्रकृतिं भेषजं चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (42) · Śloka 42
దేశస్త్వానూపో జాంగలః సాధారణ ఇతి | తత్ర, బహూదకనిమ్నోన్నతనదీవర్షగహనో మృదుశీతానిలో బహుమహాపర్వతవృక్షో మృదుసుకుమారోపచితశరీరమనుష్యప్రాయః కఫవాతరోగభూయిష్ఠశ్చానూపః; ఆకాశసమః ప్రవిరలాల్పకంటకివృక్షప్రాయోఽల్పవర్షప్రస్రవణోదపానోదకప్రాయ ఉష్ణదారుణవాతః ప్రవిరలాల్పశైలః స్థిరకృశశరీరమనుష్యప్రాయో వాతపిత్తరోగభూయిష్ఠశ్చ జాంగలః; ఉభయదేశలక్షణః సాధారణ ఇతి ||42||
View original
देशस्त्वानूपो जाङ्गलः साधारण इति | तत्र, बहूदकनिम्नोन्नतनदीवर्षगहनो मृदुशीतानिलो बहुमहापर्वतवृक्षो मृदुसुकुमारोपचितशरीरमनुष्यप्रायः कफवातरोगभूयिष्ठश्चानूपः; आकाशसमः प्रविरलाल्पकण्टकिवृक्षप्रायोऽल्पवर्षप्रस्रवणोदपानोदकप्राय उष्णदारुणवातः प्रविरलाल्पशैलः स्थिरकृशशरीरमनुष्यप्रायो वातपित्तरोगभूयिष्ठश्च जाङ्गलः; उभयदेशलक्षणः साधारण इति ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (43) · Śloka 43
భవంతి చాత్ర- సమాః సాధారణే యస్మాచ్ఛీతవర్షోష్మమారుతాః | దోషాణాం సమతా జంతోస్తస్మాత్సాధారణో మతః ||43||
View original
भवन्ति चात्र- समाः साधारणे यस्माच्छीतवर्षोष्ममारुताः | दोषाणां समता जन्तोस्तस्मात्साधारणो मतः ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (44-45) · Śloka 45
న తథా బలవంతః స్యుర్జలజా వా స్థలాహృతాః | స్వదేశే నిచితా దోషా అన్యస్మిన్ కోపమాగతాః ||44|| ఉచితే వర్తమానస్య నాస్తి దేశకృతం భయం | ఆహారస్వప్నచేష్టాదౌ తద్దేశస్య గుణే సతి ||45||
View original
न तथा बलवन्तः स्युर्जलजा वा स्थलाहृताः | स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन् कोपमागताः ||४४|| उचिते वर्तमानस्य नास्ति देशकृतं भयम् | आहारस्वप्नचेष्टादौ तद्देशस्य गुणे सति ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (46-47) · Śloka 47
దేశప్రకృతిసాత్మ్యర్తువిపరీతోఽచిరోత్థితః | సంపత్తౌ భిషగాదీనాం బలసత్త్వాయుషాం తథా ||46|| కేవలః సమదేహాగ్నేః సుఖసాధ్యతమో గదః | అతోఽన్యథా త్వసాధ్యః స్యాత్కృచ్ఛ్రో వ్యామిశ్రలక్షణః ||47||
View original
देशप्रकृतिसात्म्यर्तुविपरीतोऽचिरोत्थितः | सम्पत्तौ भिषगादीनां बलसत्त्वायुषां तथा ||४६|| केवलः समदेहाग्नेः सुखसाध्यतमो गदः | अतोऽन्यथा त्वसाध्यः स्यात्कृच्छ्रो व्यामिश्रलक्षणः ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (48) · Śloka 48
క్రియాయాస్తు గుణాలాభే క్రియామన్యాం ప్రయోజయేత్ | పూర్వస్యాం శాంతవేగాయాం న క్రియాసంకరో హితః ||48||
View original
क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् | पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः ||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (49) · Śloka 49
గుణాలాభేఽపి సపది యది సైవ క్రియా హితా | కర్తవ్యైవ తదా వ్యాధిః కృచ్ఛ్రసాధ్యతమో యది ||49||
View original
गुणालाभेऽपि सपदि यदि सैव क्रिया हिता | कर्तव्यैव तदा व्याधिः कृच्छ्रसाध्यतमो यदि ||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (50) · Śloka 50
య ఏవమేనం విధిమేకరూపం బిభర్తి కాలాదివశేన ధీమాన్ | స మృత్యుపాశాంజగతో గదౌఘాంఛినత్తి భైషజ్యపరశ్వధేన ||50||
View original
य एवमेनं विधिमेकरूपं बिभर्ति कालादिवशेन धीमान् | स मृत्युपाशाञ्जगतो गदौघाञ्छिनत्ति भैषज्यपरश्वधेन ||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ఆతురోపక్రమణీయో నామ పంచత్రింశోఽధ్యాయః ||35||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने आतुरोपक्रमणीयो नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ||३५||
🔊 Audio coming soon