Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'vāraṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातोऽवारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
avāraṇīyamiti vāraṇaṁ cikitsā, na vidyatē vāraṇaṁ yēṣāṁ tē avāraṇā vyādhayaḥ, tānadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyō'vāraṇīyaḥ; ētēnāsādhyavyādhīnadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyō'vāraṇīya ityarthaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
upadravaistu yē juṣṭā vyādhayō yāntyavāryatām |
rasāyanādvinā vatsa! tān śr̥ṇvēkamanā mama ||3||
View original
उपद्रवैस्तु ये जुष्टा व्याधयो यान्त्यवार्यताम् |
रसायनाद्विना वत्स! तान् शृण्वेकमना मम ||३||
upadravairiti yaḥ pūrvōtpannaṁ vyādhiṁ jaghanyakālajātō vyādhirupasr̥jati sa tanmūla ēvōpadravasañjñaḥ; jaghanyakālajāta iti paścātkālajāta ityarthaḥ| upadravaistviti tuśabdō'trāvadhāraṇārthaḥ, tēnēdamavadhārayati- pūrvādhyāyē'riṣṭairmaraṇamabhihitam, atra tūpadravairiti| kēcit ‘upadravaiśca’ iti tuśabdasthānē cakāraṁ paṭhanti, cakārastu lakṣaṇē'rthē, tēnōpadravairlakṣaṇairjuṣṭā ityarthaḥ; juṣṭāḥ sahitāḥ| rasāyanādvinēti rasāyanēna hyasādhyō vyādhirapi prāyaḥ sādhyatē| ēkamanāḥ sāvadhānaḥ| mamēti mama pārśvāt| ‘vyādhayō yāntyasādhyatām’ iti kēcit paṭhanti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 5
vātavyādhiḥ pramēhaśca kuṣṭhamarśō bhagandaram |
aśmarī mūḍhagarbhaśca tathaivōdaramaṣṭamam ||4||
aṣṭāvētē prakr̥tyaiva duścikitsyā mahāgadāḥ |5|
View original
वातव्याधिः प्रमेहश्च कुष्ठमर्शो भगन्दरम् |
अश्मरी मूढगर्भश्च तथैवोदरमष्टमम् ||४||
अष्टावेते प्रकृत्यैव दुश्चिकित्स्या महागदाः |५|
prathamaṁ mūlavyādhayō bhavanti paścādupadravā iti mūlavyādhīn darśayati- vātavyādhirityādi|- vātavyādhiratra mahāvātavyādhirabhiprētō mahacchabdalōpāt| aṣṭāvēta ityatra dvitīyaṁ punaraṣṭagrahaṇaṁ sarvēṣāṁ tulyatvakhyāpanārtham; anyē tvanyathā samādadhati, tattu vistarabhayānna likhitam| prakr̥tyaiva svabhāvēnaiva| mahāgadā iti māraṇātmakatvādasādhyatvācca mahattvamēṣāmiti| ‘aṣṭāvētē mahāntastu vyādhayō dustarāḥ sadā’- iti kēcit paṭhanti||4||-
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
prāṇamāṁsakṣayaḥ śōṣastr̥ṣṇā cchardirjvarastathā ||5||
atīsāraśca mūrcchā ca hikkā śvāsastathaiva ca |
ētairupadravairjuṣṭān sarvānēva vivarjayēt ||6||
View original
प्राणमांसक्षयः शोषस्तृष्णा च्छर्दिर्ज्वरस्तथा ||५||
अतीसारश्च मूर्च्छा च हिक्का श्वासस्तथैव च |
एतैरुपद्रवैर्जुष्टान् सर्वानेव विवर्जयेत् ||६||
yairupadravairjuṣṭā asādhyā bhavanti vātavyādhyādayō rōgāstānupadravānāha- prāṇamāṁsakṣaya ityādi|- utsāhōpacayakṣaya ityarthaḥ| cakāratrayaṁ vakṣyamāṇaśōphatvaksvāpādīnāṁ samuccayārtham| ētairupadravairjuṣṭā ityatra bahuvacanaṁ tribhirvā juṣṭā iti khyāpanārtham| anyē ‘prāṇamāṁsakṣayaśvāsatr̥ṣṇāśōṣavamījvaraiḥ| mūrcchātisārahikkābhiḥ punaścaitairupadravaiḥ|| varjanīyā viśēṣēṇa bhiṣajā siddhimicchatā’- iti paṭhanti||5-6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
śūnaṁ suptatvacaṁ bhagnaṁ kampādhmānanipīḍitam |
naraṁ rujārtamantaśca vātavyādhirvināśayēt ||7||
View original
शूनं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीडितम् |
नरं रुजार्तमन्तश्च वातव्याधिर्विनाशयेत् ||७||
prativyādhiniyataṁ viśiṣṭamariṣṭaṁ darśayannāha- śūnamityādi| śūnādyupadravasahitaṁ puruṣaṁ vātavyādhirvināśayēditi sambandhaḥ| suptatvacaṁ badhiratvacam, bhagnaṁ vātēna truṭitam| rujārtamantaścēti antarmadhyē rujārtaṁ gambhīravēdanāpīḍitaṁ; kēcit ‘naraṁ rujārtimantaṁ ca’ iti paṭhanti; tatra rujā tōdādilakṣaṇā, artiḥ śūlaḥ||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
yathōktōpadravāviṣṭamatiprasrutamēva vā |
piḍakāpīḍitaṁ gāḍhaṁ pramēhō hanti mānavam ||8||
View original
यथोक्तोपद्रवाविष्टमतिप्रस्रुतमेव वा |
पिडकापीडितं गाढं प्रमेहो हन्ति मानवम् ||८||
yathōktōpadravāviṣṭamiti makṣikōpasarpaṇādayaḥ ślaiṣmikāṇāṁ, vr̥ṣaṇāvadaraṇādayaḥ paittikānāṁ, hr̥dgrahādayō vātikānāṁ, tairāviṣṭaṁ saṁyuktaṁ mānavaṁ pramēhō hanti| atiprasrutamiti suṣṭhu sravanmūtram| piḍakāpīḍitamiti piḍakāḥ śarāvikākacchapikādayaḥ| gāḍham atiśayēna||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
prabhinnaprasrutāṅgaṁ ca raktanētraṁ hatasvaram |
pañcakarmaguṇātītaṁ kuṣṭhaṁ hantīha kuṣṭhinam ||9||
View original
प्रभिन्नप्रस्रुताङ्गं च रक्तनेत्रं हतस्वरम् |
पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह कुष्ठिनम् ||९||
prabhinnamityādi|- prabhinnaprasrutābhyāṁ sahāṅgaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| hatasvaramiti naṣṭasvaram| pañcakarmaguṇātītamiti atra vamanādīnāṁ pañcakarmaṇāmaprāptaphalamityēkē; tattu na samyak, yataḥ pañcaśabdēna pañcamadhātvavasthitaṁ kuṣṭhamuktaṁ; tatra karmāṇi saṁśōdhanasaṁśamanābhyaṅgagugguluśilājatuprabhr̥tīni, tēṣāṁ guṇāḥ phalāni, tēbhyō'tītam; ētaduktaṁ bhavati- asthigatakuṣṭhaṁ saṁśōdhanādibhirapyaprāptaviśēṣaṁ kuṣṭhinaṁ hanti| anyē tu ‘pūrvarūpakriyayā saha rasādidhātūnāṁ caturṇāṁ kriyāsamūhaḥ pañcakarmāṇi’ iti manyantē| tadyathā- pūrvarūpēṣu saṁśōdhanamubhayataḥ sēvēta; tvakprāptē śōdhanālēpanāni, atra tvakśabdēna rasō'bhidhīyatē; ēvaṁ śōṇitamāṁsamēdasāmapi cikitsitaṁ nirdiṣṭaṁ darśanīyamiti| ihēti asmin śāstrē||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
tr̥ṣṇārōcakaśūlārtamatiprasrutaśōṇitam |
śōphātīsārasaṁyuktamarśōvyādhirvināśayēt ||10||
View original
तृष्णारोचकशूलार्तमतिप्रस्रुतशोणितम् |
शोफातीसारसंयुक्तमर्शोव्याधिर्विनाशयेत् ||१०||
tr̥ṣṇētyādi| tr̥ṣṇārōcakādyupadravasahitaṁ puruṣamarśōvyādhirvināśayēditi sambandhaḥ||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukramēva ca |
bhagandarāt prasravanti yasya taṁ parivarjayēt ||11||
View original
वातमूत्रपुरीषाणि क्रिमयः शुक्रमेव च |
भगन्दरात् प्रस्रवन्ति यस्य तं परिवर्जयेत् ||११||
vātētyādi||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
praśūnanābhivr̥ṣaṇaṁ ruddhamūtraṁ ruganvitam |
aśmarī kṣapayatyāśu sikatā śarkarānvitā ||12||
View original
प्रशूननाभिवृषणं रुद्धमूत्रं रुगन्वितम् |
अश्मरी क्षपयत्याशु सिकता शर्करान्विता ||१२||
praśūnanābhītyādyupadravasahitaṁ puruṣamaśmarī kṣapayati vināśayati| āśu śīghram| sikatāśarkarānvitēti sikatā vālukā, tatsadr̥śā yā śarkarā tayā sahitā'śmarītyarthaḥ||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
garbhakōṣaparāsaṅgō makkallō yōnisaṁvr̥tiḥ |
hanyāt striyaṁ mūḍhagarbhē yathōktāścāpyupadravāḥ ||13||
View original
गर्भकोषपरासङ्गो मक्कल्लो योनिसंवृतिः |
हन्यात् स्त्रियं मूढगर्भे यथोक्ताश्चाप्युपद्रवाः ||१३||
garbhētyādi| garbhakōṣaparāsaṅgaprabhr̥tyupadravāḥ striyaṁ hanyurvināśayēyuḥ, kasmin sati? mūḍhagarbhē; garbhakōṣaparāsaṅga iti garbhāśayasya paraḥ śrēṣṭha āsaṅgō'tiśayēna nirōdha ityarthaḥ; anyē tu svasthānāt parasthānaṁ gatvā garbhasya saṅgō nirōdha utpadyatē, anēna prakārēṇa ‘parāsaṅga’ iti kathayanti | makkalla iti garbhiṇīvyākaraṇōktō jñēyaḥ; tatrāprajātāyāścēti cakārānna kēvalaṁ prajātāyāḥ, aprajātāyā api makkallō bhavati, tathā garbhāśayāccyutagarbhāyā yōnidvārasaktagarbhāśayāśca raktaṁ srutamantaḥsthitaṁ pacyamānaṁ makkallasañjñaṁ bhavatīti jñēyam| yōnisaṁvr̥tiḥ yōnisaṅkōcanam| yathōktāścāpyupadravā iti ākṣēpakakāsaśvāsabhramādayō mūḍhagarbhanidānē paṭhitāḥ| ‘hanyuḥ striyaṁ mūḍhagarbhāṁ’ iti kēcit paṭhanti| mūḍhagarbhāṁ mūḍhagarbhasahitām||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
pārśvabhaṅgānnavidvēṣaśōphātīsārapīḍitam |
viriktaṁ pūryamāṇaṁ ca varjayēdudarārditam ||14||
View original
पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोफातीसारपीडितम् |
विरिक्तं पूर्यमाणं च वर्जयेदुदरार्दितम् ||१४||
pārśvētyādi| pārśvō bhajyatē'nēnēti pārśvabhaṅgō vēdanāviśēṣaḥ| viriktaṁ pūryamāṇaṁ cēti virēcanadravyairbahuśō viriktaṁ punaḥ pūryamāṇamudarārditaṁ varjayēditi||14||
Adhikarana 13 (15-18) · Śloka 18
yastāmyati visañjñaśca śētē nipatitō'pi vā |
śītārditō'ntaruṣṇaśca jvarēṇa mriyatē naraḥ ||15||
yō hr̥ṣṭarōmā raktākṣō hr̥di saṅghātaśūlavān |
nityaṁ vaktrēṇa cōcchvasyāttaṁ jvarō hanti mānavam ||16||
hikkāśvāsapipāsārtaṁ mūḍhaṁ vibhrāntalōcanam |
santatōcchvāsinaṁ kṣīṇaṁ naraṁ kṣapayati jvaraḥ ||17||
āvilākṣaṁ pratāmyantaṁ nidrāyuktamatīva ca |
kṣīṇaśōṇitamāṁsaṁ ca naraṁ nāśayati jvaraḥ ||18||
View original
यस्ताम्यति विसञ्ज्ञश्च शेते निपतितोऽपि वा |
शीतार्दितोऽन्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः ||१५||
यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि सङ्घातशूलवान् |
नित्यं वक्त्रेण चोच्छ्वस्यात्तं ज्वरो हन्ति मानवम् ||१६||
हिक्काश्वासपिपासार्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम् |
सन्ततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः ||१७||
आविलाक्षं प्रताम्यन्तं निद्रायुक्तमतीव च |
क्षीणशोणितमांसं च नरं नाशयति ज्वरः ||१८||
kāyacikitsāvyādhīnupadravairasādhyān nirdiśannāha- yastāmyatītyādi| yastāmyati muhurmuhurmūrcchāṁ gacchati| visañjñaḥ śētē sañjñārahitaḥ svapitītyarthaḥ| nipatitō'pi vēti ‘sañjñārahitaḥ’ iti śēṣaḥ| śītārditō ‘bahiḥ’ iti śēṣaḥ| antaruṣṇaścēti antardāhayuktaḥ| hr̥ṣṭarōmā uddharṣitarōmā| hr̥di saṅghātaśūlavāniti aṣṭhīlāvatsaṁhatavastuśūlavānityarthaḥ; anyē tu mahāśūlavāniti manyantē| nityaṁ vaktrēṇa cōcchvasyāditi sarvadā mukhēnōrdhvaṁ śvāsaṁ kuryādityarthaḥ| taṁ jvarō hanti mānavamiti taṁ mānavaṁ jvarō hanti vināśayatītyarthaḥ| hikkētyādi| mūḍhaṁ vyāmōhayuktamanasam| vibhrāntalōcanamuccalitākṣam | kṣapayati jvara iti ‘tatkṣaṇādēva’ iti śēṣaḥ| āvilākṣamityādi| āvilākṣam ōdanamaṇḍavadaśrupūrṇēkṣaṇam| pratāmyantaṁ prakarṣēṇa mōhaṁ gacchantam| atīva cēti aharniśamityarthaḥ| itthambhūtamāvilākṣatādyupadravasahitaṁ naraṁ nāśayati jvara iti sambandhaḥ||15-18||
Adhikarana 14 (19) · Śloka 19
śvāsaśūlapipāsārtaṁ kṣīṇaṁ jvaranipīḍitam |
viśēṣēṇa naraṁ vr̥ddhamatīsārō vināśayēt ||19||
View original
श्वासशूलपिपासार्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितम् |
विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत् ||१९||
atra viśēṣēṇa vr̥ddhamiti avr̥ddhamapyēvambhūtaṁ vināśayēt, vr̥ddhaṁ punarviśēṣēṇātiśayēnētyarthaḥ; itthambhūtaṁ naraṁ śvāsādyupadravasahitamatisārō vināśayēditi sambandhaḥ| ‘kṣīṇaṁ jvaranipīḍitam’ ityatra sthānē ‘kṣīṇaṁ bimbiśīpīḍitaṁ’ iti paṭhanti kēcit| atra bimbiśīśabdēna pravāhikōcyatē, bhēḍēnātrōktaṁ- ‘pravāhikāmiti vidurbimbiśīṁ tvaparē budhāḥ’- iti||19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
śuklākṣamannadvēṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam |
kr̥cchrēṇa bahu mēhantaṁ yakṣmā hantīha mānavam ||20||
View original
शुक्लाक्षमन्नद्वेष्टारमूर्ध्वश्वासनिपीडितम् |
कृच्छ्रेण बहु मेहन्तं यक्ष्मा हन्तीह मानवम् ||२०||
kr̥cchrēṇa bahumēhantamiti kr̥cchrēṇa kaṣṭēna, bahu mēhantaṁ kṣarantaṁ, ‘malaṁ’ iti śēṣaḥ| ētēnāhārasyātiśayamalībhāvaḥ kathitaḥ, yasya cātiśayamalō niṣpadyatē tasya māṁsaraktakṣayō bhavati, sa punarasādhyō bhavati, itthambhūtaṁ naraṁ śuklākṣatvādyupadravasahitaṁ yakṣmā hantīti sambandhaḥ| ihēti asmin śāstrē||20||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
śvāsaśūlapipāsānnavidvēṣagranthimūḍhatāḥ |
bhavanti durbalatvaṁ ca gulminō mr̥tyumēṣyataḥ ||21||
View original
श्वासशूलपिपासान्नविद्वेषग्रन्थिमूढताः |
भवन्ति दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मृत्युमेष्यतः ||२१||
śvāsētyādi| granthimūḍhatēti gulmasyādarśanam| ētē śvāsādyupadravā bhavanti, kasyētyāha- gulminō mr̥tyumēṣyata iti|- gulminō gulmayuktasya puruṣasya, mr̥tyuṁ maraṇam, ēṣyatō gamiṣyata ityarthaḥ||21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
ādhmātaṁ baddhaniṣyandaṁ chardihikkātr̥ḍanvitam |
rujāśvāsasamāviṣṭaṁ vidradhirnāśayēnnaram ||22||
View original
आध्मातं बद्धनिष्यन्दं छर्दिहिक्कातृडन्वितम् |
रुजाश्वाससमाविष्टं विद्रधिर्नाशयेन्नरम् ||२२||
ādhmātamityādi| baddhaniṣyandaṁ baddhamūtraṁ ruddhapūyagatikaṁ vā| kāyacikitsāyāṁ yadyapi vidradhirna paṭhitaḥ, tathā'pīha gulmānantaramupadravaiḥ sō'pyasādhyō bhavatīti paṭhitaḥ| samāviṣṭamiti sahitaṁ naraṁ, vidradhirnāśayēditi sambandhaḥ||22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
pāṇḍudantanakhō yaśca pāṇḍunētraśca mānavaḥ |
pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurōgī vinaśyati ||23||
View original
पाण्डुदन्तनखो यश्च पाण्डुनेत्रश्च मानवः |
पाण्डुसङ्घातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति ||२३||
pāṇḍvityādi| pāṇḍu śabdēna śvētatvamabhidīyatē| dantanakhayōḥ pāṇḍutā'sthigatadōṣēṇa, nētrapāṇḍutā pāṇḍusaṅghātadarśitvaṁ ca majjagatadōṣēṇa| pāṇḍusaṅghātadarśī cēti pāṇḍūnāṁ śvētadravyāṇāṁ saṅghātaḥ samūhaḥ, taṁ sarvāsu dikṣu paśyatītyarthaḥ||23||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
lōhitaṁ chardayēdyastu bahuśō lōhitēkṣaṇaḥ |
raktānāṁ ca diśāṁ draṣṭā raktapittī vinaśyati ||24||
View original
लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः |
रक्तानां च दिशां द्रष्टा रक्तपित्ती विनश्यति ||२४||
lōhitamityādi| bahuśa iti bahuvāram| lōhitēkṣaṇa iti raktanētraḥ, ētacca pūrvavanmajjagatadōṣēṇēti| raktānāṁ ca diśāṁ draṣṭēti ētadapi majjagatadōṣēṇa| ‘raktānāṁ ca diśāṁ draṣṭā’ ityatra kēcit ‘lōhitōdgāradarśī ca’ iti paṭhanti| tatrōdgārē'pi lōhitāgamatvēna lōhitōdgāraḥ, lōhitadarśitvaṁ ca majjagatadōṣēṇaiva, lōhitaṁ raktaṁ ca sarvaṁ vastu paśyatītyarthaḥ| ‘lōhitōtkaradarśī’ ityanyē paṭhanti; vyākhyānayanti ca- lōhitaṁ sarvaṁ vastu paśyatītyarthaḥ| ‘lōhitākāradarśī ca’ ityaparē paṭhanti||24||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
avāṅmukhastūnmukhō vā kṣīṇamāṁsabalō naraḥ |
jāgariṣṇurasandēhamunmādēna vinaśyati ||25||
View original
अवाङ्मुखस्तून्मुखो वा क्षीणमांसबलो नरः |
जागरिष्णुरसन्देहमुन्मादेन विनश्यति ||२५||
avāgityādi|- avāṅmukhastu adhōmukhaḥ, unmukhō vēti ūrdhvamukhaḥ| balaśabdēnātrōtsāhaḥ kathyatē| jāgariṣṇuḥ jāgaraṇaśīlaḥ| anyē ‘avāñcī vā'pyudañcī vā’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
bahuśō'pasmarantaṁ tu prakṣīṇaṁ calitabhruvam |
nētrābhyāṁ ca vikurvāṇamapasmārō vināśayēt ||26||
View original
बहुशोऽपस्मरन्तं तु प्रक्षीणं चलितभ्रुवम् |
नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत् ||२६||
bahuśa ityādi| bahuśō bahuvārān| apasmarantam apasmāravēgavantam| prakṣīṇaṁ ‘puruṣam’ iti śēṣaḥ| nētrābhyāṁ ca vikurvāṇamiti nētradvayaṁ vikr̥tiyuktaṁ karōtītyarthaḥ| itthambhūtaṁ puruṣamapasmāravēgādyupadravasahitamapasmārō vināśayēditi sambandhaḥ| ya ētē kāyacikitsārōgōpadravāstē samastā ēvāsādhyā iti jñēyāḥ||26||
Adhikarana puShpikA · Śloka 33
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē'vāraṇīyō nāma trayastriṁśattamō'dhyāyaḥ ||33||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽवारणीयो नाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३३||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē trayastriṁśattamō'dhyāyaḥ||33||