33. avāraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋಽವಾರಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅವಾರಣೀಯಮಿತಿ ವಾರಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ನ ವಿದ್ಯತೇ ವಾರಣಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಅವಾರಣಾ ವ್ಯಾಧಯಃ, ತಾನಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋಽವಾರಣೀಯಃ; ಏತೇನಾಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧೀನಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋಽವಾರಣೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಉಪದ್ರವೈಸ್ತು ಯೇ ಜುಷ್ಟಾ ವ್ಯಾಧಯೋ ಯಾನ್ತ್ಯವಾರ್ಯತಾಮ್ | ರಸಾಯನಾದ್ವಿನಾ ವತ್ಸ! ತಾನ್ ಶೃಣ್ವೇಕಮನಾ ಮಮ ||೩||

ಉಪದ್ರವೈರಿತಿ ಯಃ ಪೂರ್ವೋತ್ಪನ್ನಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಜಘನ್ಯಕಾಲಜಾತೋ ವ್ಯಾಧಿರುಪಸೃಜತಿ ಸ ತನ್ಮೂಲ ಏವೋಪದ್ರವಸಞ್ಜ್ಞಃ; ಜಘನ್ಯಕಾಲಜಾತ ಇತಿ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಲಜಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪದ್ರವೈಸ್ತ್ವಿತಿ ತುಶಬ್ದೋಽತ್ರಾವಧಾರಣಾರ್ಥಃ, ತೇನೇದಮವಧಾರಯತಿ- ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇಽರಿಷ್ಟೈರ್ಮರಣಮಭಿಹಿತಮ್, ಅತ್ರ ತೂಪದ್ರವೈರಿತಿ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಉಪದ್ರವೈಶ್ಚ’ ಇತಿ ತುಶಬ್ದಸ್ಥಾನೇ ಚಕಾರಂ ಪಠನ್ತಿ, ಚಕಾರಸ್ತು ಲಕ್ಷಣೇಽರ್ಥೇ, ತೇನೋಪದ್ರವೈರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಜುಷ್ಟಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಜುಷ್ಟಾಃ ಸಹಿತಾಃ| ರಸಾಯನಾದ್ವಿನೇತಿ ರಸಾಯನೇನ ಹ್ಯಸಾಧ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರಪಿ ಪ್ರಾಯಃ ಸಾಧ್ಯತೇ| ಏಕಮನಾಃ ಸಾವಧಾನಃ| ಮಮೇತಿ ಮಮ ಪಾರ್ಶ್ವಾತ್| ‘ವ್ಯಾಧಯೋ ಯಾನ್ತ್ಯಸಾಧ್ಯತಾಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 5

ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ ಪ್ರಮೇಹಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಮರ್ಶೋ ಭಗನ್ದರಮ್ | ಅಶ್ಮರೀ ಮೂಢಗರ್ಭಶ್ಚ ತಥೈವೋದರಮಷ್ಟಮಮ್ ||೪|| ಅಷ್ಟಾವೇತೇ ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ಮಹಾಗದಾಃ |೫|

ಪ್ರಥಮಂ ಮೂಲವ್ಯಾಧಯೋ ಭವನ್ತಿ ಪಶ್ಚಾದುಪದ್ರವಾ ಇತಿ ಮೂಲವ್ಯಾಧೀನ್ ದರ್ಶಯತಿ- ವಾತವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯಾದಿ|- ವಾತವ್ಯಾಧಿರತ್ರ ಮಹಾವಾತವ್ಯಾಧಿರಭಿಪ್ರೇತೋ ಮಹಚ್ಛಬ್ದಲೋಪಾತ್| ಅಷ್ಟಾವೇತ ಇತ್ಯತ್ರ ದ್ವಿತೀಯಂ ಪುನರಷ್ಟಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ತುಲ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್; ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ಸಮಾದಧತಿ, ತತ್ತು ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್| ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಸ್ವಭಾವೇನೈವ| ಮಹಾಗದಾ ಇತಿ ಮಾರಣಾತ್ಮಕತ್ವಾದಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಮಹತ್ತ್ವಮೇಷಾಮಿತಿ| ‘ಅಷ್ಟಾವೇತೇ ಮಹಾನ್ತಸ್ತು ವ್ಯಾಧಯೋ ದುಸ್ತರಾಃ ಸದಾ’- ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೪||-

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ಪ್ರಾಣಮಾಂಸಕ್ಷಯಃ ಶೋಷಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಚ್ಛರ್ದಿರ್ಜ್ವರಸ್ತಥಾ ||೫|| ಅತೀಸಾರಶ್ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚ ಹಿಕ್ಕಾ ಶ್ವಾಸಸ್ತಥೈವ ಚ | ಏತೈರುಪದ್ರವೈರ್ಜುಷ್ಟಾನ್ ಸರ್ವಾನೇವ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೬||

ಯೈರುಪದ್ರವೈರ್ಜುಷ್ಟಾ ಅಸಾಧ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯಾದಯೋ ರೋಗಾಸ್ತಾನುಪದ್ರವಾನಾಹ- ಪ್ರಾಣಮಾಂಸಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ|- ಉತ್ಸಾಹೋಪಚಯಕ್ಷಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಕಾರತ್ರಯಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶೋಫತ್ವಕ್ಸ್ವಾಪಾದೀನಾಂ ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಮ್| ಏತೈರುಪದ್ರವೈರ್ಜುಷ್ಟಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಬಹುವಚನಂ ತ್ರಿಭಿರ್ವಾ ಜುಷ್ಟಾ ಇತಿ ಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಪ್ರಾಣಮಾಂಸಕ್ಷಯಶ್ವಾಸತೃಷ್ಣಾಶೋಷವಮೀಜ್ವರೈಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾತಿಸಾರಹಿಕ್ಕಾಭಿಃ ಪುನಶ್ಚೈತೈರುಪದ್ರವೈಃ|| ವರ್ಜನೀಯಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಭಿಷಜಾ ಸಿದ್ಧಿಮಿಚ್ಛತಾ’- ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೫-೬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ಶೂನಂ ಸುಪ್ತತ್ವಚಂ ಭಗ್ನಂ ಕಮ್ಪಾಧ್ಮಾನನಿಪೀಡಿತಮ್ | ನರಂ ರುಜಾರ್ತಮನ್ತಶ್ಚ ವಾತವ್ಯಾಧಿರ್ವಿನಾಶಯೇತ್ ||೭||

ಪ್ರತಿವ್ಯಾಧಿನಿಯತಂ ವಿಶಿಷ್ಟಮರಿಷ್ಟಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶೂನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂನಾದ್ಯುಪದ್ರವಸಹಿತಂ ಪುರುಷಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿರ್ವಿನಾಶಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸುಪ್ತತ್ವಚಂ ಬಧಿರತ್ವಚಮ್, ಭಗ್ನಂ ವಾತೇನ ತ್ರುಟಿತಮ್| ರುಜಾರ್ತಮನ್ತಶ್ಚೇತಿ ಅನ್ತರ್ಮಧ್ಯೇ ರುಜಾರ್ತಂ ಗಮ್ಭೀರವೇದನಾಪೀಡಿತಂ; ಕೇಚಿತ್ ‘ನರಂ ರುಜಾರ್ತಿಮನ್ತಂ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ರುಜಾ ತೋದಾದಿಲಕ್ಷಣಾ, ಅರ್ತಿಃ ಶೂಲಃ||೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ಯಥೋಕ್ತೋಪದ್ರವಾವಿಷ್ಟಮತಿಪ್ರಸ್ರುತಮೇವ ವಾ | ಪಿಡಕಾಪೀಡಿತಂ ಗಾಢಂ ಪ್ರಮೇಹೋ ಹನ್ತಿ ಮಾನವಮ್ ||೮||

ಯಥೋಕ್ತೋಪದ್ರವಾವಿಷ್ಟಮಿತಿ ಮಕ್ಷಿಕೋಪಸರ್ಪಣಾದಯಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಣಾಂ, ವೃಷಣಾವದರಣಾದಯಃ ಪೈತ್ತಿಕಾನಾಂ, ಹೃದ್ಗ್ರಹಾದಯೋ ವಾತಿಕಾನಾಂ, ತೈರಾವಿಷ್ಟಂ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಮಾನವಂ ಪ್ರಮೇಹೋ ಹನ್ತಿ| ಅತಿಪ್ರಸ್ರುತಮಿತಿ ಸುಷ್ಠು ಸ್ರವನ್ಮೂತ್ರಮ್| ಪಿಡಕಾಪೀಡಿತಮಿತಿ ಪಿಡಕಾಃ ಶರಾವಿಕಾಕಚ್ಛಪಿಕಾದಯಃ| ಗಾಢಮ್ ಅತಿಶಯೇನ||೮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ಪ್ರಭಿನ್ನಪ್ರಸ್ರುತಾಙ್ಗಂ ಚ ರಕ್ತನೇತ್ರಂ ಹತಸ್ವರಮ್ | ಪಞ್ಚಕರ್ಮಗುಣಾತೀತಂ ಕುಷ್ಠಂ ಹನ್ತೀಹ ಕುಷ್ಠಿನಮ್ ||೯||

ಪ್ರಭಿನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಪ್ರಭಿನ್ನಪ್ರಸ್ರುತಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಾಙ್ಗಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಹತಸ್ವರಮಿತಿ ನಷ್ಟಸ್ವರಮ್| ಪಞ್ಚಕರ್ಮಗುಣಾತೀತಮಿತಿ ಅತ್ರ ವಮನಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಣಾಮಪ್ರಾಪ್ತಫಲಮಿತ್ಯೇಕೇ; ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್, ಯತಃ ಪಞ್ಚಶಬ್ದೇನ ಪಞ್ಚಮಧಾತ್ವವಸ್ಥಿತಂ ಕುಷ್ಠಮುಕ್ತಂ; ತತ್ರ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನಾಭ್ಯಙ್ಗಗುಗ್ಗುಲುಶಿಲಾಜತುಪ್ರಭೃತೀನಿ, ತೇಷಾಂ ಗುಣಾಃ ಫಲಾನಿ, ತೇಭ್ಯೋಽತೀತಮ್; ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಅಸ್ಥಿಗತಕುಷ್ಠಂ ಸಂಶೋಧನಾದಿಭಿರಪ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಿಶೇಷಂ ಕುಷ್ಠಿನಂ ಹನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಪೂರ್ವರೂಪಕ್ರಿಯಯಾ ಸಹ ರಸಾದಿಧಾತೂನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾಸಮೂಹಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ’ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ತದ್ಯಥಾ- ಪೂರ್ವರೂಪೇಷು ಸಂಶೋಧನಮುಭಯತಃ ಸೇವೇತ; ತ್ವಕ್ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಶೋಧನಾಲೇಪನಾನಿ, ಅತ್ರ ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ರಸೋಽಭಿಧೀಯತೇ; ಏವಂ ಶೋಣಿತಮಾಂಸಮೇದಸಾಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ದರ್ಶನೀಯಮಿತಿ| ಇಹೇತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇ||೯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ತೃಷ್ಣಾರೋಚಕಶೂಲಾರ್ತಮತಿಪ್ರಸ್ರುತಶೋಣಿತಮ್ | ಶೋಫಾತೀಸಾರಸಂಯುಕ್ತಮರ್ಶೋವ್ಯಾಧಿರ್ವಿನಾಶಯೇತ್ ||೧೦||

ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾರೋಚಕಾದ್ಯುಪದ್ರವಸಹಿತಂ ಪುರುಷಮರ್ಶೋವ್ಯಾಧಿರ್ವಿನಾಶಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ ಕ್ರಿಮಯಃ ಶುಕ್ರಮೇವ ಚ | ಭಗನ್ದರಾತ್ ಪ್ರಸ್ರವನ್ತಿ ಯಸ್ಯ ತಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೧||

ವಾತೇತ್ಯಾದಿ||೧೧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ಪ್ರಶೂನನಾಭಿವೃಷಣಂ ರುದ್ಧಮೂತ್ರಂ ರುಗನ್ವಿತಮ್ | ಅಶ್ಮರೀ ಕ್ಷಪಯತ್ಯಾಶು ಸಿಕತಾ ಶರ್ಕರಾನ್ವಿತಾ ||೧೨||

ಪ್ರಶೂನನಾಭೀತ್ಯಾದ್ಯುಪದ್ರವಸಹಿತಂ ಪುರುಷಮಶ್ಮರೀ ಕ್ಷಪಯತಿ ವಿನಾಶಯತಿ| ಆಶು ಶೀಘ್ರಮ್| ಸಿಕತಾಶರ್ಕರಾನ್ವಿತೇತಿ ಸಿಕತಾ ವಾಲುಕಾ, ತತ್ಸದೃಶಾ ಯಾ ಶರ್ಕರಾ ತಯಾ ಸಹಿತಾಽಶ್ಮರೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ಗರ್ಭಕೋಷಪರಾಸಙ್ಗೋ ಮಕ್ಕಲ್ಲೋ ಯೋನಿಸಂವೃತಿಃ | ಹನ್ಯಾತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಮೂಢಗರ್ಭೇ ಯಥೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಪ್ಯುಪದ್ರವಾಃ ||೧೩||

ಗರ್ಭೇತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭಕೋಷಪರಾಸಙ್ಗಪ್ರಭೃತ್ಯುಪದ್ರವಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಹನ್ಯುರ್ವಿನಾಶಯೇಯುಃ, ಕಸ್ಮಿನ್ ಸತಿ? ಮೂಢಗರ್ಭೇ; ಗರ್ಭಕೋಷಪರಾಸಙ್ಗ ಇತಿ ಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಯ ಪರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸಙ್ಗೋಽತಿಶಯೇನ ನಿರೋಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಾತ್ ಪರಸ್ಥಾನಂ ಗತ್ವಾ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಸಙ್ಗೋ ನಿರೋಧ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ, ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ‘ಪರಾಸಙ್ಗ’ ಇತಿ ಕಥಯನ್ತಿ | ಮಕ್ಕಲ್ಲ ಇತಿ ಗರ್ಭಿಣೀವ್ಯಾಕರಣೋಕ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ; ತತ್ರಾಪ್ರಜಾತಾಯಾಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ಪ್ರಜಾತಾಯಾಃ, ಅಪ್ರಜಾತಾಯಾ ಅಪಿ ಮಕ್ಕಲ್ಲೋ ಭವತಿ, ತಥಾ ಗರ್ಭಾಶಯಾಚ್ಚ್ಯುತಗರ್ಭಾಯಾ ಯೋನಿದ್ವಾರಸಕ್ತಗರ್ಭಾಶಯಾಶ್ಚ ರಕ್ತಂ ಸ್ರುತಮನ್ತಃಸ್ಥಿತಂ ಪಚ್ಯಮಾನಂ ಮಕ್ಕಲ್ಲಸಞ್ಜ್ಞಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯೋನಿಸಂವೃತಿಃ ಯೋನಿಸಙ್ಕೋಚನಮ್| ಯಥೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಪ್ಯುಪದ್ರವಾ ಇತಿ ಆಕ್ಷೇಪಕಕಾಸಶ್ವಾಸಭ್ರಮಾದಯೋ ಮೂಢಗರ್ಭನಿದಾನೇ ಪಠಿತಾಃ| ‘ಹನ್ಯುಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಮೂಢಗರ್ಭಾಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಮೂಢಗರ್ಭಾಂ ಮೂಢಗರ್ಭಸಹಿತಾಮ್||೧೩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ಪಾರ್ಶ್ವಭಙ್ಗಾನ್ನವಿದ್ವೇಷಶೋಫಾತೀಸಾರಪೀಡಿತಮ್ | ವಿರಿಕ್ತಂ ಪೂರ್ಯಮಾಣಂ ಚ ವರ್ಜಯೇದುದರಾರ್ದಿತಮ್ ||೧೪||

ಪಾರ್ಶ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾರ್ಶ್ವೋ ಭಜ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ಪಾರ್ಶ್ವಭಙ್ಗೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ವಿರಿಕ್ತಂ ಪೂರ್ಯಮಾಣಂ ಚೇತಿ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯೈರ್ಬಹುಶೋ ವಿರಿಕ್ತಂ ಪುನಃ ಪೂರ್ಯಮಾಣಮುದರಾರ್ದಿತಂ ವರ್ಜಯೇದಿತಿ||೧೪||

Adhikarana 13 (15-18) · Śloka 18

ಯಸ್ತಾಮ್ಯತಿ ವಿಸಞ್ಜ್ಞಶ್ಚ ಶೇತೇ ನಿಪತಿತೋಽಪಿ ವಾ | ಶೀತಾರ್ದಿತೋಽನ್ತರುಷ್ಣಶ್ಚ ಜ್ವರೇಣ ಮ್ರಿಯತೇ ನರಃ ||೧೫|| ಯೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ರಕ್ತಾಕ್ಷೋ ಹೃದಿ ಸಙ್ಘಾತಶೂಲವಾನ್ | ನಿತ್ಯಂ ವಕ್ತ್ರೇಣ ಚೋಚ್ಛ್ವಸ್ಯಾತ್ತಂ ಜ್ವರೋ ಹನ್ತಿ ಮಾನವಮ್ ||೧೬|| ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಪಿಪಾಸಾರ್ತಂ ಮೂಢಂ ವಿಭ್ರಾನ್ತಲೋಚನಮ್ | ಸನ್ತತೋಚ್ಛ್ವಾಸಿನಂ ಕ್ಷೀಣಂ ನರಂ ಕ್ಷಪಯತಿ ಜ್ವರಃ ||೧೭|| ಆವಿಲಾಕ್ಷಂ ಪ್ರತಾಮ್ಯನ್ತಂ ನಿದ್ರಾಯುಕ್ತಮತೀವ ಚ | ಕ್ಷೀಣಶೋಣಿತಮಾಂಸಂ ಚ ನರಂ ನಾಶಯತಿ ಜ್ವರಃ ||೧೮||

ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾವ್ಯಾಧೀನುಪದ್ರವೈರಸಾಧ್ಯಾನ್ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಯಸ್ತಾಮ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ತಾಮ್ಯತಿ ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಗಚ್ಛತಿ| ವಿಸಞ್ಜ್ಞಃ ಶೇತೇ ಸಞ್ಜ್ಞಾರಹಿತಃ ಸ್ವಪಿತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಪತಿತೋಽಪಿ ವೇತಿ ‘ಸಞ್ಜ್ಞಾರಹಿತಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶೀತಾರ್ದಿತೋ ‘ಬಹಿಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅನ್ತರುಷ್ಣಶ್ಚೇತಿ ಅನ್ತರ್ದಾಹಯುಕ್ತಃ| ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಉದ್ಧರ್ಷಿತರೋಮಾ| ಹೃದಿ ಸಙ್ಘಾತಶೂಲವಾನಿತಿ ಅಷ್ಠೀಲಾವತ್ಸಂಹತವಸ್ತುಶೂಲವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಮಹಾಶೂಲವಾನಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ನಿತ್ಯಂ ವಕ್ತ್ರೇಣ ಚೋಚ್ಛ್ವಸ್ಯಾದಿತಿ ಸರ್ವದಾ ಮುಖೇನೋರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಾಸಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಂ ಜ್ವರೋ ಹನ್ತಿ ಮಾನವಮಿತಿ ತಂ ಮಾನವಂ ಜ್ವರೋ ಹನ್ತಿ ವಿನಾಶಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂಢಂ ವ್ಯಾಮೋಹಯುಕ್ತಮನಸಮ್| ವಿಭ್ರಾನ್ತಲೋಚನಮುಚ್ಚಲಿತಾಕ್ಷಮ್ | ಕ್ಷಪಯತಿ ಜ್ವರ ಇತಿ ‘ತತ್ಕ್ಷಣಾದೇವ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಆವಿಲಾಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆವಿಲಾಕ್ಷಮ್ ಓದನಮಣ್ಡವದಶ್ರುಪೂರ್ಣೇಕ್ಷಣಮ್| ಪ್ರತಾಮ್ಯನ್ತಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಮೋಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಮ್| ಅತೀವ ಚೇತಿ ಅಹರ್ನಿಶಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಮಾವಿಲಾಕ್ಷತಾದ್ಯುಪದ್ರವಸಹಿತಂ ನರಂ ನಾಶಯತಿ ಜ್ವರ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೫-೧೮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

ಶ್ವಾಸಶೂಲಪಿಪಾಸಾರ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಜ್ವರನಿಪೀಡಿತಮ್ | ವಿಶೇಷೇಣ ನರಂ ವೃದ್ಧಮತೀಸಾರೋ ವಿನಾಶಯೇತ್ ||೧೯||

ಅತ್ರ ವಿಶೇಷೇಣ ವೃದ್ಧಮಿತಿ ಅವೃದ್ಧಮಪ್ಯೇವಮ್ಭೂತಂ ವಿನಾಶಯೇತ್, ವೃದ್ಧಂ ಪುನರ್ವಿಶೇಷೇಣಾತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಂ ನರಂ ಶ್ವಾಸಾದ್ಯುಪದ್ರವಸಹಿತಮತಿಸಾರೋ ವಿನಾಶಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ‘ಕ್ಷೀಣಂ ಜ್ವರನಿಪೀಡಿತಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಕ್ಷೀಣಂ ಬಿಮ್ಬಿಶೀಪೀಡಿತಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ ಕೇಚಿತ್| ಅತ್ರ ಬಿಮ್ಬಿಶೀಶಬ್ದೇನ ಪ್ರವಾಹಿಕೋಚ್ಯತೇ, ಭೇಡೇನಾತ್ರೋಕ್ತಂ- ‘ಪ್ರವಾಹಿಕಾಮಿತಿ ವಿದುರ್ಬಿಮ್ಬಿಶೀಂ ತ್ವಪರೇ ಬುಧಾಃ’- ಇತಿ||೧೯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

ಶುಕ್ಲಾಕ್ಷಮನ್ನದ್ವೇಷ್ಟಾರಮೂರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸನಿಪೀಡಿತಮ್ | ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಬಹು ಮೇಹನ್ತಂ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಹನ್ತೀಹ ಮಾನವಮ್ ||೨೦||

ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಬಹುಮೇಹನ್ತಮಿತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಕಷ್ಟೇನ, ಬಹು ಮೇಹನ್ತಂ ಕ್ಷರನ್ತಂ, ‘ಮಲಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಏತೇನಾಹಾರಸ್ಯಾತಿಶಯಮಲೀಭಾವಃ ಕಥಿತಃ, ಯಸ್ಯ ಚಾತಿಶಯಮಲೋ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ ತಸ್ಯ ಮಾಂಸರಕ್ತಕ್ಷಯೋ ಭವತಿ, ಸ ಪುನರಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಂ ನರಂ ಶುಕ್ಲಾಕ್ಷತ್ವಾದ್ಯುಪದ್ರವಸಹಿತಂ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಹನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಇಹೇತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇ||೨೦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

ಶ್ವಾಸಶೂಲಪಿಪಾಸಾನ್ನವಿದ್ವೇಷಗ್ರನ್ಥಿಮೂಢತಾಃ | ಭವನ್ತಿ ದುರ್ಬಲತ್ವಂ ಚ ಗುಲ್ಮಿನೋ ಮೃತ್ಯುಮೇಷ್ಯತಃ ||೨೧||

ಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರನ್ಥಿಮೂಢತೇತಿ ಗುಲ್ಮಸ್ಯಾದರ್ಶನಮ್| ಏತೇ ಶ್ವಾಸಾದ್ಯುಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತಿ, ಕಸ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ಗುಲ್ಮಿನೋ ಮೃತ್ಯುಮೇಷ್ಯತ ಇತಿ|- ಗುಲ್ಮಿನೋ ಗುಲ್ಮಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಮೃತ್ಯುಂ ಮರಣಮ್, ಏಷ್ಯತೋ ಗಮಿಷ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

ಆಧ್ಮಾತಂ ಬದ್ಧನಿಷ್ಯನ್ದಂ ಛರ್ದಿಹಿಕ್ಕಾತೃಡನ್ವಿತಮ್ | ರುಜಾಶ್ವಾಸಸಮಾವಿಷ್ಟಂ ವಿದ್ರಧಿರ್ನಾಶಯೇನ್ನರಮ್ ||೨೨||

ಆಧ್ಮಾತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬದ್ಧನಿಷ್ಯನ್ದಂ ಬದ್ಧಮೂತ್ರಂ ರುದ್ಧಪೂಯಗತಿಕಂ ವಾ| ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಯದ್ಯಪಿ ವಿದ್ರಧಿರ್ನ ಪಠಿತಃ, ತಥಾಽಪೀಹ ಗುಲ್ಮಾನನ್ತರಮುಪದ್ರವೈಃ ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯೋ ಭವತೀತಿ ಪಠಿತಃ| ಸಮಾವಿಷ್ಟಮಿತಿ ಸಹಿತಂ ನರಂ, ವಿದ್ರಧಿರ್ನಾಶಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೨೨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

ಪಾಣ್ಡುದನ್ತನಖೋ ಯಶ್ಚ ಪಾಣ್ಡುನೇತ್ರಶ್ಚ ಮಾನವಃ | ಪಾಣ್ಡುಸಙ್ಘಾತದರ್ಶೀ ಚ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ವಿನಶ್ಯತಿ ||೨೩||

ಪಾಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣ್ಡು ಶಬ್ದೇನ ಶ್ವೇತತ್ವಮಭಿದೀಯತೇ| ದನ್ತನಖಯೋಃ ಪಾಣ್ಡುತಾಽಸ್ಥಿಗತದೋಷೇಣ, ನೇತ್ರಪಾಣ್ಡುತಾ ಪಾಣ್ಡುಸಙ್ಘಾತದರ್ಶಿತ್ವಂ ಚ ಮಜ್ಜಗತದೋಷೇಣ| ಪಾಣ್ಡುಸಙ್ಘಾತದರ್ಶೀ ಚೇತಿ ಪಾಣ್ಡೂನಾಂ ಶ್ವೇತದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಙ್ಘಾತಃ ಸಮೂಹಃ, ತಂ ಸರ್ವಾಸು ದಿಕ್ಷು ಪಶ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

ಲೋಹಿತಂ ಛರ್ದಯೇದ್ಯಸ್ತು ಬಹುಶೋ ಲೋಹಿತೇಕ್ಷಣಃ | ರಕ್ತಾನಾಂ ಚ ದಿಶಾಂ ದ್ರಷ್ಟಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತೀ ವಿನಶ್ಯತಿ ||೨೪||

ಲೋಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಶ ಇತಿ ಬಹುವಾರಮ್| ಲೋಹಿತೇಕ್ಷಣ ಇತಿ ರಕ್ತನೇತ್ರಃ, ಏತಚ್ಚ ಪೂರ್ವವನ್ಮಜ್ಜಗತದೋಷೇಣೇತಿ| ರಕ್ತಾನಾಂ ಚ ದಿಶಾಂ ದ್ರಷ್ಟೇತಿ ಏತದಪಿ ಮಜ್ಜಗತದೋಷೇಣ| ‘ರಕ್ತಾನಾಂ ಚ ದಿಶಾಂ ದ್ರಷ್ಟಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರದರ್ಶೀ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರೋದ್ಗಾರೇಽಪಿ ಲೋಹಿತಾಗಮತ್ವೇನ ಲೋಹಿತೋದ್ಗಾರಃ, ಲೋಹಿತದರ್ಶಿತ್ವಂ ಚ ಮಜ್ಜಗತದೋಷೇಣೈವ, ಲೋಹಿತಂ ರಕ್ತಂ ಚ ಸರ್ವಂ ವಸ್ತು ಪಶ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಲೋಹಿತೋತ್ಕರದರ್ಶೀ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಲೋಹಿತಂ ಸರ್ವಂ ವಸ್ತು ಪಶ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಲೋಹಿತಾಕಾರದರ್ಶೀ ಚ’ ಇತ್ಯಪರೇ ಪಠನ್ತಿ||೨೪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

ಅವಾಙ್ಮುಖಸ್ತೂನ್ಮುಖೋ ವಾ ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಬಲೋ ನರಃ | ಜಾಗರಿಷ್ಣುರಸನ್ದೇಹಮುನ್ಮಾದೇನ ವಿನಶ್ಯತಿ ||೨೫||

ಅವಾಗಿತ್ಯಾದಿ|- ಅವಾಙ್ಮುಖಸ್ತು ಅಧೋಮುಖಃ, ಉನ್ಮುಖೋ ವೇತಿ ಊರ್ಧ್ವಮುಖಃ| ಬಲಶಬ್ದೇನಾತ್ರೋತ್ಸಾಹಃ ಕಥ್ಯತೇ| ಜಾಗರಿಷ್ಣುಃ ಜಾಗರಣಶೀಲಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಅವಾಞ್ಚೀ ವಾಽಪ್ಯುದಞ್ಚೀ ವಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೨೫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

ಬಹುಶೋಽಪಸ್ಮರನ್ತಂ ತು ಪ್ರಕ್ಷೀಣಂ ಚಲಿತಭ್ರುವಮ್ | ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಚ ವಿಕುರ್ವಾಣಮಪಸ್ಮಾರೋ ವಿನಾಶಯೇತ್ ||೨೬||

ಬಹುಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಶೋ ಬಹುವಾರಾನ್| ಅಪಸ್ಮರನ್ತಮ್ ಅಪಸ್ಮಾರವೇಗವನ್ತಮ್| ಪ್ರಕ್ಷೀಣಂ ‘ಪುರುಷಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಚ ವಿಕುರ್ವಾಣಮಿತಿ ನೇತ್ರದ್ವಯಂ ವಿಕೃತಿಯುಕ್ತಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಂ ಪುರುಷಮಪಸ್ಮಾರವೇಗಾದ್ಯುಪದ್ರವಸಹಿತಮಪಸ್ಮಾರೋ ವಿನಾಶಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯ ಏತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾರೋಗೋಪದ್ರವಾಸ್ತೇ ಸಮಸ್ತಾ ಏವಾಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೨೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 33

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽವಾರಣೀಯೋ ನಾಮ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೩||