33. avāraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോऽവാരണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അവാരണീയമിതി വാരണം ചികിത്സാ, ന വിദ്യതേ വാരണം യേഷാം തേ അവാരണാ വ്യാധയഃ, താനധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോऽവാരണീയഃ; ഏതേനാസാധ്യവ്യാധീനധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോऽവാരണീയ ഇത്യര്ഥഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ഉപദ്രവൈസ്തു യേ ജുഷ്ടാ വ്യാധയോ യാന്ത്യവാര്യതാമ് | രസായനാദ്വിനാ വത്സ! താന് ശൃണ്വേകമനാ മമ ||൩||

ഉപദ്രവൈരിതി യഃ പൂര്വോത്പന്നം വ്യാധിം ജഘന്യകാലജാതോ വ്യാധിരുപസൃജതി സ തന്മൂല ഏവോപദ്രവസഞ്ജ്ഞഃ; ജഘന്യകാലജാത ഇതി പശ്ചാത്കാലജാത ഇത്യര്ഥഃ| ഉപദ്രവൈസ്ത്വിതി തുശബ്ദോऽത്രാവധാരണാര്ഥഃ, തേനേദമവധാരയതി- പൂര്വാധ്യായേऽരിഷ്ടൈര്മരണമഭിഹിതമ്, അത്ര തൂപദ്രവൈരിതി| കേചിത് ‘ഉപദ്രവൈശ്ച’ ഇതി തുശബ്ദസ്ഥാനേ ചകാരം പഠന്തി, ചകാരസ്തു ലക്ഷണേऽര്ഥേ, തേനോപദ്രവൈര്ലക്ഷണൈര്ജുഷ്ടാ ഇത്യര്ഥഃ; ജുഷ്ടാഃ സഹിതാഃ| രസായനാദ്വിനേതി രസായനേന ഹ്യസാധ്യോ വ്യാധിരപി പ്രായഃ സാധ്യതേ| ഏകമനാഃ സാവധാനഃ| മമേതി മമ പാര്ശ്വാത്| ‘വ്യാധയോ യാന്ത്യസാധ്യതാമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 5

വാതവ്യാധിഃ പ്രമേഹശ്ച കുഷ്ഠമര്ശോ ഭഗന്ദരമ് | അശ്മരീ മൂഢഗര്ഭശ്ച തഥൈവോദരമഷ്ടമമ് ||൪|| അഷ്ടാവേതേ പ്രകൃത്യൈവ ദുശ്ചികിത്സ്യാ മഹാഗദാഃ |൫|

പ്രഥമം മൂലവ്യാധയോ ഭവന്തി പശ്ചാദുപദ്രവാ ഇതി മൂലവ്യാധീന് ദര്ശയതി- വാതവ്യാധിരിത്യാദി|- വാതവ്യാധിരത്ര മഹാവാതവ്യാധിരഭിപ്രേതോ മഹച്ഛബ്ദലോപാത്| അഷ്ടാവേത ഇത്യത്ര ദ്വിതീയം പുനരഷ്ടഗ്രഹണം സര്വേഷാം തുല്യത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്; അന്യേ ത്വന്യഥാ സമാദധതി, തത്തു വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്| പ്രകൃത്യൈവ സ്വഭാവേനൈവ| മഹാഗദാ ഇതി മാരണാത്മകത്വാദസാധ്യത്വാച്ച മഹത്ത്വമേഷാമിതി| ‘അഷ്ടാവേതേ മഹാന്തസ്തു വ്യാധയോ ദുസ്തരാഃ സദാ’- ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൪||-

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

പ്രാണമാംസക്ഷയഃ ശോഷസ്തൃഷ്ണാ ച്ഛര്ദിര്ജ്വരസ്തഥാ ||൫|| അതീസാരശ്ച മൂര്ച്ഛാ ച ഹിക്കാ ശ്വാസസ്തഥൈവ ച | ഏതൈരുപദ്രവൈര്ജുഷ്ടാന് സര്വാനേവ വിവര്ജയേത് ||൬||

യൈരുപദ്രവൈര്ജുഷ്ടാ അസാധ്യാ ഭവന്തി വാതവ്യാധ്യാദയോ രോഗാസ്താനുപദ്രവാനാഹ- പ്രാണമാംസക്ഷയ ഇത്യാദി|- ഉത്സാഹോപചയക്ഷയ ഇത്യര്ഥഃ| ചകാരത്രയം വക്ഷ്യമാണശോഫത്വക്സ്വാപാദീനാം സമുച്ചയാര്ഥമ്| ഏതൈരുപദ്രവൈര്ജുഷ്ടാ ഇത്യത്ര ബഹുവചനം ത്രിഭിര്വാ ജുഷ്ടാ ഇതി ഖ്യാപനാര്ഥമ്| അന്യേ ‘പ്രാണമാംസക്ഷയശ്വാസതൃഷ്ണാശോഷവമീജ്വരൈഃ| മൂര്ച്ഛാതിസാരഹിക്കാഭിഃ പുനശ്ചൈതൈരുപദ്രവൈഃ|| വര്ജനീയാ വിശേഷേണ ഭിഷജാ സിദ്ധിമിച്ഛതാ’- ഇതി പഠന്തി||൫-൬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ശൂനം സുപ്തത്വചം ഭഗ്നം കമ്പാധ്മാനനിപീഡിതമ് | നരം രുജാര്തമന്തശ്ച വാതവ്യാധിര്വിനാശയേത് ||൭||

പ്രതിവ്യാധിനിയതം വിശിഷ്ടമരിഷ്ടം ദര്ശയന്നാഹ- ശൂനമിത്യാദി| ശൂനാദ്യുപദ്രവസഹിതം പുരുഷം വാതവ്യാധിര്വിനാശയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| സുപ്തത്വചം ബധിരത്വചമ്, ഭഗ്നം വാതേന ത്രുടിതമ്| രുജാര്തമന്തശ്ചേതി അന്തര്മധ്യേ രുജാര്തം ഗമ്ഭീരവേദനാപീഡിതം; കേചിത് ‘നരം രുജാര്തിമന്തം ച’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര രുജാ തോദാദിലക്ഷണാ, അര്തിഃ ശൂലഃ||൭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

യഥോക്തോപദ്രവാവിഷ്ടമതിപ്രസ്രുതമേവ വാ | പിഡകാപീഡിതം ഗാഢം പ്രമേഹോ ഹന്തി മാനവമ് ||൮||

യഥോക്തോപദ്രവാവിഷ്ടമിതി മക്ഷികോപസര്പണാദയഃ ശ്ലൈഷ്മികാണാം, വൃഷണാവദരണാദയഃ പൈത്തികാനാം, ഹൃദ്ഗ്രഹാദയോ വാതികാനാം, തൈരാവിഷ്ടം സംയുക്തം മാനവം പ്രമേഹോ ഹന്തി| അതിപ്രസ്രുതമിതി സുഷ്ഠു സ്രവന്മൂത്രമ്| പിഡകാപീഡിതമിതി പിഡകാഃ ശരാവികാകച്ഛപികാദയഃ| ഗാഢമ് അതിശയേന||൮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

പ്രഭിന്നപ്രസ്രുതാങ്ഗം ച രക്തനേത്രം ഹതസ്വരമ് | പഞ്ചകര്മഗുണാതീതം കുഷ്ഠം ഹന്തീഹ കുഷ്ഠിനമ് ||൯||

പ്രഭിന്നമിത്യാദി|- പ്രഭിന്നപ്രസ്രുതാഭ്യാം സഹാങ്ഗശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഹതസ്വരമിതി നഷ്ടസ്വരമ്| പഞ്ചകര്മഗുണാതീതമിതി അത്ര വമനാദീനാം പഞ്ചകര്മണാമപ്രാപ്തഫലമിത്യേകേ; തത്തു ന സമ്യക്, യതഃ പഞ്ചശബ്ദേന പഞ്ചമധാത്വവസ്ഥിതം കുഷ്ഠമുക്തം; തത്ര കര്മാണി സംശോധനസംശമനാഭ്യങ്ഗഗുഗ്ഗുലുശിലാജതുപ്രഭൃതീനി, തേഷാം ഗുണാഃ ഫലാനി, തേഭ്യോऽതീതമ്; ഏതദുക്തം ഭവതി- അസ്ഥിഗതകുഷ്ഠം സംശോധനാദിഭിരപ്യപ്രാപ്തവിശേഷം കുഷ്ഠിനം ഹന്തി| അന്യേ തു ‘പൂര്വരൂപക്രിയയാ സഹ രസാദിധാതൂനാം ചതുര്ണാം ക്രിയാസമൂഹഃ പഞ്ചകര്മാണി’ ഇതി മന്യന്തേ| തദ്യഥാ- പൂര്വരൂപേഷു സംശോധനമുഭയതഃ സേവേത; ത്വക്പ്രാപ്തേ ശോധനാലേപനാനി, അത്ര ത്വക്ശബ്ദേന രസോऽഭിധീയതേ; ഏവം ശോണിതമാംസമേദസാമപി ചികിത്സിതം നിര്ദിഷ്ടം ദര്ശനീയമിതി| ഇഹേതി അസ്മിന് ശാസ്ത്രേ||൯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

തൃഷ്ണാരോചകശൂലാര്തമതിപ്രസ്രുതശോണിതമ് | ശോഫാതീസാരസംയുക്തമര്ശോവ്യാധിര്വിനാശയേത് ||൧൦||

തൃഷ്ണേത്യാദി| തൃഷ്ണാരോചകാദ്യുപദ്രവസഹിതം പുരുഷമര്ശോവ്യാധിര്വിനാശയേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൧൦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

വാതമൂത്രപുരീഷാണി ക്രിമയഃ ശുക്രമേവ ച | ഭഗന്ദരാത് പ്രസ്രവന്തി യസ്യ തം പരിവര്ജയേത് ||൧൧||

വാതേത്യാദി||൧൧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

പ്രശൂനനാഭിവൃഷണം രുദ്ധമൂത്രം രുഗന്വിതമ് | അശ്മരീ ക്ഷപയത്യാശു സികതാ ശര്കരാന്വിതാ ||൧൨||

പ്രശൂനനാഭീത്യാദ്യുപദ്രവസഹിതം പുരുഷമശ്മരീ ക്ഷപയതി വിനാശയതി| ആശു ശീഘ്രമ്| സികതാശര്കരാന്വിതേതി സികതാ വാലുകാ, തത്സദൃശാ യാ ശര്കരാ തയാ സഹിതാऽശ്മരീത്യര്ഥഃ||൧൨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ഗര്ഭകോഷപരാസങ്ഗോ മക്കല്ലോ യോനിസംവൃതിഃ | ഹന്യാത് സ്ത്രിയം മൂഢഗര്ഭേ യഥോക്താശ്ചാപ്യുപദ്രവാഃ ||൧൩||

ഗര്ഭേത്യാദി| ഗര്ഭകോഷപരാസങ്ഗപ്രഭൃത്യുപദ്രവാഃ സ്ത്രിയം ഹന്യുര്വിനാശയേയുഃ, കസ്മിന് സതി? മൂഢഗര്ഭേ; ഗര്ഭകോഷപരാസങ്ഗ ഇതി ഗര്ഭാശയസ്യ പരഃ ശ്രേഷ്ഠ ആസങ്ഗോऽതിശയേന നിരോധ ഇത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു സ്വസ്ഥാനാത് പരസ്ഥാനം ഗത്വാ ഗര്ഭസ്യ സങ്ഗോ നിരോധ ഉത്പദ്യതേ, അനേന പ്രകാരേണ ‘പരാസങ്ഗ’ ഇതി കഥയന്തി | മക്കല്ല ഇതി ഗര്ഭിണീവ്യാകരണോക്തോ ജ്ഞേയഃ; തത്രാപ്രജാതായാശ്ചേതി ചകാരാന്ന കേവലം പ്രജാതായാഃ, അപ്രജാതായാ അപി മക്കല്ലോ ഭവതി, തഥാ ഗര്ഭാശയാച്ച്യുതഗര്ഭായാ യോനിദ്വാരസക്തഗര്ഭാശയാശ്ച രക്തം സ്രുതമന്തഃസ്ഥിതം പച്യമാനം മക്കല്ലസഞ്ജ്ഞം ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| യോനിസംവൃതിഃ യോനിസങ്കോചനമ്| യഥോക്താശ്ചാപ്യുപദ്രവാ ഇതി ആക്ഷേപകകാസശ്വാസഭ്രമാദയോ മൂഢഗര്ഭനിദാനേ പഠിതാഃ| ‘ഹന്യുഃ സ്ത്രിയം മൂഢഗര്ഭാം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| മൂഢഗര്ഭാം മൂഢഗര്ഭസഹിതാമ്||൧൩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

പാര്ശ്വഭങ്ഗാന്നവിദ്വേഷശോഫാതീസാരപീഡിതമ് | വിരിക്തം പൂര്യമാണം ച വര്ജയേദുദരാര്ദിതമ് ||൧൪||

പാര്ശ്വേത്യാദി| പാര്ശ്വോ ഭജ്യതേऽനേനേതി പാര്ശ്വഭങ്ഗോ വേദനാവിശേഷഃ| വിരിക്തം പൂര്യമാണം ചേതി വിരേചനദ്രവ്യൈര്ബഹുശോ വിരിക്തം പുനഃ പൂര്യമാണമുദരാര്ദിതം വര്ജയേദിതി||൧൪||

Adhikarana 13 (15-18) · Śloka 18

യസ്താമ്യതി വിസഞ്ജ്ഞശ്ച ശേതേ നിപതിതോऽപി വാ | ശീതാര്ദിതോऽന്തരുഷ്ണശ്ച ജ്വരേണ മ്രിയതേ നരഃ ||൧൫|| യോ ഹൃഷ്ടരോമാ രക്താക്ഷോ ഹൃദി സങ്ഘാതശൂലവാന് | നിത്യം വക്ത്രേണ ചോച്ഛ്വസ്യാത്തം ജ്വരോ ഹന്തി മാനവമ് ||൧൬|| ഹിക്കാശ്വാസപിപാസാര്തം മൂഢം വിഭ്രാന്തലോചനമ് | സന്തതോച്ഛ്വാസിനം ക്ഷീണം നരം ക്ഷപയതി ജ്വരഃ ||൧൭|| ആവിലാക്ഷം പ്രതാമ്യന്തം നിദ്രായുക്തമതീവ ച | ക്ഷീണശോണിതമാംസം ച നരം നാശയതി ജ്വരഃ ||൧൮||

കായചികിത്സാവ്യാധീനുപദ്രവൈരസാധ്യാന് നിര്ദിശന്നാഹ- യസ്താമ്യതീത്യാദി| യസ്താമ്യതി മുഹുര്മുഹുര്മൂര്ച്ഛാം ഗച്ഛതി| വിസഞ്ജ്ഞഃ ശേതേ സഞ്ജ്ഞാരഹിതഃ സ്വപിതീത്യര്ഥഃ| നിപതിതോऽപി വേതി ‘സഞ്ജ്ഞാരഹിതഃ’ ഇതി ശേഷഃ| ശീതാര്ദിതോ ‘ബഹിഃ’ ഇതി ശേഷഃ| അന്തരുഷ്ണശ്ചേതി അന്തര്ദാഹയുക്തഃ| ഹൃഷ്ടരോമാ ഉദ്ധര്ഷിതരോമാ| ഹൃദി സങ്ഘാതശൂലവാനിതി അഷ്ഠീലാവത്സംഹതവസ്തുശൂലവാനിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു മഹാശൂലവാനിതി മന്യന്തേ| നിത്യം വക്ത്രേണ ചോച്ഛ്വസ്യാദിതി സര്വദാ മുഖേനോര്ധ്വം ശ്വാസം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| തം ജ്വരോ ഹന്തി മാനവമിതി തം മാനവം ജ്വരോ ഹന്തി വിനാശയതീത്യര്ഥഃ| ഹിക്കേത്യാദി| മൂഢം വ്യാമോഹയുക്തമനസമ്| വിഭ്രാന്തലോചനമുച്ചലിതാക്ഷമ് | ക്ഷപയതി ജ്വര ഇതി ‘തത്ക്ഷണാദേവ’ ഇതി ശേഷഃ| ആവിലാക്ഷമിത്യാദി| ആവിലാക്ഷമ് ഓദനമണ്ഡവദശ്രുപൂര്ണേക്ഷണമ്| പ്രതാമ്യന്തം പ്രകര്ഷേണ മോഹം ഗച്ഛന്തമ്| അതീവ ചേതി അഹര്നിശമിത്യര്ഥഃ| ഇത്ഥമ്ഭൂതമാവിലാക്ഷതാദ്യുപദ്രവസഹിതം നരം നാശയതി ജ്വര ഇതി സമ്ബന്ധഃ||൧൫-൧൮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

ശ്വാസശൂലപിപാസാര്തം ക്ഷീണം ജ്വരനിപീഡിതമ് | വിശേഷേണ നരം വൃദ്ധമതീസാരോ വിനാശയേത് ||൧൯||

അത്ര വിശേഷേണ വൃദ്ധമിതി അവൃദ്ധമപ്യേവമ്ഭൂതം വിനാശയേത്, വൃദ്ധം പുനര്വിശേഷേണാതിശയേനേത്യര്ഥഃ; ഇത്ഥമ്ഭൂതം നരം ശ്വാസാദ്യുപദ്രവസഹിതമതിസാരോ വിനാശയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ‘ക്ഷീണം ജ്വരനിപീഡിതമ്’ ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ ‘ക്ഷീണം ബിമ്ബിശീപീഡിതം’ ഇതി പഠന്തി കേചിത്| അത്ര ബിമ്ബിശീശബ്ദേന പ്രവാഹികോച്യതേ, ഭേഡേനാത്രോക്തം- ‘പ്രവാഹികാമിതി വിദുര്ബിമ്ബിശീം ത്വപരേ ബുധാഃ’- ഇതി||൧൯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

ശുക്ലാക്ഷമന്നദ്വേഷ്ടാരമൂര്ധ്വശ്വാസനിപീഡിതമ് | കൃച്ഛ്രേണ ബഹു മേഹന്തം യക്ഷ്മാ ഹന്തീഹ മാനവമ് ||൨൦||

കൃച്ഛ്രേണ ബഹുമേഹന്തമിതി കൃച്ഛ്രേണ കഷ്ടേന, ബഹു മേഹന്തം ക്ഷരന്തം, ‘മലം’ ഇതി ശേഷഃ| ഏതേനാഹാരസ്യാതിശയമലീഭാവഃ കഥിതഃ, യസ്യ ചാതിശയമലോ നിഷ്പദ്യതേ തസ്യ മാംസരക്തക്ഷയോ ഭവതി, സ പുനരസാധ്യോ ഭവതി, ഇത്ഥമ്ഭൂതം നരം ശുക്ലാക്ഷത്വാദ്യുപദ്രവസഹിതം യക്ഷ്മാ ഹന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| ഇഹേതി അസ്മിന് ശാസ്ത്രേ||൨൦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

ശ്വാസശൂലപിപാസാന്നവിദ്വേഷഗ്രന്ഥിമൂഢതാഃ | ഭവന്തി ദുര്ബലത്വം ച ഗുല്മിനോ മൃത്യുമേഷ്യതഃ ||൨൧||

ശ്വാസേത്യാദി| ഗ്രന്ഥിമൂഢതേതി ഗുല്മസ്യാദര്ശനമ്| ഏതേ ശ്വാസാദ്യുപദ്രവാ ഭവന്തി, കസ്യേത്യാഹ- ഗുല്മിനോ മൃത്യുമേഷ്യത ഇതി|- ഗുല്മിനോ ഗുല്മയുക്തസ്യ പുരുഷസ്യ, മൃത്യും മരണമ്, ഏഷ്യതോ ഗമിഷ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൨൧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

ആധ്മാതം ബദ്ധനിഷ്യന്ദം ഛര്ദിഹിക്കാതൃഡന്വിതമ് | രുജാശ്വാസസമാവിഷ്ടം വിദ്രധിര്നാശയേന്നരമ് ||൨൨||

ആധ്മാതമിത്യാദി| ബദ്ധനിഷ്യന്ദം ബദ്ധമൂത്രം രുദ്ധപൂയഗതികം വാ| കായചികിത്സായാം യദ്യപി വിദ്രധിര്ന പഠിതഃ, തഥാऽപീഹ ഗുല്മാനന്തരമുപദ്രവൈഃ സോऽപ്യസാധ്യോ ഭവതീതി പഠിതഃ| സമാവിഷ്ടമിതി സഹിതം നരം, വിദ്രധിര്നാശയേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൨൨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

പാണ്ഡുദന്തനഖോ യശ്ച പാണ്ഡുനേത്രശ്ച മാനവഃ | പാണ്ഡുസങ്ഘാതദര്ശീ ച പാണ്ഡുരോഗീ വിനശ്യതി ||൨൩||

പാണ്ഡ്വിത്യാദി| പാണ്ഡു ശബ്ദേന ശ്വേതത്വമഭിദീയതേ| ദന്തനഖയോഃ പാണ്ഡുതാऽസ്ഥിഗതദോഷേണ, നേത്രപാണ്ഡുതാ പാണ്ഡുസങ്ഘാതദര്ശിത്വം ച മജ്ജഗതദോഷേണ| പാണ്ഡുസങ്ഘാതദര്ശീ ചേതി പാണ്ഡൂനാം ശ്വേതദ്രവ്യാണാം സങ്ഘാതഃ സമൂഹഃ, തം സര്വാസു ദിക്ഷു പശ്യതീത്യര്ഥഃ||൨൩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

ലോഹിതം ഛര്ദയേദ്യസ്തു ബഹുശോ ലോഹിതേക്ഷണഃ | രക്താനാം ച ദിശാം ദ്രഷ്ടാ രക്തപിത്തീ വിനശ്യതി ||൨൪||

ലോഹിതമിത്യാദി| ബഹുശ ഇതി ബഹുവാരമ്| ലോഹിതേക്ഷണ ഇതി രക്തനേത്രഃ, ഏതച്ച പൂര്വവന്മജ്ജഗതദോഷേണേതി| രക്താനാം ച ദിശാം ദ്രഷ്ടേതി ഏതദപി മജ്ജഗതദോഷേണ| ‘രക്താനാം ച ദിശാം ദ്രഷ്ടാ’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘ലോഹിതോദ്ഗാരദര്ശീ ച’ ഇതി പഠന്തി| തത്രോദ്ഗാരേऽപി ലോഹിതാഗമത്വേന ലോഹിതോദ്ഗാരഃ, ലോഹിതദര്ശിത്വം ച മജ്ജഗതദോഷേണൈവ, ലോഹിതം രക്തം ച സര്വം വസ്തു പശ്യതീത്യര്ഥഃ| ‘ലോഹിതോത്കരദര്ശീ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ലോഹിതം സര്വം വസ്തു പശ്യതീത്യര്ഥഃ| ‘ലോഹിതാകാരദര്ശീ ച’ ഇത്യപരേ പഠന്തി||൨൪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

അവാങ്മുഖസ്തൂന്മുഖോ വാ ക്ഷീണമാംസബലോ നരഃ | ജാഗരിഷ്ണുരസന്ദേഹമുന്മാദേന വിനശ്യതി ||൨൫||

അവാഗിത്യാദി|- അവാങ്മുഖസ്തു അധോമുഖഃ, ഉന്മുഖോ വേതി ഊര്ധ്വമുഖഃ| ബലശബ്ദേനാത്രോത്സാഹഃ കഥ്യതേ| ജാഗരിഷ്ണുഃ ജാഗരണശീലഃ| അന്യേ ‘അവാഞ്ചീ വാऽപ്യുദഞ്ചീ വാ’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൨൫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

ബഹുശോऽപസ്മരന്തം തു പ്രക്ഷീണം ചലിതഭ്രുവമ് | നേത്രാഭ്യാം ച വികുര്വാണമപസ്മാരോ വിനാശയേത് ||൨൬||

ബഹുശ ഇത്യാദി| ബഹുശോ ബഹുവാരാന്| അപസ്മരന്തമ് അപസ്മാരവേഗവന്തമ്| പ്രക്ഷീണം ‘പുരുഷമ്’ ഇതി ശേഷഃ| നേത്രാഭ്യാം ച വികുര്വാണമിതി നേത്രദ്വയം വികൃതിയുക്തം കരോതീത്യര്ഥഃ| ഇത്ഥമ്ഭൂതം പുരുഷമപസ്മാരവേഗാദ്യുപദ്രവസഹിതമപസ്മാരോ വിനാശയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| യ ഏതേ കായചികിത്സാരോഗോപദ്രവാസ്തേ സമസ്താ ഏവാസാധ്യാ ഇതി ജ്ഞേയാഃ||൨൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 33

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽവാരണീയോ നാമ ത്രയസ്ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൩൩||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ത്രയസ്ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൩||