36. bhūmipravibhāgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ભૂમિપ્રવિભાગીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ભૂમેઃ પ્રકૃષ્ટો વિભાગો ભૂમિપ્રવિભાગઃ, ભૂમિપ્રવિભાગાર્થોઽધ્યાયો ભૂમિપ્રવિભાગીયઃ| પૂર્વાધ્યાયે ભૂમિપરીક્ષા ભૂતકાર્યૈઃ શીતોષ્ણવર્ષાદિભિસ્તથા પર્વતવૃક્ષાદિભિઃ કૃતા, ઇહ ત્વધ્યાયે ભૂતગુણૈરેવ પરીક્ષા કર્તવ્યેતિ| કેચિદત્રાન્તરાલે મિશ્રકાધ્યાયં પઠન્તિ; તન્ન, પૂર્વાચાર્યૈરપઠિતત્વાત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

શ્વભ્રશર્કરાશ્મવિષમવલ્મીકશ્મશાનાઘાતનદેવતાયતનસિકતાભિરનુપહતામનૂષરામભઙ્ગુરામદૂરોદકાં સ્નિગ્ધાં પ્રરોહવતીં મૃદ્વીં સ્થિરાં સમાં કૃષ્ણાં ગૌરીં લોહિતાં વા ભૂમિમૌષધગ્રહણાય પરીક્ષેત | તસ્યાં જાતમપિ કૃમિવિષશસ્ત્રાતપપવનદહનતોયસમ્બાધમાર્ગૈરનુપહતમેકરસં પુષ્ટં પૃથ્વવગાઢમૂલમુદીચ્યાં ચૌષધમાદદીતેત્યેષ ભૂમિપરીક્ષાવિશેષઃ સામાન્યઃ ||૩||

સ ભૂમિવિભાગો દ્વિવિધઃ- સામાન્યો વિશિષ્ટશ્ચ| તત્ર પ્રથમં સામાન્યમેવ ભૂમિવિભાગમાહ- શ્વભ્રેત્યાદિ| અનુપહતામિતિ શ્વભ્રાદિભિઃ સિકતાન્તૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| શ્વભ્રશર્કરાશ્મભિર્વિષમો નિમ્નોન્નતઃ, તેનાનુપહતામિતિ સમ્બન્ધઃ| શ્વભ્રં બિલં; શર્કરા પક્વભાણ્ડસૂક્ષ્મખણ્ડં શર્કરેતિ લોકે; અશ્મા પાષાણઃ; વલ્મીકેતિ, નનુ વલ્મીકમૂર્ધન્યેવ શ્વેતકપોતી ગૃહ્યતે, તત્ કથં વલ્મીકજાતૌષધિનિષેધઃ? સત્યમ્, આશીવિષવિષૈસ્તસ્યા દિવ્યૌષધેર્વીર્યં ન હન્યતે, અથવા તત્રૈવ સા વિશેષેણ વીર્યવતી ભવતિત્યદોષઃ; શ્મશાનં મૃતમર્ત્યદાહસ્થાનમ્; આઘાતનં વધસ્થાનં; સિકતા વાલુકા; અનુપહતામ્; અનુપદ્રુતામ્; અનૂષરામ્ ઊષરવર્જિતામ્; અભઙ્ગુરાં રાજિરહિતાં; અદૂરોદકત્વેન સાધારણત્વમુક્તં; સ્નિગ્ધાં ચિક્કણાં; પ્રરોહવતીં બીજાઙ્કુરજનનીં; મૃદ્વીં કોમલાં; અસ્થિરાં વાતતોયાદિભિરચલિતમૃત્તિકામ્; સમામ્ અનિમ્નોન્નતાં; ગૌરીં સુવર્ણવર્ણાં; ઔષધગ્રહણાયેતિ ઔષધગ્રહણાર્થમ્| ન કેવલં ભૂમિગુણૈરેવ ભેષજાનિ વિભજનીયાનિ, કિં તર્હિ સ્વદોષગુણૈરપીતિ દર્શયન્નાહ- તસ્યાં જાતમિત્યાદિ| ક્રિમ્યાદિભિઃ સમ્બાધમાર્ગાન્તૈઃ સહ પ્રત્યેકમનુપહતશબ્દઃ સમ્બધ્યતે; સમ્બાધઃ સઙ્કટઃ| એકરસમ્ ઉત્કૃષ્ટરસમ્| પૃથ્વવગાઢમૂલં ચેતિ પૃથુ પૃથુવલ્કલં, અવગાઢમૂલં ભૂમ્યન્તઃસ્થિતં મૂલં યસ્ય તત્તથા; ચકારાદનુપહતપ્રશસ્તમૂલત્વં ચ સમુચ્ચીયતે| ઉદીચ્યામિતિ ઉત્તરસ્યાં દિશિ, એતેનોત્તરાભિમુખો ભૂત્વા ગૃહ્ણીયાદિત્યર્થઃ વિશેષો ભેદઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વિશેષતસ્તુ તત્ર, અશ્મવતી સ્થિરા ગુર્વી શ્યામા કૃષ્ણા વા સ્થૂલવૃક્ષશસ્યપ્રાયા સ્વગુણભૂયિષ્ઠા; સ્નિગ્ધા શીતલાઽઽસન્નોદકા સ્નિગ્ધશસ્યતૃણકોમલવૃક્ષપ્રાયા શુક્લાઽમ્બુગુણભૂયિષ્ઠા; નાનાવર્ણા લઘ્વશ્મવતી પ્રવિરલાલ્પપાણ્ડુવૃક્ષપ્રરોહાઽગ્નિગુણભૂયિષ્ઠા; રૂક્ષા ભસ્મરાસભવર્ણા તનુવૃક્ષાલ્પરસકોટરવૃક્ષપ્રાયાઽનિલગુણભૂયિષ્ઠા; મૃદ્વી સમા શ્વભ્રવત્યવ્યક્તરસજલા સર્વતોઽસારવૃક્ષા મહાપર્વતવૃક્ષપ્રાયા શ્યામા ચાકાશગુણભૂયિષ્ઠા ||૪||

સામાન્યભૂમેર્ગુણં પ્રદર્શ્ય વિશિષ્ટં પ્રતિભૂતં ગુણં નિર્દિશન્નાહ- વિશેષતસ્ત્વિત્યાદિ| સ્વગુણભૂયિષ્ઠેત્યર્થઃ| તનુવૃક્ષા હ્રસ્વવૃક્ષેત્યર્થઃ| અસ્ય પાઞ્ચભૌતિકવિશેષગુણકથનસ્યાયમભિપ્રાયઃ- પૃથિવ્યાદ્યુત્કટત્વેન દ્રવ્યાણાં સ્વસ્યાં સ્વસ્યાં ભૂમૌ જાતં ગ્રાહ્યમ્, એવં બલવત્તરાણ્યૌષધાનિ ભવન્તિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અત્ર કેચિદાહુરાચાર્યાઃ- પ્રાવૃડ્વર્ષાશરદ્ધેમન્તવસન્તગ્રીષ્મેષુ યથાસઙ્ખ્યં મૂલપત્રત્વક્ક્ષીરસારફલાન્યાદદીતેતિ; તત્તુ ન સમ્યક્, સૌમ્યાગ્નેયત્વાજ્જગતઃ | સૌમ્યાન્યૌષધાનિ સૌમ્યેષ્વૃતુષ્વાદદીત, આગ્નેયાન્યાગ્નેયેષુ; એવમવ્યાપન્નગુણાનિ ભવન્તિ | સૌમ્યાન્યૌષધ્મનિ સૌમ્યેષ્વૃતુષુ ગૃહીતાનિ સોમગુણભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમૌ જાતાન્યતિમધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ જાયન્તે | એતેન શેષં વ્યાખ્યાતમ્ ||૫||

સૌમ્યેષુ વર્ષાહેમન્તશિશિરેષ્વિત્યર્થઃ| આગ્નેયેષુ શરદ્વસન્તગ્રીષ્મેષુ| આત્યયિકે કાર્યે પુનઃ પૂર્વાહ્ણાદિષુ વસન્તાદિષુ યથાયથમૌષધાન્યાદદીત| અયમભિપ્રાયઃ- આગ્નેયાન્યૌષધાન્યાગ્નેયેષુ ઋતુષુ ગૃહીતાન્યાગ્નેયગુણભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમાવતિકટુરૂક્ષોષ્ણાનિ જાયન્ત ઇતિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્ર પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમૌ જાતાનિ વિરેચનદ્રવ્યાણ્યાદદીત , અગ્ન્યાકાશમારુતગુણભૂયિષ્ઠાયાં વમનદ્રવ્યાણિ, ઉભયગુણભૂયિષ્ઠાયામુભયતોભાગાનિ, આકાશગુણભૂયિષ્ઠાયાં સંશમનાનિ, એવં બલવત્તરાણિ ભવન્તિ ||૬||

વમનાદિદ્રવ્યાણિ કીદૃશાયાં ભૂમૌ ગ્રહીતવ્યાનીત્યાહ- તત્રેત્યાદિ| સંશમનાનીતિ યદ્દ્રવ્યં ન વામયતિ ન વિરેચયતિ વ્યાધિના સહૈકીભૂય તત્સ્થમેવ વ્યાધિમુપશમયતિ તત્ સંશમનમુચ્યતે||૬||

Adhikarana 6 (7-9) · Śloka 9

સર્વાણ્યેવ ચાભિનવાનિ, અન્યત્ર મધુઘૃતગુડપિપ્પલીવિડઙ્ગેભ્યઃ ||૭|| વિડઙ્ગં પિપ્પલી ક્ષૌદ્રં સર્પિશ્ચાપ્યનવં હિતમ્ | શેષમન્યત્વભિનવં ગૃહ્ણીયાદ્દોષવર્જિતમ્ ||૮|| (સર્વાણ્યેવ સક્ષીરાણિ વીર્યવન્તિ;) તેષામસમ્પત્તાવતિક્રાન્તસંવત્સરાણ્યાદદીતેતિ ||૯||

સર્વાણીત્યાદિ| સર્વાણ્યેવ ચાભિનવાનિ ‘બલવત્તરાણી’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| અભિનવમત્ર પરિણતિકાલાનન્તરત્વમભિપ્રેતં, ન પુનર્જન્મનવત્વમ્| એતસ્યૈવાપવાદસૂત્રં દર્શયન્નાહ- અન્યત્રેત્યાદિ| દોષવર્જિતમિતિ ક્રિમિવિષશસ્ત્રાદ્યુપઘાતાદિદોષૈસ્ત્યક્તમ્| અત્રાન્તરે વૃદ્ધૈઃ પઠિતઃ પાઠઃ- સર્વાણીત્યાદિ| તત્ર સક્ષીરાણિ સરસાનીત્યર્થઃ| મધ્વાદીનિ યથોક્તાનિ યદા ન પ્રાપ્યન્તે તદા કિં કર્તવ્યમિત્યાહ- તેષામિત્યાદિ | તેષાં મધુઘૃતાદીનામ્ અસમ્પત્તૌ અત્યન્તપુરાણાનામપ્રાપ્તૌ||૭-૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

ભવન્તિ ચાત્ર- ગોપાલાસ્તાપસા વ્યાધા યે ચાન્યે વનચારિણઃ | મૂલાહારાશ્ચ યે તેભ્યો ભેષજવ્યક્તિરિષ્યતે ||૧૦||

કુતઃ પુનર્ભેષજાનિ જ્ઞાતવ્યાનીત્યાહ- ગોપાલા ઇત્યાદિ| ગોપાલા ગોમહિષ્યજાદિપાલકાઃ પ્રોચ્યન્તે, તાપસાઃ તપસ્વિનો જટાધારિપ્રભૃતયઃ, વ્યાધા વાગુરિકાદયઃ, વનચારિણો મ્લેચ્છાદયઃ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

સર્વાવયવસાધ્યેષુ પલાશલવણાદિષુ | વ્યવસ્થિતો ન કાલોઽસ્તિ તત્ર સર્વો વિધીયતે ||૧૧||

તત્ર કેચિદાહુરાચાર્યાઃ પ્રાવૃડ્વર્ષાશરદ્ધેમન્તેત્યાદિ ગદ્યેન વ્યભિચાર્ય, શ્લોકૈર્વ્યાભિચારયિતુમાહ- સર્વાવયવસાધ્યેષ્વિત્યાદિ| સર્વાવયવસાધ્યેષુ અશેષમૂલાદ્યવયવગ્રાહ્યેષુ યોગેષ્વિત્યર્થઃ| પલાશલવણાદિષુ પત્રલવણાદિષુ; પત્રલવણયોગશ્ચ વાતવ્યાધિપઠિતો જ્ઞેયઃ| તત્ર સર્વો વિધીયત ઇતિ તત્ર તેષુ પત્રલવણાદિયોગેષુ, સર્વઃ સમસ્તોઽપિ કાલઃ પ્રાવૃડાદિર્વિધીયતે કથ્યત ઇત્યર્થઃ| એતેન સર્વસ્મિન્નપિ કાલે મેલાપકઃ ક્રિયત ઇત્યર્થઃ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

ગન્ધવર્ણરસોપેતા ષડ્વિધા ભૂમિરિષ્યતે | તસ્માદ્ભૂમિસ્વભાવેન બીજિનઃ ષડ્રસાયુતાઃ ||૧૨||

યેન ચ હેતુના સ્વગુણપરિત્યાગસ્તમાહ- ગન્ધેત્યાદિ| ગન્ધવર્ણરસોપેતેતિ લુપ્તાદિશબ્દનિર્દેશાદ્ ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શશબ્દોપેતા કથિતા| ષડ્વિધા પઞ્ચભૂતાત્મિકા સર્વલક્ષણા ચ| બીજિનો વૃક્ષાદયઃ| તે ચ ભૂમિસ્વભાવેન યુતાઃ ષડ્રસોપેતા ભવન્તિ; અથવા એતે ષડ્રસા ભૂમિસ્વભાવેન યુતા મિલિતાઃ સન્તો બીજિનો ભવન્તિ વૃક્ષાદિરૂપા ભવન્તીત્યર્થઃ||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

અવ્યક્તઃ કિલ તોયસ્ય રસો નિશ્ચયનિશ્ચિતઃ | રસઃ સ એવ ચાવ્યક્તો વ્યક્તો ભૂમિરસાદ્ભવેત્ ||૧૩||

યદિ દ્રવ્યાણાં પરિણામવિશેષેણ મધુરાદિરસતા તત્કથમુચ્યતે આપ્યો રસ ઇત્યાહ- અવ્યક્ત ઇત્યાદિ| અવ્યક્ત ઇતિ મધુરાદિભાવેનાપરિસ્ફુટ ઇત્યર્થઃ| કિલ અવધારણે| નિશ્ચયનિશ્ચિતો રસોઽસ્તીત્યર્થઃ| યદ્યેવં મધુરાદિભેદાનુપપત્તિરિત્યત આહ- રસઃ સ એવેત્યાદિ| સ એવાવ્યક્તો રસો વ્યક્તો ભવતિ મધુરાદિભાવં યાતિ| કસ્માત્? ભૂમિરસાદિતિ સમ્બન્ધઃ||૧૩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

સર્વલક્ષણસમ્પન્ના ભૂમિઃ સાધારણા સ્મૃતા | દ્રવ્યાણિ યત્ર તત્રૈવ તદ્ગુણાનિ વિશેષતઃ ||૧૪||

ભૂમિદ્રવ્યયોઃ સાધારણયોઃ કારણમાહ- સર્વેત્યાદિ| સર્વલક્ષણસમ્પન્નેતિ પૃથિવ્યાદિપઞ્ચમહાભૂતલક્ષણયુક્તેત્યર્થઃ| તદ્ગુણાનિ સાધારણાનિ દ્રવ્યાણીત્યર્થઃ||૧૪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

વિગન્ધેનાપરામૃષ્ટમવિપન્નં રસાદિભિઃ | નવં દ્રવ્યં પુરાણં વા ગ્રાહ્યમેવં વિનિર્દિશેત્ ||૧૫||

નવં પુરાણં વા કીદૃશં દ્રવ્યં ગૃહ્યત ઇત્યાહ- વિગન્ધેનેત્યાદિ| વિગન્ધેનાપરામૃષ્ટમિતિ વિરોધિના ગન્ધેનાસ્પૃષ્ટમિત્યર્થઃ| અવિપન્નં રસાદિભિરિતિ અક્ષીણં રસાદિભિરિત્યર્થઃ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

જઙ્ગમાનાં વયઃસ્થાનાં રક્તરોમનખાદિકમ્ | ક્ષીરમૂત્રપુરીષાણિ જીર્ણાહારેષુ સંહરેત્ ||૧૬||

સ્થાવરાણિ નિયમ્ય જઙ્ગમાનિ નિયન્તુમાહ- જઙ્ગમાનામિત્યાદિ| વયઃસ્થાનામિતિ તરુણાનાં, ન બાલવૃદ્ધાનામિત્યર્થઃ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

પ્લોતમૃદ્ભાણ્ડફલકશઙ્કુવિન્યસ્તભેષજમ્ | પ્રશસ્તાયાં દિશિ શુચૌ ભેષજાગારમિષ્યતે ||૧૭||

ગૃહીતૌષધસ્થાપનોપાયં દર્શયન્નાહ- પ્લોતેત્યાદિ| પ્લોતઃ; કર્પટઃ| મૃદ્ભાણ્ડં મૃત્તિકાપાત્રં, ફલકં પટ્ટકં, શઙ્કુઃ કીલકઃ એતેષુ પ્લોતાદિષુ વિન્યસ્તં ઘૃતમૌષધં યસ્મિન્ ગૃહે તદ્ભેષજાગારં ભેષજગૃહમિષ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| પ્રશસ્તાયાં પૂર્વસ્યામુત્તરસ્યાં વા| શુચૌ દેશે| ભૂમિપ્રવિભાગીયાધ્યાયે નિબન્ધેષુ વ્યત્યયેન પાઠો દૃશ્યતે; અસ્માભિસ્તુ વૃદ્ધક્રમરીત્યૈવ પાઠો લિખિત ઇતિ| સર્વાવયવસાધ્યેષ્વિત્યાદિ યાવન્નવં દ્રવ્યં પુરાણં વેતિ પાઠં કેચિદાચાર્યા ન પઠન્તિ||૧૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 36

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ભૂમિપ્રવિભાગીયો નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૬||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્ણ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુત વ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૬||