36. bhūmipravibhāgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ભૂમિપ્રવિભાગીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

શ્વભ્રશર્કરાશ્મવિષમવલ્મીકશ્મશાનાઘાતનદેવતાયતનસિકતાભિરનુપહતામનૂષરામભઙ્ગુરામદૂરોદકાં સ્નિગ્ધાં પ્રરોહવતીં મૃદ્વીં સ્થિરાં સમાં કૃષ્ણાં ગૌરીં લોહિતાં વા ભૂમિમૌષધગ્રહણાય પરીક્ષેત | તસ્યાં જાતમપિ કૃમિવિષશસ્ત્રાતપપવનદહનતોયસમ્બાધમાર્ગૈરનુપહતમેકરસં પુષ્ટં પૃથ્વવગાઢમૂલમુદીચ્યાં ચૌષધમાદદીતેત્યેષ ભૂમિપરીક્ષાવિશેષઃ સામાન્યઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વિશેષતસ્તુ તત્ર, અશ્મવતી સ્થિરા ગુર્વી શ્યામા કૃષ્ણા વા સ્થૂલવૃક્ષશસ્યપ્રાયા સ્વગુણભૂયિષ્ઠા; સ્નિગ્ધા શીતલાઽઽસન્નોદકા સ્નિગ્ધશસ્યતૃણકોમલવૃક્ષપ્રાયા શુક્લાઽમ્બુગુણભૂયિષ્ઠા; નાનાવર્ણા લઘ્વશ્મવતી પ્રવિરલાલ્પપાણ્ડુવૃક્ષપ્રરોહાઽગ્નિગુણભૂયિષ્ઠા; રૂક્ષા ભસ્મરાસભવર્ણા તનુવૃક્ષાલ્પરસકોટરવૃક્ષપ્રાયાઽનિલગુણભૂયિષ્ઠા; મૃદ્વી સમા શ્વભ્રવત્યવ્યક્તરસજલા સર્વતોઽસારવૃક્ષા મહાપર્વતવૃક્ષપ્રાયા શ્યામા ચાકાશગુણભૂયિષ્ઠા ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અત્ર કેચિદાહુરાચાર્યાઃ- પ્રાવૃડ્વર્ષાશરદ્ધેમન્તવસન્તગ્રીષ્મેષુ યથાસઙ્ખ્યં મૂલપત્રત્વક્ક્ષીરસારફલાન્યાદદીતેતિ; તત્તુ ન સમ્યક્, સૌમ્યાગ્નેયત્વાજ્જગતઃ | સૌમ્યાન્યૌષધાનિ સૌમ્યેષ્વૃતુષ્વાદદીત, આગ્નેયાન્યાગ્નેયેષુ; એવમવ્યાપન્નગુણાનિ ભવન્તિ | સૌમ્યાન્યૌષધ્મનિ સૌમ્યેષ્વૃતુષુ ગૃહીતાનિ સોમગુણભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમૌ જાતાન્યતિમધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ જાયન્તે | એતેન શેષં વ્યાખ્યાતમ્ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્ર પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠાયાં ભૂમૌ જાતાનિ વિરેચનદ્રવ્યાણ્યાદદીત , અગ્ન્યાકાશમારુતગુણભૂયિષ્ઠાયાં વમનદ્રવ્યાણિ, ઉભયગુણભૂયિષ્ઠાયામુભયતોભાગાનિ, આકાશગુણભૂયિષ્ઠાયાં સંશમનાનિ, એવં બલવત્તરાણિ ભવન્તિ ||૬||

Adhikarana 6 (7-9) · Śloka 9

સર્વાણ્યેવ ચાભિનવાનિ, અન્યત્ર મધુઘૃતગુડપિપ્પલીવિડઙ્ગેભ્યઃ ||૭|| વિડઙ્ગં પિપ્પલી ક્ષૌદ્રં સર્પિશ્ચાપ્યનવં હિતમ્ | શેષમન્યત્વભિનવં ગૃહ્ણીયાદ્દોષવર્જિતમ્ ||૮|| (સર્વાણ્યેવ સક્ષીરાણિ વીર્યવન્તિ;) તેષામસમ્પત્તાવતિક્રાન્તસંવત્સરાણ્યાદદીતેતિ ||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

ભવન્તિ ચાત્ર- ગોપાલાસ્તાપસા વ્યાધા યે ચાન્યે વનચારિણઃ | મૂલાહારાશ્ચ યે તેભ્યો ભેષજવ્યક્તિરિષ્યતે ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

સર્વાવયવસાધ્યેષુ પલાશલવણાદિષુ | વ્યવસ્થિતો ન કાલોઽસ્તિ તત્ર સર્વો વિધીયતે ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

ગન્ધવર્ણરસોપેતા ષડ્વિધા ભૂમિરિષ્યતે | તસ્માદ્ભૂમિસ્વભાવેન બીજિનઃ ષડ્રસાયુતાઃ ||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

અવ્યક્તઃ કિલ તોયસ્ય રસો નિશ્ચયનિશ્ચિતઃ | રસઃ સ એવ ચાવ્યક્તો વ્યક્તો ભૂમિરસાદ્ભવેત્ ||૧૩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

સર્વલક્ષણસમ્પન્ના ભૂમિઃ સાધારણા સ્મૃતા | દ્રવ્યાણિ યત્ર તત્રૈવ તદ્ગુણાનિ વિશેષતઃ ||૧૪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

વિગન્ધેનાપરામૃષ્ટમવિપન્નં રસાદિભિઃ | નવં દ્રવ્યં પુરાણં વા ગ્રાહ્યમેવં વિનિર્દિશેત્ ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

જઙ્ગમાનાં વયઃસ્થાનાં રક્તરોમનખાદિકમ્ | ક્ષીરમૂત્રપુરીષાણિ જીર્ણાહારેષુ સંહરેત્ ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

પ્લોતમૃદ્ભાણ્ડફલકશઙ્કુવિન્યસ્તભેષજમ્ | પ્રશસ્તાયાં દિશિ શુચૌ ભેષજાગારમિષ્યતે ||૧૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 36

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ભૂમિપ્રવિભાગીયો નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૬||