Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ಭೂಮಿಪ್ರವಿಭಾಗೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧||
ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
View original
अथातो भूमिप्रविभागीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ಭೂಮೇಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ವಿಭಾಗೋ ಭೂಮಿಪ್ರವಿಭಾಗಃ, ಭೂಮಿಪ್ರವಿಭಾಗಾರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಭೂಮಿಪ್ರವಿಭಾಗೀಯಃ| ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷಾ ಭೂತಕಾರ್ಯೈಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾದಿಭಿಸ್ತಥಾ ಪರ್ವತವೃಕ್ಷಾದಿಭಿಃ ಕೃತಾ, ಇಹ ತ್ವಧ್ಯಾಯೇ ಭೂತಗುಣೈರೇವ ಪರೀಕ್ಷಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ| ಕೇಚಿದತ್ರಾನ್ತರಾಲೇ ಮಿಶ್ರಕಾಧ್ಯಾಯಂ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯೈರಪಠಿತತ್ವಾತ್||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಶ್ವಭ್ರಶರ್ಕರಾಶ್ಮವಿಷಮವಲ್ಮೀಕಶ್ಮಶಾನಾಘಾತನದೇವತಾಯತನಸಿಕತಾಭಿರನುಪಹತಾಮನೂಷರಾಮಭಙ್ಗುರಾಮದೂರೋದಕಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಂ ಪ್ರರೋಹವತೀಂ ಮೃದ್ವೀಂ ಸ್ಥಿರಾಂ ಸಮಾಂ ಕೃಷ್ಣಾಂ ಗೌರೀಂ ಲೋಹಿತಾಂ ವಾ ಭೂಮಿಮೌಷಧಗ್ರಹಣಾಯ ಪರೀಕ್ಷೇತ |
ತಸ್ಯಾಂ ಜಾತಮಪಿ ಕೃಮಿವಿಷಶಸ್ತ್ರಾತಪಪವನದಹನತೋಯಸಮ್ಬಾಧಮಾರ್ಗೈರನುಪಹತಮೇಕರಸಂ ಪುಷ್ಟಂ ಪೃಥ್ವವಗಾಢಮೂಲಮುದೀಚ್ಯಾಂ ಚೌಷಧಮಾದದೀತೇತ್ಯೇಷ ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷಾವಿಶೇಷಃ ಸಾಮಾನ್ಯಃ ||೩||
View original
श्वभ्रशर्कराश्मविषमवल्मीकश्मशानाघातनदेवतायतनसिकताभिरनुपहतामनूषरामभङ्गुरामदूरोदकां स्निग्धां प्ररोहवतीं मृद्वीं स्थिरां समां कृष्णां गौरीं लोहितां वा भूमिमौषधग्रहणाय परीक्षेत |
तस्यां जातमपि कृमिविषशस्त्रातपपवनदहनतोयसम्बाधमार्गैरनुपहतमेकरसं पुष्टं पृथ्ववगाढमूलमुदीच्यां चौषधमाददीतेत्येष भूमिपरीक्षाविशेषः सामान्यः ||३||
ಸ ಭೂಮಿವಿಭಾಗೋ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಸಾಮಾನ್ಯೋ ವಿಶಿಷ್ಟಶ್ಚ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮೇವ ಭೂಮಿವಿಭಾಗಮಾಹ- ಶ್ವಭ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪಹತಾಮಿತಿ ಶ್ವಭ್ರಾದಿಭಿಃ ಸಿಕತಾನ್ತೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಶ್ವಭ್ರಶರ್ಕರಾಶ್ಮಭಿರ್ವಿಷಮೋ ನಿಮ್ನೋನ್ನತಃ, ತೇನಾನುಪಹತಾಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಶ್ವಭ್ರಂ ಬಿಲಂ; ಶರ್ಕರಾ ಪಕ್ವಭಾಣ್ಡಸೂಕ್ಷ್ಮಖಣ್ಡಂ ಶರ್ಕರೇತಿ ಲೋಕೇ; ಅಶ್ಮಾ ಪಾಷಾಣಃ; ವಲ್ಮೀಕೇತಿ, ನನು ವಲ್ಮೀಕಮೂರ್ಧನ್ಯೇವ ಶ್ವೇತಕಪೋತೀ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತತ್ ಕಥಂ ವಲ್ಮೀಕಜಾತೌಷಧಿನಿಷೇಧಃ? ಸತ್ಯಮ್, ಆಶೀವಿಷವಿಷೈಸ್ತಸ್ಯಾ ದಿವ್ಯೌಷಧೇರ್ವೀರ್ಯಂ ನ ಹನ್ಯತೇ, ಅಥವಾ ತತ್ರೈವ ಸಾ ವಿಶೇಷೇಣ ವೀರ್ಯವತೀ ಭವತಿತ್ಯದೋಷಃ; ಶ್ಮಶಾನಂ ಮೃತಮರ್ತ್ಯದಾಹಸ್ಥಾನಮ್; ಆಘಾತನಂ ವಧಸ್ಥಾನಂ; ಸಿಕತಾ ವಾಲುಕಾ; ಅನುಪಹತಾಮ್; ಅನುಪದ್ರುತಾಮ್; ಅನೂಷರಾಮ್ ಊಷರವರ್ಜಿತಾಮ್; ಅಭಙ್ಗುರಾಂ ರಾಜಿರಹಿತಾಂ; ಅದೂರೋದಕತ್ವೇನ ಸಾಧಾರಣತ್ವಮುಕ್ತಂ; ಸ್ನಿಗ್ಧಾಂ ಚಿಕ್ಕಣಾಂ; ಪ್ರರೋಹವತೀಂ ಬೀಜಾಙ್ಕುರಜನನೀಂ; ಮೃದ್ವೀಂ ಕೋಮಲಾಂ; ಅಸ್ಥಿರಾಂ ವಾತತೋಯಾದಿಭಿರಚಲಿತಮೃತ್ತಿಕಾಮ್; ಸಮಾಮ್ ಅನಿಮ್ನೋನ್ನತಾಂ; ಗೌರೀಂ ಸುವರ್ಣವರ್ಣಾಂ; ಔಷಧಗ್ರಹಣಾಯೇತಿ ಔಷಧಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ನ ಕೇವಲಂ ಭೂಮಿಗುಣೈರೇವ ಭೇಷಜಾನಿ ವಿಭಜನೀಯಾನಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಸ್ವದೋಷಗುಣೈರಪೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಸ್ಯಾಂ ಜಾತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಮ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಾಧಮಾರ್ಗಾನ್ತೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮನುಪಹತಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಸಮ್ಬಾಧಃ ಸಙ್ಕಟಃ| ಏಕರಸಮ್ ಉತ್ಕೃಷ್ಟರಸಮ್| ಪೃಥ್ವವಗಾಢಮೂಲಂ ಚೇತಿ ಪೃಥು ಪೃಥುವಲ್ಕಲಂ, ಅವಗಾಢಮೂಲಂ ಭೂಮ್ಯನ್ತಃಸ್ಥಿತಂ ಮೂಲಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ; ಚಕಾರಾದನುಪಹತಪ್ರಶಸ್ತಮೂಲತ್ವಂ ಚ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಉದೀಚ್ಯಾಮಿತಿ ಉತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ, ಏತೇನೋತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ಭೂತ್ವಾ ಗೃಹ್ಣೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ವಿಶೇಷೋ ಭೇದಃ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ವಿಶೇಷತಸ್ತು ತತ್ರ, ಅಶ್ಮವತೀ ಸ್ಥಿರಾ ಗುರ್ವೀ ಶ್ಯಾಮಾ ಕೃಷ್ಣಾ ವಾ ಸ್ಥೂಲವೃಕ್ಷಶಸ್ಯಪ್ರಾಯಾ ಸ್ವಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ; ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಶೀತಲಾಽಽಸನ್ನೋದಕಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಶಸ್ಯತೃಣಕೋಮಲವೃಕ್ಷಪ್ರಾಯಾ ಶುಕ್ಲಾಽಮ್ಬುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ; ನಾನಾವರ್ಣಾ ಲಘ್ವಶ್ಮವತೀ ಪ್ರವಿರಲಾಲ್ಪಪಾಣ್ಡುವೃಕ್ಷಪ್ರರೋಹಾಽಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ; ರೂಕ್ಷಾ ಭಸ್ಮರಾಸಭವರ್ಣಾ ತನುವೃಕ್ಷಾಲ್ಪರಸಕೋಟರವೃಕ್ಷಪ್ರಾಯಾಽನಿಲಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ; ಮೃದ್ವೀ ಸಮಾ ಶ್ವಭ್ರವತ್ಯವ್ಯಕ್ತರಸಜಲಾ ಸರ್ವತೋಽಸಾರವೃಕ್ಷಾ ಮಹಾಪರ್ವತವೃಕ್ಷಪ್ರಾಯಾ ಶ್ಯಾಮಾ ಚಾಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ ||೪||
View original
विशेषतस्तु तत्र, अश्मवती स्थिरा गुर्वी श्यामा कृष्णा वा स्थूलवृक्षशस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा; स्निग्धा शीतलाऽऽसन्नोदका स्निग्धशस्यतृणकोमलवृक्षप्राया शुक्लाऽम्बुगुणभूयिष्ठा; नानावर्णा लघ्वश्मवती प्रविरलाल्पपाण्डुवृक्षप्ररोहाऽग्निगुणभूयिष्ठा; रूक्षा भस्मरासभवर्णा तनुवृक्षाल्परसकोटरवृक्षप्रायाऽनिलगुणभूयिष्ठा; मृद्वी समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला सर्वतोऽसारवृक्षा महापर्वतवृक्षप्राया श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा ||४||
ಸಾಮಾನ್ಯಭೂಮೇರ್ಗುಣಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪ್ರತಿಭೂತಂ ಗುಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಿಶೇಷತಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತನುವೃಕ್ಷಾ ಹ್ರಸ್ವವೃಕ್ಷೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ಯ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕವಿಶೇಷಗುಣಕಥನಸ್ಯಾಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ- ಪೃಥಿವ್ಯಾದ್ಯುತ್ಕಟತ್ವೇನ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸ್ವಸ್ಯಾಂ ಸ್ವಸ್ಯಾಂ ಭೂಮೌ ಜಾತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಏವಂ ಬಲವತ್ತರಾಣ್ಯೌಷಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ಅತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುರಾಚಾರ್ಯಾಃ- ಪ್ರಾವೃಡ್ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮೇಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಮೂಲಪತ್ರತ್ವಕ್ಕ್ಷೀರಸಾರಫಲಾನ್ಯಾದದೀತೇತಿ; ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್, ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಾಜ್ಜಗತಃ |
ಸೌಮ್ಯಾನ್ಯೌಷಧಾನಿ ಸೌಮ್ಯೇಷ್ವೃತುಷ್ವಾದದೀತ, ಆಗ್ನೇಯಾನ್ಯಾಗ್ನೇಯೇಷು; ಏವಮವ್ಯಾಪನ್ನಗುಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ |
ಸೌಮ್ಯಾನ್ಯೌಷಧ್ಮನಿ ಸೌಮ್ಯೇಷ್ವೃತುಷು ಗೃಹೀತಾನಿ ಸೋಮಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಜಾತಾನ್ಯತಿಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ |
ಏತೇನ ಶೇಷಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ ||೫||
View original
अत्र केचिदाहुराचार्याः- प्रावृड्वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मेषु यथासङ्ख्यं मूलपत्रत्वक्क्षीरसारफलान्याददीतेति; तत्तु न सम्यक्, सौम्याग्नेयत्वाज्जगतः |
सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाददीत, आग्नेयान्याग्नेयेषु; एवमव्यापन्नगुणानि भवन्ति |
सौम्यान्यौषध्मनि सौम्येष्वृतुषु गृहीतानि सोमगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातान्यतिमधुरस्निग्धशीतानि जायन्ते |
एतेन शेषं व्याख्यातम् ||५||
ಸೌಮ್ಯೇಷು ವರ್ಷಾಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಗ್ನೇಯೇಷು ಶರದ್ವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮೇಷು| ಆತ್ಯಯಿಕೇ ಕಾರ್ಯೇ ಪುನಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾದಿಷು ವಸನ್ತಾದಿಷು ಯಥಾಯಥಮೌಷಧಾನ್ಯಾದದೀತ| ಅಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ- ಆಗ್ನೇಯಾನ್ಯೌಷಧಾನ್ಯಾಗ್ನೇಯೇಷು ಋತುಷು ಗೃಹೀತಾನ್ಯಾಗ್ನೇಯಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಭೂಮಾವತಿಕಟುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಾನಿ ಜಾಯನ್ತ ಇತಿ||೫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ತತ್ರ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಬುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಜಾತಾನಿ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾದದೀತ , ಅಗ್ನ್ಯಾಕಾಶಮಾರುತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ಉಭಯಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಮುಭಯತೋಭಾಗಾನಿ, ಆಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಸಂಶಮನಾನಿ, ಏವಂ ಬಲವತ್ತರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ||೬||
View original
तत्र पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातानि विरेचनद्रव्याण्याददीत , अग्न्याकाशमारुतगुणभूयिष्ठायां वमनद्रव्याणि, उभयगुणभूयिष्ठायामुभयतोभागानि, आकाशगुणभूयिष्ठायां संशमनानि, एवं बलवत्तराणि भवन्ति ||६||
ವಮನಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಕೀದೃಶಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಾನೀತ್ಯಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಶಮನಾನೀತಿ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ನ ವಾಮಯತಿ ನ ವಿರೇಚಯತಿ ವ್ಯಾಧಿನಾ ಸಹೈಕೀಭೂಯ ತತ್ಸ್ಥಮೇವ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಮಯತಿ ತತ್ ಸಂಶಮನಮುಚ್ಯತೇ||೬||
Adhikarana 6 (7-9) · Śloka 9
ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಚಾಭಿನವಾನಿ, ಅನ್ಯತ್ರ ಮಧುಘೃತಗುಡಪಿಪ್ಪಲೀವಿಡಙ್ಗೇಭ್ಯಃ ||೭||
ವಿಡಙ್ಗಂ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಸರ್ಪಿಶ್ಚಾಪ್ಯನವಂ ಹಿತಮ್ |
ಶೇಷಮನ್ಯತ್ವಭಿನವಂ ಗೃಹ್ಣೀಯಾದ್ದೋಷವರ್ಜಿತಮ್ ||೮||
(ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಸಕ್ಷೀರಾಣಿ ವೀರ್ಯವನ್ತಿ;) ತೇಷಾಮಸಮ್ಪತ್ತಾವತಿಕ್ರಾನ್ತಸಂವತ್ಸರಾಣ್ಯಾದದೀತೇತಿ ||೯||
View original
सर्वाण्येव चाभिनवानि, अन्यत्र मधुघृतगुडपिप्पलीविडङ्गेभ्यः ||७||
विडङ्गं पिप्पली क्षौद्रं सर्पिश्चाप्यनवं हितम् |
शेषमन्यत्वभिनवं गृह्णीयाद्दोषवर्जितम् ||८||
(सर्वाण्येव सक्षीराणि वीर्यवन्ति;) तेषामसम्पत्तावतिक्रान्तसंवत्सराण्याददीतेति ||९||
ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಚಾಭಿನವಾನಿ ‘ಬಲವತ್ತರಾಣೀ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಭಿನವಮತ್ರ ಪರಿಣತಿಕಾಲಾನನ್ತರತ್ವಮಭಿಪ್ರೇತಂ, ನ ಪುನರ್ಜನ್ಮನವತ್ವಮ್| ಏತಸ್ಯೈವಾಪವಾದಸೂತ್ರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅನ್ಯತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷವರ್ಜಿತಮಿತಿ ಕ್ರಿಮಿವಿಷಶಸ್ತ್ರಾದ್ಯುಪಘಾತಾದಿದೋಷೈಸ್ತ್ಯಕ್ತಮ್| ಅತ್ರಾನ್ತರೇ ವೃದ್ಧೈಃ ಪಠಿತಃ ಪಾಠಃ- ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಸಕ್ಷೀರಾಣಿ ಸರಸಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧ್ವಾದೀನಿ ಯಥೋಕ್ತಾನಿ ಯದಾ ನ ಪ್ರಾಪ್ಯನ್ತೇ ತದಾ ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ | ತೇಷಾಂ ಮಧುಘೃತಾದೀನಾಮ್ ಅಸಮ್ಪತ್ತೌ ಅತ್ಯನ್ತಪುರಾಣಾನಾಮಪ್ರಾಪ್ತೌ||೭-೯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಗೋಪಾಲಾಸ್ತಾಪಸಾ ವ್ಯಾಧಾ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ವನಚಾರಿಣಃ |
ಮೂಲಾಹಾರಾಶ್ಚ ಯೇ ತೇಭ್ಯೋ ಭೇಷಜವ್ಯಕ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ ||೧೦||
View original
भवन्ति चात्र- गोपालास्तापसा व्याधा ये चान्ये वनचारिणः |
मूलाहाराश्च ये तेभ्यो भेषजव्यक्तिरिष्यते ||१०||
ಕುತಃ ಪುನರ್ಭೇಷಜಾನಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾನೀತ್ಯಾಹ- ಗೋಪಾಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗೋಪಾಲಾ ಗೋಮಹಿಷ್ಯಜಾದಿಪಾಲಕಾಃ ಪ್ರೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತಾಪಸಾಃ ತಪಸ್ವಿನೋ ಜಟಾಧಾರಿಪ್ರಭೃತಯಃ, ವ್ಯಾಧಾ ವಾಗುರಿಕಾದಯಃ, ವನಚಾರಿಣೋ ಮ್ಲೇಚ್ಛಾದಯಃ||೧೦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ಸರ್ವಾವಯವಸಾಧ್ಯೇಷು ಪಲಾಶಲವಣಾದಿಷು |
ವ್ಯವಸ್ಥಿತೋ ನ ಕಾಲೋಽಸ್ತಿ ತತ್ರ ಸರ್ವೋ ವಿಧೀಯತೇ ||೧೧||
View original
सर्वावयवसाध्येषु पलाशलवणादिषु |
व्यवस्थितो न कालोऽस्ति तत्र सर्वो विधीयते ||११||
ತತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುರಾಚಾರ್ಯಾಃ ಪ್ರಾವೃಡ್ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತೇತ್ಯಾದಿ ಗದ್ಯೇನ ವ್ಯಭಿಚಾರ್ಯ, ಶ್ಲೋಕೈರ್ವ್ಯಾಭಿಚಾರಯಿತುಮಾಹ- ಸರ್ವಾವಯವಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾವಯವಸಾಧ್ಯೇಷು ಅಶೇಷಮೂಲಾದ್ಯವಯವಗ್ರಾಹ್ಯೇಷು ಯೋಗೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಲಾಶಲವಣಾದಿಷು ಪತ್ರಲವಣಾದಿಷು; ಪತ್ರಲವಣಯೋಗಶ್ಚ ವಾತವ್ಯಾಧಿಪಠಿತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ತತ್ರ ಸರ್ವೋ ವಿಧೀಯತ ಇತಿ ತತ್ರ ತೇಷು ಪತ್ರಲವಣಾದಿಯೋಗೇಷು, ಸರ್ವಃ ಸಮಸ್ತೋಽಪಿ ಕಾಲಃ ಪ್ರಾವೃಡಾದಿರ್ವಿಧೀಯತೇ ಕಥ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಕಾಲೇ ಮೇಲಾಪಕಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ಗನ್ಧವರ್ಣರಸೋಪೇತಾ ಷಡ್ವಿಧಾ ಭೂಮಿರಿಷ್ಯತೇ |
ತಸ್ಮಾದ್ಭೂಮಿಸ್ವಭಾವೇನ ಬೀಜಿನಃ ಷಡ್ರಸಾಯುತಾಃ ||೧೨||
View original
गन्धवर्णरसोपेता षड्विधा भूमिरिष्यते |
तस्माद्भूमिस्वभावेन बीजिनः षड्रसायुताः ||१२||
ಯೇನ ಚ ಹೇತುನಾ ಸ್ವಗುಣಪರಿತ್ಯಾಗಸ್ತಮಾಹ- ಗನ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಗನ್ಧವರ್ಣರಸೋಪೇತೇತಿ ಲುಪ್ತಾದಿಶಬ್ದನಿರ್ದೇಶಾದ್ ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದೋಪೇತಾ ಕಥಿತಾ| ಷಡ್ವಿಧಾ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಿಕಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ ಚ| ಬೀಜಿನೋ ವೃಕ್ಷಾದಯಃ| ತೇ ಚ ಭೂಮಿಸ್ವಭಾವೇನ ಯುತಾಃ ಷಡ್ರಸೋಪೇತಾ ಭವನ್ತಿ; ಅಥವಾ ಏತೇ ಷಡ್ರಸಾ ಭೂಮಿಸ್ವಭಾವೇನ ಯುತಾ ಮಿಲಿತಾಃ ಸನ್ತೋ ಬೀಜಿನೋ ಭವನ್ತಿ ವೃಕ್ಷಾದಿರೂಪಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ಅವ್ಯಕ್ತಃ ಕಿಲ ತೋಯಸ್ಯ ರಸೋ ನಿಶ್ಚಯನಿಶ್ಚಿತಃ |
ರಸಃ ಸ ಏವ ಚಾವ್ಯಕ್ತೋ ವ್ಯಕ್ತೋ ಭೂಮಿರಸಾದ್ಭವೇತ್ ||೧೩||
View original
अव्यक्तः किल तोयस्य रसो निश्चयनिश्चितः |
रसः स एव चाव्यक्तो व्यक्तो भूमिरसाद्भवेत् ||१३||
ಯದಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪರಿಣಾಮವಿಶೇಷೇಣ ಮಧುರಾದಿರಸತಾ ತತ್ಕಥಮುಚ್ಯತೇ ಆಪ್ಯೋ ರಸ ಇತ್ಯಾಹ- ಅವ್ಯಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಕ್ತ ಇತಿ ಮಧುರಾದಿಭಾವೇನಾಪರಿಸ್ಫುಟ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಲ ಅವಧಾರಣೇ| ನಿಶ್ಚಯನಿಶ್ಚಿತೋ ರಸೋಽಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ಮಧುರಾದಿಭೇದಾನುಪಪತ್ತಿರಿತ್ಯತ ಆಹ- ರಸಃ ಸ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಏವಾವ್ಯಕ್ತೋ ರಸೋ ವ್ಯಕ್ತೋ ಭವತಿ ಮಧುರಾದಿಭಾವಂ ಯಾತಿ| ಕಸ್ಮಾತ್? ಭೂಮಿರಸಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೩||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಭೂಮಿಃ ಸಾಧಾರಣಾ ಸ್ಮೃತಾ |
ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯತ್ರ ತತ್ರೈವ ತದ್ಗುಣಾನಿ ವಿಶೇಷತಃ ||೧೪||
View original
सर्वलक्षणसम्पन्ना भूमिः साधारणा स्मृता |
द्रव्याणि यत्र तत्रैव तद्गुणानि विशेषतः ||१४||
ಭೂಮಿದ್ರವ್ಯಯೋಃ ಸಾಧಾರಣಯೋಃ ಕಾರಣಮಾಹ- ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಮ್ಪನ್ನೇತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ಗುಣಾನಿ ಸಾಧಾರಣಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
ವಿಗನ್ಧೇನಾಪರಾಮೃಷ್ಟಮವಿಪನ್ನಂ ರಸಾದಿಭಿಃ |
ನವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪುರಾಣಂ ವಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಮೇವಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೧೫||
View original
विगन्धेनापरामृष्टमविपन्नं रसादिभिः |
नवं द्रव्यं पुराणं वा ग्राह्यमेवं विनिर्दिशेत् ||१५||
ನವಂ ಪುರಾಣಂ ವಾ ಕೀದೃಶಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ವಿಗನ್ಧೇನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಗನ್ಧೇನಾಪರಾಮೃಷ್ಟಮಿತಿ ವಿರೋಧಿನಾ ಗನ್ಧೇನಾಸ್ಪೃಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಿಪನ್ನಂ ರಸಾದಿಭಿರಿತಿ ಅಕ್ಷೀಣಂ ರಸಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೫||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
ಜಙ್ಗಮಾನಾಂ ವಯಃಸ್ಥಾನಾಂ ರಕ್ತರೋಮನಖಾದಿಕಮ್ |
ಕ್ಷೀರಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ ಜೀರ್ಣಾಹಾರೇಷು ಸಂಹರೇತ್ ||೧೬||
View original
जङ्गमानां वयःस्थानां रक्तरोमनखादिकम् |
क्षीरमूत्रपुरीषाणि जीर्णाहारेषु संहरेत् ||१६||
ಸ್ಥಾವರಾಣಿ ನಿಯಮ್ಯ ಜಙ್ಗಮಾನಿ ನಿಯನ್ತುಮಾಹ- ಜಙ್ಗಮಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಯಃಸ್ಥಾನಾಮಿತಿ ತರುಣಾನಾಂ, ನ ಬಾಲವೃದ್ಧಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ಪ್ಲೋತಮೃದ್ಭಾಣ್ಡಫಲಕಶಙ್ಕುವಿನ್ಯಸ್ತಭೇಷಜಮ್ |
ಪ್ರಶಸ್ತಾಯಾಂ ದಿಶಿ ಶುಚೌ ಭೇಷಜಾಗಾರಮಿಷ್ಯತೇ ||೧೭||
View original
प्लोतमृद्भाण्डफलकशङ्कुविन्यस्तभेषजम् |
प्रशस्तायां दिशि शुचौ भेषजागारमिष्यते ||१७||
ಗೃಹೀತೌಷಧಸ್ಥಾಪನೋಪಾಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ಲೋತೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ಲೋತಃ; ಕರ್ಪಟಃ| ಮೃದ್ಭಾಣ್ಡಂ ಮೃತ್ತಿಕಾಪಾತ್ರಂ, ಫಲಕಂ ಪಟ್ಟಕಂ, ಶಙ್ಕುಃ ಕೀಲಕಃ ಏತೇಷು ಪ್ಲೋತಾದಿಷು ವಿನ್ಯಸ್ತಂ ಘೃತಮೌಷಧಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಗೃಹೇ ತದ್ಭೇಷಜಾಗಾರಂ ಭೇಷಜಗೃಹಮಿಷ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಶಸ್ತಾಯಾಂ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಮುತ್ತರಸ್ಯಾಂ ವಾ| ಶುಚೌ ದೇಶೇ| ಭೂಮಿಪ್ರವಿಭಾಗೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ನಿಬನ್ಧೇಷು ವ್ಯತ್ಯಯೇನ ಪಾಠೋ ದೃಶ್ಯತೇ; ಅಸ್ಮಾಭಿಸ್ತು ವೃದ್ಧಕ್ರಮರೀತ್ಯೈವ ಪಾಠೋ ಲಿಖಿತ ಇತಿ| ಸರ್ವಾವಯವಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಯಾವನ್ನವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪುರಾಣಂ ವೇತಿ ಪಾಠಂ ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ನ ಪಠನ್ತಿ||೧೭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಭೂಮಿಪ್ರವಿಭಾಗೀಯೋ ನಾಮ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने भूमिप्रविभागीयो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ||३६||
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಣ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೬||