Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో భూమిప్రవిభాగీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो भूमिप्रविभागीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
భూమేః ప్రకృష్టో విభాగో భూమిప్రవిభాగః, భూమిప్రవిభాగార్థోఽధ్యాయో భూమిప్రవిభాగీయః| పూర్వాధ్యాయే భూమిపరీక్షా భూతకార్యైః శీతోష్ణవర్షాదిభిస్తథా పర్వతవృక్షాదిభిః కృతా, ఇహ త్వధ్యాయే భూతగుణైరేవ పరీక్షా కర్తవ్యేతి| కేచిదత్రాంతరాలే మిశ్రకాధ్యాయం పఠంతి; తన్న, పూర్వాచార్యైరపఠితత్వాత్||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
శ్వభ్రశర్కరాశ్మవిషమవల్మీకశ్మశానాఘాతనదేవతాయతనసికతాభిరనుపహతామనూషరామభంగురామదూరోదకాం స్నిగ్ధాం ప్రరోహవతీం మృద్వీం స్థిరాం సమాం కృష్ణాం గౌరీం లోహితాం వా భూమిమౌషధగ్రహణాయ పరీక్షేత |
తస్యాం జాతమపి కృమివిషశస్త్రాతపపవనదహనతోయసంబాధమార్గైరనుపహతమేకరసం పుష్టం పృథ్వవగాఢమూలముదీచ్యాం చౌషధమాదదీతేత్యేష భూమిపరీక్షావిశేషః సామాన్యః ||3||
View original
श्वभ्रशर्कराश्मविषमवल्मीकश्मशानाघातनदेवतायतनसिकताभिरनुपहतामनूषरामभङ्गुरामदूरोदकां स्निग्धां प्ररोहवतीं मृद्वीं स्थिरां समां कृष्णां गौरीं लोहितां वा भूमिमौषधग्रहणाय परीक्षेत |
तस्यां जातमपि कृमिविषशस्त्रातपपवनदहनतोयसम्बाधमार्गैरनुपहतमेकरसं पुष्टं पृथ्ववगाढमूलमुदीच्यां चौषधमाददीतेत्येष भूमिपरीक्षाविशेषः सामान्यः ||३||
స భూమివిభాగో ద్వివిధః- సామాన్యో విశిష్టశ్చ| తత్ర ప్రథమం సామాన్యమేవ భూమివిభాగమాహ- శ్వభ్రేత్యాది| అనుపహతామితి శ్వభ్రాదిభిః సికతాంతైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| శ్వభ్రశర్కరాశ్మభిర్విషమో నిమ్నోన్నతః, తేనానుపహతామితి సంబంధః| శ్వభ్రం బిలం; శర్కరా పక్వభాండసూక్ష్మఖండం శర్కరేతి లోకే; అశ్మా పాషాణః; వల్మీకేతి, నను వల్మీకమూర్ధన్యేవ శ్వేతకపోతీ గృహ్యతే, తత్ కథం వల్మీకజాతౌషధినిషేధః? సత్యం, ఆశీవిషవిషైస్తస్యా దివ్యౌషధేర్వీర్యం న హన్యతే, అథవా తత్రైవ సా విశేషేణ వీర్యవతీ భవతిత్యదోషః; శ్మశానం మృతమర్త్యదాహస్థానం; ఆఘాతనం వధస్థానం; సికతా వాలుకా; అనుపహతాం; అనుపద్రుతాం; అనూషరాం ఊషరవర్జితాం; అభంగురాం రాజిరహితాం; అదూరోదకత్వేన సాధారణత్వముక్తం; స్నిగ్ధాం చిక్కణాం; ప్రరోహవతీం బీజాంకురజననీం; మృద్వీం కోమలాం; అస్థిరాం వాతతోయాదిభిరచలితమృత్తికాం; సమాం అనిమ్నోన్నతాం; గౌరీం సువర్ణవర్ణాం; ఔషధగ్రహణాయేతి ఔషధగ్రహణార్థం| న కేవలం భూమిగుణైరేవ భేషజాని విభజనీయాని, కిం తర్హి స్వదోషగుణైరపీతి దర్శయన్నాహ- తస్యాం జాతమిత్యాది| క్రిమ్యాదిభిః సంబాధమార్గాంతైః సహ ప్రత్యేకమనుపహతశబ్దః సంబధ్యతే; సంబాధః సంకటః| ఏకరసం ఉత్కృష్టరసం| పృథ్వవగాఢమూలం చేతి పృథు పృథువల్కలం, అవగాఢమూలం భూమ్యంతఃస్థితం మూలం యస్య తత్తథా; చకారాదనుపహతప్రశస్తమూలత్వం చ సముచ్చీయతే| ఉదీచ్యామితి ఉత్తరస్యాం దిశి, ఏతేనోత్తరాభిముఖో భూత్వా గృహ్ణీయాదిత్యర్థః విశేషో భేదః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
విశేషతస్తు తత్ర, అశ్మవతీ స్థిరా గుర్వీ శ్యామా కృష్ణా వా స్థూలవృక్షశస్యప్రాయా స్వగుణభూయిష్ఠా; స్నిగ్ధా శీతలాఽఽసన్నోదకా స్నిగ్ధశస్యతృణకోమలవృక్షప్రాయా శుక్లాఽంబుగుణభూయిష్ఠా; నానావర్ణా లఘ్వశ్మవతీ ప్రవిరలాల్పపాండువృక్షప్రరోహాఽగ్నిగుణభూయిష్ఠా; రూక్షా భస్మరాసభవర్ణా తనువృక్షాల్పరసకోటరవృక్షప్రాయాఽనిలగుణభూయిష్ఠా; మృద్వీ సమా శ్వభ్రవత్యవ్యక్తరసజలా సర్వతోఽసారవృక్షా మహాపర్వతవృక్షప్రాయా శ్యామా చాకాశగుణభూయిష్ఠా ||4||
View original
विशेषतस्तु तत्र, अश्मवती स्थिरा गुर्वी श्यामा कृष्णा वा स्थूलवृक्षशस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा; स्निग्धा शीतलाऽऽसन्नोदका स्निग्धशस्यतृणकोमलवृक्षप्राया शुक्लाऽम्बुगुणभूयिष्ठा; नानावर्णा लघ्वश्मवती प्रविरलाल्पपाण्डुवृक्षप्ररोहाऽग्निगुणभूयिष्ठा; रूक्षा भस्मरासभवर्णा तनुवृक्षाल्परसकोटरवृक्षप्रायाऽनिलगुणभूयिष्ठा; मृद्वी समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला सर्वतोऽसारवृक्षा महापर्वतवृक्षप्राया श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा ||४||
సామాన్యభూమేర్గుణం ప్రదర్శ్య విశిష్టం ప్రతిభూతం గుణం నిర్దిశన్నాహ- విశేషతస్త్విత్యాది| స్వగుణభూయిష్ఠేత్యర్థః| తనువృక్షా హ్రస్వవృక్షేత్యర్థః| అస్య పాంచభౌతికవిశేషగుణకథనస్యాయమభిప్రాయః- పృథివ్యాద్యుత్కటత్వేన ద్రవ్యాణాం స్వస్యాం స్వస్యాం భూమౌ జాతం గ్రాహ్యం, ఏవం బలవత్తరాణ్యౌషధాని భవంతి||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
అత్ర కేచిదాహురాచార్యాః- ప్రావృడ్వర్షాశరద్ధేమంతవసంతగ్రీష్మేషు యథాసంఖ్యం మూలపత్రత్వక్క్షీరసారఫలాన్యాదదీతేతి; తత్తు న సమ్యక్, సౌమ్యాగ్నేయత్వాజ్జగతః |
సౌమ్యాన్యౌషధాని సౌమ్యేష్వృతుష్వాదదీత, ఆగ్నేయాన్యాగ్నేయేషు; ఏవమవ్యాపన్నగుణాని భవంతి |
సౌమ్యాన్యౌషధ్మని సౌమ్యేష్వృతుషు గృహీతాని సోమగుణభూయిష్ఠాయాం భూమౌ జాతాన్యతిమధురస్నిగ్ధశీతాని జాయంతే |
ఏతేన శేషం వ్యాఖ్యాతం ||5||
View original
अत्र केचिदाहुराचार्याः- प्रावृड्वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मेषु यथासङ्ख्यं मूलपत्रत्वक्क्षीरसारफलान्याददीतेति; तत्तु न सम्यक्, सौम्याग्नेयत्वाज्जगतः |
सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाददीत, आग्नेयान्याग्नेयेषु; एवमव्यापन्नगुणानि भवन्ति |
सौम्यान्यौषध्मनि सौम्येष्वृतुषु गृहीतानि सोमगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातान्यतिमधुरस्निग्धशीतानि जायन्ते |
एतेन शेषं व्याख्यातम् ||५||
సౌమ్యేషు వర్షాహేమంతశిశిరేష్విత్యర్థః| ఆగ్నేయేషు శరద్వసంతగ్రీష్మేషు| ఆత్యయికే కార్యే పునః పూర్వాహ్ణాదిషు వసంతాదిషు యథాయథమౌషధాన్యాదదీత| అయమభిప్రాయః- ఆగ్నేయాన్యౌషధాన్యాగ్నేయేషు ఋతుషు గృహీతాన్యాగ్నేయగుణభూయిష్ఠాయాం భూమావతికటురూక్షోష్ణాని జాయంత ఇతి||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్ర పృథివ్యంబుగుణభూయిష్ఠాయాం భూమౌ జాతాని విరేచనద్రవ్యాణ్యాదదీత , అగ్న్యాకాశమారుతగుణభూయిష్ఠాయాం వమనద్రవ్యాణి, ఉభయగుణభూయిష్ఠాయాముభయతోభాగాని, ఆకాశగుణభూయిష్ఠాయాం సంశమనాని, ఏవం బలవత్తరాణి భవంతి ||6||
View original
तत्र पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातानि विरेचनद्रव्याण्याददीत , अग्न्याकाशमारुतगुणभूयिष्ठायां वमनद्रव्याणि, उभयगुणभूयिष्ठायामुभयतोभागानि, आकाशगुणभूयिष्ठायां संशमनानि, एवं बलवत्तराणि भवन्ति ||६||
వమనాదిద్రవ్యాణి కీదృశాయాం భూమౌ గ్రహీతవ్యానీత్యాహ- తత్రేత్యాది| సంశమనానీతి యద్ద్రవ్యం న వామయతి న విరేచయతి వ్యాధినా సహైకీభూయ తత్స్థమేవ వ్యాధిముపశమయతి తత్ సంశమనముచ్యతే||6||
Adhikarana 6 (7-9) · Śloka 9
సర్వాణ్యేవ చాభినవాని, అన్యత్ర మధుఘృతగుడపిప్పలీవిడంగేభ్యః ||7||
విడంగం పిప్పలీ క్షౌద్రం సర్పిశ్చాప్యనవం హితం |
శేషమన్యత్వభినవం గృహ్ణీయాద్దోషవర్జితం ||8||
(సర్వాణ్యేవ సక్షీరాణి వీర్యవంతి;) తేషామసంపత్తావతిక్రాంతసంవత్సరాణ్యాదదీతేతి ||9||
View original
सर्वाण्येव चाभिनवानि, अन्यत्र मधुघृतगुडपिप्पलीविडङ्गेभ्यः ||७||
विडङ्गं पिप्पली क्षौद्रं सर्पिश्चाप्यनवं हितम् |
शेषमन्यत्वभिनवं गृह्णीयाद्दोषवर्जितम् ||८||
(सर्वाण्येव सक्षीराणि वीर्यवन्ति;) तेषामसम्पत्तावतिक्रान्तसंवत्सराण्याददीतेति ||९||
సర్వాణీత్యాది| సర్వాణ్యేవ చాభినవాని ‘బలవత్తరాణీ’ ఇత్యత్రాపి సంబధ్యతే| అభినవమత్ర పరిణతికాలానంతరత్వమభిప్రేతం, న పునర్జన్మనవత్వం| ఏతస్యైవాపవాదసూత్రం దర్శయన్నాహ- అన్యత్రేత్యాది| దోషవర్జితమితి క్రిమివిషశస్త్రాద్యుపఘాతాదిదోషైస్త్యక్తం| అత్రాంతరే వృద్ధైః పఠితః పాఠః- సర్వాణీత్యాది| తత్ర సక్షీరాణి సరసానీత్యర్థః| మధ్వాదీని యథోక్తాని యదా న ప్రాప్యంతే తదా కిం కర్తవ్యమిత్యాహ- తేషామిత్యాది | తేషాం మధుఘృతాదీనాం అసంపత్తౌ అత్యంతపురాణానామప్రాప్తౌ||7-9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
భవంతి చాత్ర- గోపాలాస్తాపసా వ్యాధా యే చాన్యే వనచారిణః |
మూలాహారాశ్చ యే తేభ్యో భేషజవ్యక్తిరిష్యతే ||10||
View original
भवन्ति चात्र- गोपालास्तापसा व्याधा ये चान्ये वनचारिणः |
मूलाहाराश्च ये तेभ्यो भेषजव्यक्तिरिष्यते ||१०||
కుతః పునర్భేషజాని జ్ఞాతవ్యానీత్యాహ- గోపాలా ఇత్యాది| గోపాలా గోమహిష్యజాదిపాలకాః ప్రోచ్యంతే, తాపసాః తపస్వినో జటాధారిప్రభృతయః, వ్యాధా వాగురికాదయః, వనచారిణో మ్లేచ్ఛాదయః||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
సర్వావయవసాధ్యేషు పలాశలవణాదిషు |
వ్యవస్థితో న కాలోఽస్తి తత్ర సర్వో విధీయతే ||11||
View original
सर्वावयवसाध्येषु पलाशलवणादिषु |
व्यवस्थितो न कालोऽस्ति तत्र सर्वो विधीयते ||११||
తత్ర కేచిదాహురాచార్యాః ప్రావృడ్వర్షాశరద్ధేమంతేత్యాది గద్యేన వ్యభిచార్య, శ్లోకైర్వ్యాభిచారయితుమాహ- సర్వావయవసాధ్యేష్విత్యాది| సర్వావయవసాధ్యేషు అశేషమూలాద్యవయవగ్రాహ్యేషు యోగేష్విత్యర్థః| పలాశలవణాదిషు పత్రలవణాదిషు; పత్రలవణయోగశ్చ వాతవ్యాధిపఠితో జ్ఞేయః| తత్ర సర్వో విధీయత ఇతి తత్ర తేషు పత్రలవణాదియోగేషు, సర్వః సమస్తోఽపి కాలః ప్రావృడాదిర్విధీయతే కథ్యత ఇత్యర్థః| ఏతేన సర్వస్మిన్నపి కాలే మేలాపకః క్రియత ఇత్యర్థః||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
గంధవర్ణరసోపేతా షడ్విధా భూమిరిష్యతే |
తస్మాద్భూమిస్వభావేన బీజినః షడ్రసాయుతాః ||12||
View original
गन्धवर्णरसोपेता षड्विधा भूमिरिष्यते |
तस्माद्भूमिस्वभावेन बीजिनः षड्रसायुताः ||१२||
యేన చ హేతునా స్వగుణపరిత్యాగస్తమాహ- గంధేత్యాది| గంధవర్ణరసోపేతేతి లుప్తాదిశబ్దనిర్దేశాద్ గంధవర్ణరసస్పర్శశబ్దోపేతా కథితా| షడ్విధా పంచభూతాత్మికా సర్వలక్షణా చ| బీజినో వృక్షాదయః| తే చ భూమిస్వభావేన యుతాః షడ్రసోపేతా భవంతి; అథవా ఏతే షడ్రసా భూమిస్వభావేన యుతా మిలితాః సంతో బీజినో భవంతి వృక్షాదిరూపా భవంతీత్యర్థః||12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
అవ్యక్తః కిల తోయస్య రసో నిశ్చయనిశ్చితః |
రసః స ఏవ చావ్యక్తో వ్యక్తో భూమిరసాద్భవేత్ ||13||
View original
अव्यक्तः किल तोयस्य रसो निश्चयनिश्चितः |
रसः स एव चाव्यक्तो व्यक्तो भूमिरसाद्भवेत् ||१३||
యది ద్రవ్యాణాం పరిణామవిశేషేణ మధురాదిరసతా తత్కథముచ్యతే ఆప్యో రస ఇత్యాహ- అవ్యక్త ఇత్యాది| అవ్యక్త ఇతి మధురాదిభావేనాపరిస్ఫుట ఇత్యర్థః| కిల అవధారణే| నిశ్చయనిశ్చితో రసోఽస్తీత్యర్థః| యద్యేవం మధురాదిభేదానుపపత్తిరిత్యత ఆహ- రసః స ఏవేత్యాది| స ఏవావ్యక్తో రసో వ్యక్తో భవతి మధురాదిభావం యాతి| కస్మాత్? భూమిరసాదితి సంబంధః||13||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
సర్వలక్షణసంపన్నా భూమిః సాధారణా స్మృతా |
ద్రవ్యాణి యత్ర తత్రైవ తద్గుణాని విశేషతః ||14||
View original
सर्वलक्षणसम्पन्ना भूमिः साधारणा स्मृता |
द्रव्याणि यत्र तत्रैव तद्गुणानि विशेषतः ||१४||
భూమిద్రవ్యయోః సాధారణయోః కారణమాహ- సర్వేత్యాది| సర్వలక్షణసంపన్నేతి పృథివ్యాదిపంచమహాభూతలక్షణయుక్తేత్యర్థః| తద్గుణాని సాధారణాని ద్రవ్యాణీత్యర్థః||14||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
విగంధేనాపరామృష్టమవిపన్నం రసాదిభిః |
నవం ద్రవ్యం పురాణం వా గ్రాహ్యమేవం వినిర్దిశేత్ ||15||
View original
विगन्धेनापरामृष्टमविपन्नं रसादिभिः |
नवं द्रव्यं पुराणं वा ग्राह्यमेवं विनिर्दिशेत् ||१५||
నవం పురాణం వా కీదృశం ద్రవ్యం గృహ్యత ఇత్యాహ- విగంధేనేత్యాది| విగంధేనాపరామృష్టమితి విరోధినా గంధేనాస్పృష్టమిత్యర్థః| అవిపన్నం రసాదిభిరితి అక్షీణం రసాదిభిరిత్యర్థః||15||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
జంగమానాం వయఃస్థానాం రక్తరోమనఖాదికం |
క్షీరమూత్రపురీషాణి జీర్ణాహారేషు సంహరేత్ ||16||
View original
जङ्गमानां वयःस्थानां रक्तरोमनखादिकम् |
क्षीरमूत्रपुरीषाणि जीर्णाहारेषु संहरेत् ||१६||
స్థావరాణి నియమ్య జంగమాని నియంతుమాహ- జంగమానామిత్యాది| వయఃస్థానామితి తరుణానాం, న బాలవృద్ధానామిత్యర్థః||16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ప్లోతమృద్భాండఫలకశంకువిన్యస్తభేషజం |
ప్రశస్తాయాం దిశి శుచౌ భేషజాగారమిష్యతే ||17||
View original
प्लोतमृद्भाण्डफलकशङ्कुविन्यस्तभेषजम् |
प्रशस्तायां दिशि शुचौ भेषजागारमिष्यते ||१७||
గృహీతౌషధస్థాపనోపాయం దర్శయన్నాహ- ప్లోతేత్యాది| ప్లోతః; కర్పటః| మృద్భాండం మృత్తికాపాత్రం, ఫలకం పట్టకం, శంకుః కీలకః ఏతేషు ప్లోతాదిషు విన్యస్తం ఘృతమౌషధం యస్మిన్ గృహే తద్భేషజాగారం భేషజగృహమిష్యత ఇతి సంబంధః| ప్రశస్తాయాం పూర్వస్యాముత్తరస్యాం వా| శుచౌ దేశే| భూమిప్రవిభాగీయాధ్యాయే నిబంధేషు వ్యత్యయేన పాఠో దృశ్యతే; అస్మాభిస్తు వృద్ధక్రమరీత్యైవ పాఠో లిఖిత ఇతి| సర్వావయవసాధ్యేష్విత్యాది యావన్నవం ద్రవ్యం పురాణం వేతి పాఠం కేచిదాచార్యా న పఠంతి||17||
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే భూమిప్రవిభాగీయో నామ షట్త్రింశోఽధ్యాయః ||36||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने भूमिप्रविभागीयो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ||३६||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ణ)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుత వ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే షట్త్రింశోఽధ్యాయః||36||