31. chāyāvipratipattyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતશ્છાયાવિપ્રતિપત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અત્ર છાયાશબ્દાનન્તરં લુપ્તાદિશબ્દનિર્દેશાદ્ધ્રીશ્રીતુષ્ટ્યાદિવિપ્રતિપત્તયો ગ્રાહ્યાઃ| વર્ણપ્રભાશ્રિતા યા ભવતિ સા છાયાશબ્દેનોચ્યતે| છાયાપ્રભયોસ્તુ ભેદઃ શાસ્ત્રકારૈરુક્તઃ; તથા ચ- “વર્ણમાક્રામતિ ચ્છાયા પ્રભા વર્ણપ્રકાશિની| આસન્ના લક્ષ્યતે ચ્છાયા પ્રભા દૂરાચ્ચ લક્ષ્યતે” (ચ. ઇ. અ. ૭)- ઇતિ| ન કેવલં વર્ણપ્રભાચ્છાયાનાં લક્ષણભેદઃ, સઙ્ખ્યાભેદોઽપ્યસ્તિ; તથાહિ- ચતુર્વિધો વર્ણઃ- ગૌરઃ, કૃષ્ણઃ, શ્યામઃ, ગૌરશ્યામ ઇતિ; પ્રભા સપ્તવિધા- રક્તા, પીતા, સિતા, શ્યાવા, હરિતા, પાણ્ડુરા, અસિતા, ઇતિ; છાયા પઞ્ચવિધા- સ્નિગ્ધા, વિમલા, રૂક્ષા, મલિના, સઙ્ક્ષિપ્તા, ઇતિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

શ્યાવા લોહિતિકા નીલા પીતિકા વાઽપિ માનવમ્ | અભિદ્રવન્તિ યં છાયાઃ સ પરાસુરસંશયમ્ ||૩||

છાયાવિરુદ્ધપ્રતિપત્તિં દર્શયન્નાહ- શ્યાવેત્યાદિ| અત્ર યદ્યપિ શ્યાવા લોહિતિકા નીલેત્યાદયઃ પ્રાકૃતાશ્છાયાઃ, તથાઽપ્યભૂતપૂર્વા આકસ્મિકા વિપર્યયેણ યા પુરુષમભિદ્રવન્તિ તા ઇહ ગૃહ્યન્તે; અભિદ્રવન્તિ અનુસરન્તિ ઉપતિષ્ઠન્તીત્યર્થઃ| પરાસુર્ગતપ્રાણઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

હ્રીરપક્રમતે યસ્ય પ્રભાસ્મૃતિધૃતિશ્રિયઃ | અકસ્માદ્યં ભજન્તે વા સ ગતાસુરસંશયમ્ ||૪||

પૂર્વાધ્યાયનિર્દિષ્ટશીલવિકૃતીઃ, તથા છાયાસદૃશીં પ્રભાં નિર્દિશન્નાહ- હ્રીરિત્યાદિ| હ્રીર્લજ્જા, પ્રભા પૂર્વોક્તલક્ષણા, સ્મૃતિઃ પૂર્વાનુભૂતસ્મરણં, ધૃતિઃ નિયમાત્મિકા તુષ્ટિઃ સન્તોષ ઇત્યર્થઃ, શ્રીઃ કમનીયતા| પ્રભાવિકૃતિં વિહાયાપરાઃ શીલવિકૃતયો જ્ઞેયાઃ| કેચિત્ પઠન્તિ- ‘હ્રીશ્રિયૌ નશ્યતો યસ્ય તેજ ઓજઃ સ્મૃતિઃ પ્રભાઃ’ ઇતિ; શેષં સમં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- શ્રીર્ધનં; તેજોઽત્ર ચેષ્ટાલક્ષણં બલમભિધીયતે; ઓજસ્તુ શુક્લં હૃદયસ્થં ધાતુધામ; શોભાધનતેજસાં વૈપરીત્યં વાર્ષિકમરિષ્ટં, સ્મૃતિબલાદિવિપર્યયઃ ષાણ્માસિકમરિષ્ટમ્||૪||

Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 10

યસ્યાધરૌષ્ઠઃ પતિતઃ ક્ષિપ્તશ્ચોર્ધ્વં તથોત્તરઃ | ઉભૌ વા જામ્બવાભાસૌ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્ ||૫|| આરક્તા દશના યસ્ય શ્યાવા વા સ્યુઃ પતન્તિ વા | ખઞ્જનપ્રતિમા વાઽપિ તં ગતાયુષમાદિશેત્ ||૬|| કૃષ્ણા સ્તબ્ધાઽવલિપ્તા વા જિહ્વા શૂના ચ યસ્ય વૈ | કર્કશા વા ભવેદ્યસ્ય સોઽચિરાદ્વિજહાત્યસૂન્ ||૭|| કુટિલા સ્ફુટિતા વાઽપિ શુષ્કા વા યસ્ય નાસિકા | અવસ્ફૂર્જતિ મગ્ના વા ન સ જીવતિ માનવઃ ||૮|| સઙ્ક્ષિપ્તે વિષમે સ્તબ્ધે રક્તે સ્રસ્તે ચ લોચને | સ્યાતાં વા પ્રસ્રુતે યસ્ય સ ગતાયુર્નરો ધ્રુવમ્ ||૯|| કેશાઃ સીમન્તિનો યસ્ય સઙ્ક્ષિપ્તે વિનતે ભ્રુવૌ | લુણ્ડન્તિ ચાક્ષિપક્ષ્માણિ સોઽચિરાદ્યાતિ મૃત્યવે ||૧૦||

છાયાદિવિપ્રતિપત્ત્યનન્તરં વૈપરીત્યસામાન્યાદોષ્ઠાદીનામપ્યવયવાનાં વિકૃતિં દર્શયન્નાહ- યસ્યેત્યાદિ| અધરૌષ્ઠઃ અધસ્તન ઓષ્ઠઃ| પતિતઃ લમ્બાયમાનઃ| ઉત્તર ઉપરિતન ઓષ્ઠઃ| ઊર્ધ્વં ક્ષિપ્તઃ ઊર્ધ્વં ચઢિ(લિ)ત ઇત્યર્થઃ| જામ્બવાભાસાવિતિ પક્વજમ્બૂફલસદૃશવર્ણૌ| ઓષ્ઠારિષ્ટેન દન્તારિષ્ટેન ચ સાન્નિપાતિકકાલપ્રમાણેન મ્રિયતે| આરક્તા ઇત્યાદિ| અત્ર શ્યાવદન્તત્વમરિષ્ટં સામાન્યવિષયં, ન પુનર્વિસૂચીવિષયમેવ| ખઞ્જનપ્રતિમા ઇતિ મર્દનાદિના આમાગારધૂમાનુરચિતમુપસ્તરણં ખઞ્જનમુચ્યતે, યં ખરજિમિત્યાહુર્મૃદઙ્ગવાદકાઃ; અન્યે ખઞ્જરીટમાહુઃ, તદ્વર્ણઃ શુક્લકૃષ્ણ ઇત્યર્થઃ| કૃષ્ણેત્યાદિ| વિશેષતસ્તુ જિહ્વા અવલિપ્તેવાવલિપ્તા, ન પુનર્મલોત્પત્ત્યાદિના; પ્રમેહપૂર્વરૂપે તુ મલોત્પત્ત્યાઽનુલેપો લક્ષ્યનિમિત્તત્વાદરિષ્ટં ન ભવતિ| શૂના શ્વયથુયુક્તા| વિજહાતિ વિશેષેણ ત્યજતિ| અસૂન્ પ્રાણાન્| એતદરિષ્ટં પાક્ષિકમ્| કુટિલેત્યાદિ|- કુટિલા વક્રા| સ્ફુટિતા વિકસિતા| અવસ્ફૂર્જતિ શબ્દાયતે| મગ્ના બુડિતા| એતદરિષ્ટં ચક્ષુરરિષ્ટં ચ સપ્તરાત્રિકમ્| સઙ્ક્ષિપ્તે સઙ્કુચિતે| વિષમે નિમ્નોન્નતે| સ્તબ્ધેઽત્ર નિશ્ચેષ્ટે| સ્રસ્તે અધઃપતિતે| સ્યાતાં ભવેતામ્| કેશા ઇત્યાદિ| સીમન્તઃ કેશમાર્ગઃ| સઙ્ક્ષિપ્તે સઙ્કુચિતે, વિનતે અધઃપતિતે| લુણ્ડન્તિ અનવરતં ચલન્તીત્યર્થઃ| પક્ષ્માણિ ચક્ષુરાચ્છાદનરોમાણિ | ભ્રુવાવપિ સીમન્તિન્યાવિતિ સમ્બધ્નન્તિ કેચિત્| એતદરિષ્ટં સ્વસ્થસ્ય ષડ્રાત્રાદાતુરસ્ય ત્રિરાત્રાન્મરણાય| કેચિદત્ર સીમન્તારિષ્ટં તથા જિહ્વાનેત્રવિકારારિષ્ટં ચ જ્વરવિષયમેવાચક્ષતે, જ્વર એવૈષાં તેષુ પ્રદેશેષૂક્તત્વાત્; નૈતદિત્યન્યે, પુનર્વચનાત્; તેષાં જ્વર એવોક્તત્વાત્ પુનરિહ તદ્વચનમનર્થકમેવ સ્યાત્||૫-૧૦||

Adhikarana 5 (11-16) · Śloka 16

નાહરત્યન્નમાસ્યસ્થં ન ધારયતિ યઃ શિરઃ | એકાગ્રદૃષ્ટિર્મૂઢાત્મા સદ્યઃ પ્રાણાન્ જહાતિ સઃ ||૧૧|| બલવાન્ દુર્બલો વાઽપિ સમ્મોહં યોઽધિગચ્છતિ | ઉત્થાપ્યમાનો બહુશસ્તં પક્વં ભિષગાદિશેત્ ||૧૨|| ઉત્તાનઃ સર્વદા શેતે પાદૌ વિકુરુતે ચ યઃ | વિપ્રસારણશીલો વા ન સ જીવતિ માનવઃ ||૧૩|| શીતપાદકરોચ્છ્વાસશ્છિન્નોચ્છ્વાસશ્ચ યો ભવેત્ | કાકોચ્છ્વાસશ્ચ યો મર્ત્યસ્તં ધીરઃ પરિવર્જયેત્ ||૧૪|| નિદ્રા ન છિદ્યતે યસ્ય યો વા જાગર્તિ સર્વદા | મુહ્યેદ્વા વક્તુકામશ્ચ પ્રત્યાખ્યેયઃ સ જાનતા ||૧૫|| ઉત્તરૌષ્ઠં ચ યો લિહ્યાદુત્કારાંશ્ચ કરોતિ યઃ | પ્રેતૈર્વા ભાષતે સાર્ધં પ્રેતરૂપં તમાદિશેત્ ||૧૬||

કાયાવયવક્રિયાવિપ્રતિપત્તિમધિકૃત્યાહ- નાહરતીત્યાદિ|- નાહરતિ ન ગિલતિ, આસ્યસ્થં મુખસ્થમ્| મૂઢાત્મા વિસ્મૃતિશીલઃ| સદ્ય ઇતિ તસ્મિન્નેવાહનિ પ્રાણપરિક્ષય ઇત્યવગન્તવ્યમ્| બલવાનિત્યાદિ| અત્ર સમ્મોહં મૂર્ચ્છામ્| બહુશો વારંવારમ્| પક્વં કાલપક્વં મૃત્યુગ્રસ્તમિત્યર્થઃ| અસ્મિન્નરિષ્ટે સપ્તરાત્રં જીવિતાવધિઃ| ઉત્તાન ઇત્યાદિ| શેતે સ્વપિતિ| વિકુરુતે મુહુર્મુહુસ્તત્પ્રસારણસઙ્કોચૌ કરોતિ| વિપ્રસારણશીલઃ પાદસઙ્કોચનશીલઃ| એતદરિષ્ટં સદ્યોમરણકરમ્| શીતપાદેત્યાદિ પાદૌ કરાવુચ્છ્વાસશ્ચ ત્રયમેતદ્યદૈકદૈવ શીતં ભવતિ તદૈતદરિષ્ટં જ્ઞેયમ્| છિન્નોચ્છ્વાસશ્ચ છિત્વા ચ્છિત્વા ઊર્ધ્વં શ્વસિતીત્યર્થઃ| કાકોચ્છ્વાસ ઇતિ કાકવદ્વ્યાત્તાનનઃ શ્વસિતીત્યર્થઃ| એતદરિષ્ટં સદ્યોમરણકરમ્| નિદ્રેત્યાદિ| લિહ્યાત્ સ્વાદયેત્| ઉત્કારાન્ ઉદ્ગારાનિત્યર્થઃ| પ્રેતૈઃ મૃતૈઃ| સાર્ધં સહેત્યર્થઃ||૧૧-૧૬||

Adhikarana 6 (17-29) · Śloka 29

ખેભ્યઃ સરોમકૂપેભ્યો યસ્ય રક્તં પ્રવર્તતે | પુરુષસ્યાવિષાર્તસ્ય સદ્યો જહ્યાત્ સ જીવિતમ્ ||૧૭|| વાતાષ્ઠીલા તુ હૃદયે યસ્યોર્ધ્વમનુયાયિની | રુજાન્નવિદ્વેષકરી સ પરાસુરસંશયમ્ ||૧૮|| અનન્યોપદ્રવકૃતઃ શોફઃ પાદસમુત્થિતઃ | પુરુષં હન્તિ, નારીં તુ મુખજો ગુહ્યજો દ્વયમ્ ||૧૯|| અતિસારો જ્વરો હિક્કા છર્દિઃ શૂનાણ્ડમેઢ્રતા | શ્વાસિનઃ કાસિનો વાઽપિ યસ્ય તં ક્ષીણમાદિશેત્ ||૨૦|| સ્વેદો દાહશ્ચ બલવાન્ હિક્કા શ્વાસશ્ચ માનવમ્ | બલવન્તમપિ પ્રાણૈર્વિયુઞ્જન્તિ ન સંશયઃ ||૨૧|| શ્યાવા જિહ્વા ભવેદ્યસ્ય સવ્યં ચાક્ષિ નિમજ્જતિ | મુખં ચ જાયતે પૂતિ યસ્ય તં પરિવર્જયેત્ ||૨૨|| વક્ત્રમાપૂર્યતેઽશ્રૂણાં સ્વિદ્યતશ્ચરણાવુભૌ | ચક્ષુશ્ચાકુલતાં યાતિ યમરાષ્ટ્રં ગમિષ્યતઃ ||૨૩|| અતિમાત્રં લઘૂનિ સ્યુર્ગાત્રાણિ ગુરુકાણિ વા | યસ્યાકસ્માત્ સ વિજ્ઞેયો ગન્તા વૈવસ્વતાલયમ્ ||૨૪|| પઙ્કમત્સ્યવસાતૈલઘૃતગન્ધાંશ્ચ યે નરાઃ | મૃષ્ટગન્ધાંશ્ચ યે વાન્તિ ગન્તારસ્તે યમાલયમ્ ||૨૫|| યૂકા લલાટમાયાન્તિ બલિં નાશ્નન્તિ વાયસાઃ | યેષાં ચાપિ રતિર્નાસ્તિ યાતારસ્તે યમાલયમ્ ||૨૬|| જ્વરાતિસારશોફાઃ સ્યુર્યસ્યાન્યોન્યાવસાદિનઃ | પ્રક્ષીણબલમાંસસ્ય નાસૌ શક્યશ્ચિકિત્સિતમ્ ||૨૭|| ક્ષીણસ્ય યસ્ય ક્ષુત્તૃષ્ણે હૃદ્યૈર્મિષ્ટૈર્હિતૈસ્તથા | ન શામ્યતોઽન્નપાનૈશ્ચ તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ||૨૮|| પ્રવાહિકા શિરઃશૂલં કોષ્ઠશૂલં ચ દારુણમ્ | પિપાસા બલહાનિશ્ચ તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ||૨૯||

શરીરદેશવિશેષાશ્રિતવ્યાધિવિશેષાનરિષ્ટકૃતાન્ દર્શયન્નાહ- ખેભ્ય ઇત્યાદિ| ખેભ્યઃ સ્રોતોભ્યઃ| જહ્યાત્ ત્યજેત્| વાતાષ્ઠીલેત્યાદિ|- વાતાષ્ઠીલેવ વાતાષ્ઠીલા, ન તુ વાતવ્યાધિપઠિતા વાતાષ્ઠીલેહ ગૃહ્યતે; અથ સૈવ હૃદયમાગત્યૈવંલક્ષણા યદા ભવતિ તદાઽરિષ્ટમિતિ| રુજાન્નવિદ્વેષકરી ચેતિ રુજાકરી અન્નવિદ્વેષકરી ચેત્યર્થઃ| અનન્યેત્યાદિ અનન્યોપદ્રવૈઃ કૃતઃ, કોઽર્થઃ? શોફસ્યૈવોપદ્રવૈઃ શ્વાસપિપાસાદૌર્બલ્યાદિભિઃ કૃત ઇત્યર્થઃ; ઇત્થમ્ભૂતઃ શોફઃ પાદસમુત્થિતઃ પુરુષં હન્તિ, ઇત્થમ્ભૂતઃ શ્વયથુર્મુખજો નારીમ્, ઇત્થમ્ભૂત એવ શોફો ગુહ્યજો દ્વયં પુરુષં નારીં ચ હન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યે તુ “અન્યૈરુપદ્રવૈઃ પાણ્ડુરોગાદિભિઃ કૃતોઽન્યોપદ્રવકૃતઃ, નાન્યોપદ્રવૈઃ કૃતોઽનન્યોપદ્રવકૃતઃ; પાણ્ડુરોગોદરાર્શઃપ્રભૃતિ શ્વયથુકારણં વિહાયાન્યકારણસમુત્થઃ પાદશોફોઽસાધ્યઃ, પાણ્ડુરોગાદિકૃતસ્તુ સાધ્ય” ઇતિ મન્યતે| અપરે તુ ‘અનન્યોપદ્રવગત’ ઇતિ પઠન્તિ, અત્રાનન્યઃ સ્વકીયોપદ્રવ ઉચ્યતે, તમનન્યોપદ્રવં સ્વકીયોપદ્રવં શ્વાસપિપાસાદૌર્બલ્યાદિકં ગતઃ પ્રાપ્ત ઇત્યર્થઃ, સ્વકીયોપદ્રવં વિહાયાન્યોપદ્રવપાણ્ડુરોગાદિગતો નારિષ્ટમિતિ ભાવઃ| અપરે ‘આનનોપદ્રવગત’ ઇતિ મન્યન્તે, તત્ર ‘પાદાચ્છોફ આનનં મુખમુપદ્રવૈઃ સહ ગતઃ પ્રાપ્તઃ’ ઇત્યર્થઃ| અતિસાર ઇત્યાદિ| કાસવતઃ શ્વાસવતો વા પુરુષસ્ય યદાઽતિસારાદયો ભવન્તિ તદા તં પુરુષં, ક્ષીણં મૃતમાદિશેત્ કથયેદિત્યર્થઃ| એતદરિષ્ટં સપ્તરાત્રિકમ્| સ્વેદ ઇત્યાદિ| બલવાન્ અતિશયેન| વિયુઞ્જન્તિ પ્રાણૈઃ સહ વિયોગં કુર્વન્તિ મારયન્તીત્યર્થઃ| એતદરિષ્ટં ત્રિરાત્રિકમ્| શ્યાવેત્યાદિ| સવ્યં ચાક્ષિ નિમજ્જતિ વામમક્ષિ બુડતીત્યર્થઃ| યસ્ય મુખં ચ જાયતે પૂતિ મુખં શટિતં ભવતીત્યર્થઃ; એતત્ત્રિતયમપિ સમુદાયેનૈવારિષ્ટં; કેચિદિદમરિષ્ટં સાન્નિપાતિકમાહુઃ; અત એવ મરણમર્યાદાઽપિ તત્પ્રમાણેનૈવ| વક્ત્રમિત્યાદિ| આપૂર્યતે ભ્રિયતે, અશ્રૂણાં ચક્ષુરમ્ભસામ્| સ્વિદ્યત ઇતિ સ્વેદયુક્તૌ ભવતઃ| આકુલતાં યાતીતિ ઓદનમણ્ડાદિનેવ પૂર્ણે અક્ષિણીત્યર્થઃ| ગમિષ્યતો ગન્તુમિચ્છતઃ પુરુષસ્ય| ચરણાવિતિ દ્વિવચનેન દ્વિત્વે લબ્ધે ઉભશબ્દો યૌગપદ્યજ્ઞાપનાર્થઃ| એતદરિષ્ટં મૌહૂર્તિકં પ્રાહરિકં ચ| અતિમાત્રમિત્યાદિ| અત્ર ગાત્રાણિ પરિચારકૈઃ સંવાહકૈશ્ચોત્થાપ્યમાનાન્યકસ્માત્ કારણં વિના લઘૂનિ લઘુતરાણિ, ગુરૂણિ ભારવન્તિ; અથવા ગુરૂણિ સ્થૂલાનિ, લઘૂનિ કૃશાનિ; સ્યુર્ભવેયુઃ| વૈવસ્વતો યમઃ, આલયં ગૃહં, ગન્તાઃ ગમિષ્યતીત્યર્થઃ| પઙ્કેત્યાદિ| મૃષ્ટાન્ ગન્ધાન્ યે પુરુષા વાન્તિ શોભનગન્ધાન્ મુઞ્ચન્તીત્યર્થઃ| એતદરિષ્ટં વાર્ષિકમ્| યૂકેત્યાદિ| બલિં કાકબલિમ્| યસ્ય રતિર્નાસ્તિ યસ્ય સુખં નાસ્તિ, ન રમતે ક્વાપીત્યર્થઃ, પરલોકે બદ્ધરતિત્વાત્; એતદરિષ્ટં વાર્ષિકમ્| જ્વરેત્યાદિ| અન્યોન્યાવસાદિન ઇતિ પરસ્પરોપદ્રવિણઃ| બલમુત્સાહલક્ષણમ્| પ્રવાહિકા અતિસારભેદઃ| ઉપસ્થિતઃ સમીપસ્થિત ઇત્યર્થઃ||૧૭-૨૯||

Adhikarana 7 (30) · Śloka 30

વિષમેણોપચારેણ કર્મભિશ્ચ પુરાકૃતૈઃ | અનિત્યત્વાચ્ચ જન્તૂનાં જીવિતં નિધનં વ્રજેત્ ||૩૦||

કસ્માદેતાન્યરિષ્ટાન્યુત્પદ્યન્તે યેભ્યો જીવિતં નિધનં યાતીત્યાહ- વિષમેણેત્યાદિ| પ્રકૃતેર્બલાદીન્ ભાવાનવેક્ષ્ય કૃત ઉપચારઃ સમોપચારઃ, તદ્વિપરીતો વિષમોપચારઃ| પુરાકૃતૈઃ પૂર્વજન્માર્જિતૈઃ, કર્મભિઃ શરીરસ્થાપકૈઃ, ‘ક્ષીણૈઃ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| અનિત્યત્વાદિતિ વિનાશિત્વાદિત્યર્થઃ| નિધનં વિનાશઃ| અન્યે, અરિષ્ટાદન્યતોઽપિ મરણમુત્પદ્યત ઇત્યાહુઃ| તથાહિ- યુક્તિવ્યપાશ્રયં મરણમુક્તં ‘વિષમેણોપચારેણ’ ઇત્યનેન, દૈવવ્યપાશ્રયં તુ મરણં ‘કર્મભિશ્ચ પુરાકૃતૈઃ’ ઇત્યનેનોક્તં, સ્વભાવાદપ્યનિત્યં જીવિતં ભવતીતિ ‘અનિત્યત્વાચ્ચ’ ઇત્યનેનોચ્યતે, એતેન ત્રિહેતુકં મરણમુક્તમ્| નનુ, સર્વત્રારિષ્ટમન્તે મરણાયોત્પદ્યતે, તત્ કથં મરણે હેત્વન્તરાણ્યુક્તાનિ? સત્યમ્, ઉલ્લઙ્ઘિતચિકિત્સામાર્ગૈર્દોષૈર્જન્યતે મરણં, રિષ્ટમપિ ચ તથાવિધૈરેવ દોષૈર્જન્યતે, અત એકસામગ્રીજનિતમેવારિષ્ટમિતિ ન દોષ ઇતિ મન્યન્તે||૩૦||

Adhikarana 8 (31-32) · Śloka 32

પ્રેતા ભૂતાઃ પિશાચાશ્ચ રક્ષાંસિ વિવિધાનિ ચ | મરણાભિમુખં નિત્યમુપસર્પન્તિ માનવમ્ ||૩૧|| તાનિ ભેષજવીર્યાણિ પ્રતિઘ્નન્તિ જિઘાંસયા | તસ્માન્મોઘાઃ ક્રિયાઃ સર્વા ભવન્ત્યેવ ગતાયુષામ્ ||૩૨||

કસ્માત્ પુનર્મરણમપ્રતિસાધનમિત્યત આહ- પ્રેતા ઇત્યાદિ| પ્રેતાઃ પ્રાણિનો વિગતિં પ્રાપ્તાઃ, ભૂતા યમાનુચરાઃ, પિશાચાઃ પિશિતાશના દેવયોનયઃ, રક્ષાંસિ રાવણાનુચરાદીનિ, ઉપસર્પન્તિ સમીપં ગચ્છન્તિ, પ્રતિઘ્નન્તિ વિનાશયન્તિ, જિઘાંસયા હન્તુમિચ્છયા, મોઘા નિષ્ફલાઃ| અન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ- શારીરવ્યાધિષુ ક્રિયાવૈફલ્યહેતવઃ પ્રાગુક્તાઃ; તથાહિ- “સ સ્થિરત્વાન્મહત્ત્વાચ્ચ ધાત્વનુક્રમણેન ચ| નિહન્ત્યૌષધવીર્યાણિ મન્ત્રાન્ દુષ્ટગ્રહો યથા”- (સૂ. અ. ૨૩) ઇતિ| આગન્તુષુ પુનરત્ર ભૂતાનુબન્ધાચ્ચ ક્રિયાવૈફલ્યં દર્શયતિ- પ્રેતા ઇત્યાદિના| તત્ર પ્રેતા અકૃતૈકોદ્દિષ્ટા ભવિષ્યત્પિતૃભેદાઃ, ભૂતાઃ પિશાચભેદાઃ, રક્ષાંસિ વિવિધાનિ ચેતિ બ્રહ્મરાક્ષસાદિભેદાદ્વિવિધાનિ નાનાપ્રકારાણીત્યર્થઃ| ચકારદ્વયમૌષધવીર્યોપઘાતે તુલ્યસામર્થ્યં સમુચ્ચિનોતિ| તથાહિ- યથા ‘સ સ્થિરત્વાત્’ ઇત્યાદૌ શારીરવ્યાધિક્રિયાપ્રતિઘાતસામર્થ્યમુક્તં, તથાઽઽગન્તુવ્યાધિક્રિયાપ્રતિઘાતસામર્થ્યમપ્યત્ર ‘પ્રેતા’ ઇત્યાદૌ||૩૧-૩૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 31

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને છાયાવિપ્રતિપત્તિર્નામૈકત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૩૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને એકત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૧||