Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਸ਼੍ਛਾਯਾਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातश्छायाविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਅਤ੍ਰ ਛਾਯਾਸ਼ਬ੍ਦਾਨਨ੍ਤਰਂ ਲੁਪ੍ਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਧ੍ਰੀਸ਼੍ਰੀਤੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਯੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਯਾ ਭਵਤਿ ਸਾ ਛਾਯਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਛਾਯਾਪ੍ਰਭਯੋਸ੍ਤੁ ਭੇਦਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰੈਰੁਕ੍ਤਃ; ਤਥਾ ਚ- “ਵਰ੍ਣਮਾਕ੍ਰਾਮਤਿ ਚ੍ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਭਾ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ| ਆਸਨ੍ਨਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਚ੍ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਭਾ ਦੂਰਾਚ੍ਚ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ” (ਚ. ਇ. ਅ. ੭)- ਇਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾਚ੍ਛਾਯਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਭੇਦਃ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ; ਤਥਾਹਿ- ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਵਰ੍ਣਃ- ਗੌਰਃ, ਕਸ੍ਣਃ, ਸ਼੍ਯਾਮਃ, ਗੌਰਸ਼੍ਯਾਮ ਇਤਿ; ਪ੍ਰਭਾ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾ- ਰਕ੍ਤਾ, ਪੀਤਾ, ਸਿਤਾ, ਸ਼੍ਯਾਵਾ, ਹਰਿਤਾ, ਪਾਣ੍ਡੁਰਾ, ਅਸਿਤਾ, ਇਤਿ; ਛਾਯਾ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ, ਵਿਮਲਾ, ਰੂਕ੍ਸਾ, ਮਲਿਨਾ, ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾ, ਇਤਿ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਲੋਹਿਤਿਕਾ ਨੀਲਾ ਪੀਤਿਕਾ ਵਾਪਿ ਮਾਨਵਮ੍ |
ਅਭਿਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਯਂ ਛਾਯਾਃ ਸ ਪਰਾਸੁਰਸਂਸ਼ਯਮ੍ ||੩||
View original
श्यावा लोहितिका नीला पीतिका वाऽपि मानवम् |
अभिद्रवन्ति यं छायाः स परासुरसंशयम् ||३||
ਛਾਯਾਵਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼੍ਯਾਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਲੋਹਿਤਿਕਾ ਨੀਲੇਤ੍ਯਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਕਤਾਸ਼੍ਛਾਯਾਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਭੂਤਪੂਰ੍ਵਾ ਆਕਸ੍ਮਿਕਾ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਯਾ ਪੁਰੁਸਮਭਿਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਤਾ ਇਹ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਅਭਿਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਅਨੁਸਰਨ੍ਤਿ ਉਪਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਰਾਸੁਰ੍ਗਤਪ੍ਰਾਣਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਹ੍ਰੀਰਪਕ੍ਰਮਤੇ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਸ੍ਮਤਿਧਤਿਸ਼੍ਰਿਯਃ |
ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਯਂ ਭਜਨ੍ਤੇ ਵਾ ਸ ਗਤਾਸੁਰਸਂਸ਼ਯਮ੍ ||੪||
View original
ह्रीरपक्रमते यस्य प्रभास्मृतिधृतिश्रियः |
अकस्माद्यं भजन्ते वा स गतासुरसंशयम् ||४||
ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ਼ੀਲਵਿਕਤੀਃ, ਤਥਾ ਛਾਯਾਸਦਸ਼ੀਂ ਪ੍ਰਭਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਹ੍ਰੀਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹ੍ਰੀਰ੍ਲਜ੍ਜਾ, ਪ੍ਰਭਾ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾ, ਸ੍ਮਤਿਃ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਸ੍ਮਰਣਂ, ਧਤਿਃ ਨਿਯਮਾਤ੍ਮਿਕਾ ਤੁਸ੍ਟਿਃ ਸਨ੍ਤੋਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸ਼੍ਰੀਃ ਕਮਨੀਯਤਾ| ਪ੍ਰਭਾਵਿਕਤਿਂ ਵਿਹਾਯਾਪਰਾਃ ਸ਼ੀਲਵਿਕਤਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ- ‘ਹ੍ਰੀਸ਼੍ਰਿਯੌ ਨਸ਼੍ਯਤੋ ਯਸ੍ਯ ਤੇਜ ਓਜਃ ਸ੍ਮਤਿਃ ਪ੍ਰਭਾਃ’ ਇਤਿ; ਸ਼ੇਸਂ ਸਮਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਧਨਂ; ਤੇਜੋਤ੍ਰ ਚੇਸ੍ਟਾਲਕ੍ਸਣਂ ਬਲਮਭਿਧੀਯਤੇ; ਓਜਸ੍ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਹਦਯਸ੍ਥਂ ਧਾਤੁਧਾਮ; ਸ਼ੋਭਾਧਨਤੇਜਸਾਂ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਂ ਵਾਰ੍ਸਿਕਮਰਿਸ੍ਟਂ, ਸ੍ਮਤਿਬਲਾਦਿਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਸਾਣ੍ਮਾਸਿਕਮਰਿਸ੍ਟਮ੍||੪||
Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 10
ਯਸ੍ਯਾਧਰੌਸ੍ਠਃ ਪਤਿਤਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰਃ |
ਉਭੌ ਵਾ ਜਾਮ੍ਬਵਾਭਾਸੌ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍ ||੫||
ਆਰਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ਨਾ ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਵਾ ਸ੍ਯੁਃ ਪਤਨ੍ਤਿ ਵਾ |
ਖਞ੍ਜਨਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵਾਪਿ ਤਂ ਗਤਾਯੁਸਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੬||
ਕਸ੍ਣਾ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਵਲਿਪ੍ਤਾ ਵਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼ੂਨਾ ਚ ਯਸ੍ਯ ਵੈ |
ਕਰ੍ਕਸ਼ਾ ਵਾ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸੋਚਿਰਾਦ੍ਵਿਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨ੍ ||੭||
ਕੁਟਿਲਾ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਵਾਪਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਨਾਸਿਕਾ |
ਅਵਸ੍ਫੂਰ੍ਜਤਿ ਮਗ੍ਨਾ ਵਾ ਨ ਸ ਜੀਵਤਿ ਮਾਨਵਃ ||੮||
ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਵਿਸਮੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧੇ ਰਕ੍ਤੇ ਸ੍ਰਸ੍ਤੇ ਚ ਲੋਚਨੇ |
ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸ ਗਤਾਯੁਰ੍ਨਰੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ||੯||
ਕੇਸ਼ਾਃ ਸੀਮਨ੍ਤਿਨੋ ਯਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਵਿਨਤੇ ਭ੍ਰੁਵੌ |
ਲੁਣ੍ਡਨ੍ਤਿ ਚਾਕ੍ਸਿਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਸੋਚਿਰਾਦ੍ਯਾਤਿ ਮਤ੍ਯਵੇ ||੧੦||
View original
यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्तश्चोर्ध्वं तथोत्तरः |
उभौ वा जाम्बवाभासौ दुर्लभं तस्य जीवितम् ||५||
आरक्ता दशना यस्य श्यावा वा स्युः पतन्ति वा |
खञ्जनप्रतिमा वाऽपि तं गतायुषमादिशेत् ||६||
कृष्णा स्तब्धाऽवलिप्ता वा जिह्वा शूना च यस्य वै |
कर्कशा वा भवेद्यस्य सोऽचिराद्विजहात्यसून् ||७||
कुटिला स्फुटिता वाऽपि शुष्का वा यस्य नासिका |
अवस्फूर्जति मग्ना वा न स जीवति मानवः ||८||
सङ्क्षिप्ते विषमे स्तब्धे रक्ते स्रस्ते च लोचने |
स्यातां वा प्रस्रुते यस्य स गतायुर्नरो ध्रुवम् ||९||
केशाः सीमन्तिनो यस्य सङ्क्षिप्ते विनते भ्रुवौ |
लुण्डन्ति चाक्षिपक्ष्माणि सोऽचिराद्याति मृत्यवे ||१०||
ਛਾਯਾਦਿਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦੋਸ੍ਠਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯਵਯਵਾਨਾਂ ਵਿਕਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਰੌਸ੍ਠਃ ਅਧਸ੍ਤਨ ਓਸ੍ਠਃ| ਪਤਿਤਃ ਲਮ੍ਬਾਯਮਾਨਃ| ਉਤ੍ਤਰ ਉਪਰਿਤਨ ਓਸ੍ਠਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਢਿ(ਲਿ)ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜਾਮ੍ਬਵਾਭਾਸਾਵਿਤਿ ਪਕ੍ਵਜਮ੍ਬੂਫਲਸਦਸ਼ਵਰ੍ਣੌ| ਓਸ੍ਠਾਰਿਸ੍ਟੇਨ ਦਨ੍ਤਾਰਿਸ੍ਟੇਨ ਚ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਮ੍ਰਿਯਤੇ| ਆਰਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਤ੍ਵਮਰਿਸ੍ਟਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸਯਂ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਵਿਸੂਚੀਵਿਸਯਮੇਵ| ਖਞ੍ਜਨਪ੍ਰਤਿਮਾ ਇਤਿ ਮਰ੍ਦਨਾਦਿਨਾ ਆਮਾਗਾਰਧੂਮਾਨੁਰਚਿਤਮੁਪਸ੍ਤਰਣਂ ਖਞ੍ਜਨਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਯਂ ਖਰਜਿਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਦਙ੍ਗਵਾਦਕਾਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਖਞ੍ਜਰੀਟਮਾਹੁਃ, ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਜਿਹ੍ਵਾ ਅਵਲਿਪ੍ਤੇਵਾਵਲਿਪ੍ਤਾ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਮਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ; ਪ੍ਰਮੇਹਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਤੁ ਮਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਨੁਲੇਪੋ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦਰਿਸ੍ਟਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਸ਼ੂਨਾ ਸ਼੍ਵਯਥੁਯੁਕ੍ਤਾ| ਵਿਜਹਾਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤ੍ਯਜਤਿ| ਅਸੂਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍| ਏਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਪਾਕ੍ਸਿਕਮ੍| ਕੁਟਿਲੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਕੁਟਿਲਾ ਵਕ੍ਰਾ| ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਵਿਕਸਿਤਾ| ਅਵਸ੍ਫੂਰ੍ਜਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ| ਮਗ੍ਨਾ ਬੁਡਿਤਾ| ਏਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਚਕ੍ਸੁਰਰਿਸ੍ਟਂ ਚ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਿਕਮ੍| ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤੇ| ਵਿਸਮੇ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤੇ| ਸ੍ਤਬ੍ਧੇਤ੍ਰ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟੇ| ਸ੍ਰਸ੍ਤੇ ਅਧਃਪਤਿਤੇ| ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਭਵੇਤਾਮ੍| ਕੇਸ਼ਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੀਮਨ੍ਤਃ ਕੇਸ਼ਮਾਰ੍ਗਃ| ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤੇ, ਵਿਨਤੇ ਅਧਃਪਤਿਤੇ| ਲੁਣ੍ਡਨ੍ਤਿ ਅਨਵਰਤਂ ਚਲਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਚ੍ਛਾਦਨਰੋਮਾਣਿ | ਭ੍ਰੁਵਾਵਪਿ ਸੀਮਨ੍ਤਿਨ੍ਯਾਵਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਏਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਾਦਾਤੁਰਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਨ੍ਮਰਣਾਯ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਸੀਮਨ੍ਤਾਰਿਸ੍ਟਂ ਤਥਾ ਜਿਹ੍ਵਾਨੇਤ੍ਰਵਿਕਾਰਾਰਿਸ੍ਟਂ ਚ ਜ੍ਵਰਵਿਸਯਮੇਵਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਜ੍ਵਰ ਏਵੈਸਾਂ ਤੇਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੂਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਨੈਤਦਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਪੁਨਰ੍ਵਚਨਾਤ੍; ਤੇਸਾਂ ਜ੍ਵਰ ਏਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰਿਹ ਤਦ੍ਵਚਨਮਨਰ੍ਥਕਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍||੫-੧੦||
Adhikarana 5 (11-16) · Śloka 16
ਨਾਹਰਤ੍ਯਨ੍ਨਮਾਸ੍ਯਸ੍ਥਂ ਨ ਧਾਰਯਤਿ ਯਃ ਸ਼ਿਰਃ |
ਏਕਾਗ੍ਰਦਸ੍ਟਿਰ੍ਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਜਹਾਤਿ ਸਃ ||੧੧||
ਬਲਵਾਨ੍ ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਵਾਪਿ ਸਮ੍ਮੋਹਂ ਯੋਧਿਗਚ੍ਛਤਿ |
ਉਤ੍ਥਾਪ੍ਯਮਾਨੋ ਬਹੁਸ਼ਸ੍ਤਂ ਪਕ੍ਵਂ ਭਿਸਗਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੨||
ਉਤ੍ਤਾਨਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ਼ੇਤੇ ਪਾਦੌ ਵਿਕੁਰੁਤੇ ਚ ਯਃ |
ਵਿਪ੍ਰਸਾਰਣਸ਼ੀਲੋ ਵਾ ਨ ਸ ਜੀਵਤਿ ਮਾਨਵਃ ||੧੩||
ਸ਼ੀਤਪਾਦਕਰੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਯੋ ਭਵੇਤ੍ |
ਕਾਕੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਯੋ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਤਂ ਧੀਰਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੪||
ਨਿਦ੍ਰਾ ਨ ਛਿਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਯੋ ਵਾ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ |
ਮੁਹ੍ਯੇਦ੍ਵਾ ਵਕ੍ਤੁਕਾਮਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ ਸ ਜਾਨਤਾ ||੧੫||
ਉਤ੍ਤਰੌਸ੍ਠਂ ਚ ਯੋ ਲਿਹ੍ਯਾਦੁਤ੍ਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਕਰੋਤਿ ਯਃ |
ਪ੍ਰੇਤੈਰ੍ਵਾ ਭਾਸਤੇ ਸਾਰ੍ਧਂ ਪ੍ਰੇਤਰੂਪਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੬||
View original
नाहरत्यन्नमास्यस्थं न धारयति यः शिरः |
एकाग्रदृष्टिर्मूढात्मा सद्यः प्राणान् जहाति सः ||११||
बलवान् दुर्बलो वाऽपि सम्मोहं योऽधिगच्छति |
उत्थाप्यमानो बहुशस्तं पक्वं भिषगादिशेत् ||१२||
उत्तानः सर्वदा शेते पादौ विकुरुते च यः |
विप्रसारणशीलो वा न स जीवति मानवः ||१३||
शीतपादकरोच्छ्वासश्छिन्नोच्छ्वासश्च यो भवेत् |
काकोच्छ्वासश्च यो मर्त्यस्तं धीरः परिवर्जयेत् ||१४||
निद्रा न छिद्यते यस्य यो वा जागर्ति सर्वदा |
मुह्येद्वा वक्तुकामश्च प्रत्याख्येयः स जानता ||१५||
उत्तरौष्ठं च यो लिह्यादुत्कारांश्च करोति यः |
प्रेतैर्वा भाषते सार्धं प्रेतरूपं तमादिशेत् ||१६||
ਕਾਯਾਵਯਵਕ੍ਰਿਯਾਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਮਧਿਕਤ੍ਯਾਹ- ਨਾਹਰਤੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਨਾਹਰਤਿ ਨ ਗਿਲਤਿ, ਆਸ੍ਯਸ੍ਥਂ ਮੁਖਸ੍ਥਮ੍| ਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ੍ਮਤਿਸ਼ੀਲਃ| ਸਦ੍ਯ ਇਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਹਨਿ ਪ੍ਰਾਣਪਰਿਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਬਲਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸਮ੍ਮੋਹਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮ੍| ਬਹੁਸ਼ੋ ਵਾਰਂਵਾਰਮ੍| ਪਕ੍ਵਂ ਕਾਲਪਕ੍ਵਂ ਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਸ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰਿਸ੍ਟੇ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਜੀਵਿਤਾਵਧਿਃ| ਉਤ੍ਤਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੇਤੇ ਸ੍ਵਪਿਤਿ| ਵਿਕੁਰੁਤੇ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਾਰਣਸਙ੍ਕੋਚੌ ਕਰੋਤਿ| ਵਿਪ੍ਰਸਾਰਣਸ਼ੀਲਃ ਪਾਦਸਙ੍ਕੋਚਨਸ਼ੀਲਃ| ਏਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣਕਰਮ੍| ਸ਼ੀਤਪਾਦੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਦੌ ਕਰਾਵੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯਮੇਤਦ੍ਯਦੈਕਦੈਵ ਸ਼ੀਤਂ ਭਵਤਿ ਤਦੈਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਛਿਨ੍ਨੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਛਿਤ੍ਵਾ ਚ੍ਛਿਤ੍ਵਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਕੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸ ਇਤਿ ਕਾਕਵਦ੍ਵ੍ਯਾਤ੍ਤਾਨਨਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣਕਰਮ੍| ਨਿਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦਯੇਤ੍| ਉਤ੍ਕਾਰਾਨ੍ ਉਦ੍ਗਾਰਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰੇਤੈਃ ਮਤੈਃ| ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਹੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧-੧੬||
Adhikarana 6 (17-29) · Śloka 29
ਖੇਭ੍ਯਃ ਸਰੋਮਕੂਪੇਭ੍ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਵਿਸਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਸਦ੍ਯੋ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਜੀਵਿਤਮ੍ ||੧੭||
ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲਾ ਤੁ ਹਦਯੇ ਯਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮਨੁਯਾਯਿਨੀ |
ਰੁਜਾਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸਕਰੀ ਸ ਪਰਾਸੁਰਸਂਸ਼ਯਮ੍ ||੧੮||
ਅਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤਃ ਸ਼ੋਫਃ ਪਾਦਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ |
ਪੁਰੁਸਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਨਾਰੀਂ ਤੁ ਮੁਖਜੋ ਗੁਹ੍ਯਜੋ ਦ੍ਵਯਮ੍ ||੧੯||
ਅਤਿਸਾਰੋ ਜ੍ਵਰੋ ਹਿਕ੍ਕਾ ਛਰ੍ਦਿਃ ਸ਼ੂਨਾਣ੍ਡਮੇਢ੍ਰਤਾ |
ਸ਼੍ਵਾਸਿਨਃ ਕਾਸਿਨੋ ਵਾਪਿ ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੨੦||
ਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਬਲਵਾਨ੍ ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵਮ੍ |
ਬਲਵਨ੍ਤਮਪਿ ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਵਿਯੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ||੨੧||
ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸਵ੍ਯਂ ਚਾਕ੍ਸਿ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ |
ਮੁਖਂ ਚ ਜਾਯਤੇ ਪੂਤਿ ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੨੨||
ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਾਪੂਰ੍ਯਤੇਸ਼੍ਰੂਣਾਂ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਸ਼੍ਚਰਣਾਵੁਭੌ |
ਚਕ੍ਸੁਸ਼੍ਚਾਕੁਲਤਾਂ ਯਾਤਿ ਯਮਰਾਸ੍ਟ੍ਰਂ ਗਮਿਸ੍ਯਤਃ ||੨੩||
ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਲਘੂਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਗੁਰੁਕਾਣਿ ਵਾ |
ਯਸ੍ਯਾਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਗਨ੍ਤਾ ਵੈਵਸ੍ਵਤਾਲਯਮ੍ ||੨੪||
ਪਙ੍ਕਮਤ੍ਸ੍ਯਵਸਾਤੈਲਘਤਗਨ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਯੇ ਨਰਾਃ |
ਮਸ੍ਟਗਨ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਯੇ ਵਾਨ੍ਤਿ ਗਨ੍ਤਾਰਸ੍ਤੇ ਯਮਾਲਯਮ੍ ||੨੫||
ਯੂਕਾ ਲਲਾਟਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਬਲਿਂ ਨਾਸ਼੍ਨਨ੍ਤਿ ਵਾਯਸਾਃ |
ਯੇਸਾਂ ਚਾਪਿ ਰਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਾਤਾਰਸ੍ਤੇ ਯਮਾਲਯਮ੍ ||੨੬||
ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਸ਼ੋਫਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਸਾਦਿਨਃ |
ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਣਬਲਮਾਂਸਸ੍ਯ ਨਾਸੌ ਸ਼ਕ੍ਯਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ||੨੭||
ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣੇ ਹਦ੍ਯੈਰ੍ਮਿਸ੍ਟੈਰ੍ਹਿਤੈਸ੍ਤਥਾ |
ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੋਨ੍ਨਪਾਨੈਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਮਤ੍ਯੁਰੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ||੨੮||
ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਕੋਸ੍ਠਸ਼ੂਲਂ ਚ ਦਾਰੁਣਮ੍ |
ਪਿਪਾਸਾ ਬਲਹਾਨਿਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਮਤ੍ਯੁਰੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ||੨੯||
View original
खेभ्यः सरोमकूपेभ्यो यस्य रक्तं प्रवर्तते |
पुरुषस्याविषार्तस्य सद्यो जह्यात् स जीवितम् ||१७||
वाताष्ठीला तु हृदये यस्योर्ध्वमनुयायिनी |
रुजान्नविद्वेषकरी स परासुरसंशयम् ||१८||
अनन्योपद्रवकृतः शोफः पादसमुत्थितः |
पुरुषं हन्ति, नारीं तु मुखजो गुह्यजो द्वयम् ||१९||
अतिसारो ज्वरो हिक्का छर्दिः शूनाण्डमेढ्रता |
श्वासिनः कासिनो वाऽपि यस्य तं क्षीणमादिशेत् ||२०||
स्वेदो दाहश्च बलवान् हिक्का श्वासश्च मानवम् |
बलवन्तमपि प्राणैर्वियुञ्जन्ति न संशयः ||२१||
श्यावा जिह्वा भवेद्यस्य सव्यं चाक्षि निमज्जति |
मुखं च जायते पूति यस्य तं परिवर्जयेत् ||२२||
वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चरणावुभौ |
चक्षुश्चाकुलतां याति यमराष्ट्रं गमिष्यतः ||२३||
अतिमात्रं लघूनि स्युर्गात्राणि गुरुकाणि वा |
यस्याकस्मात् स विज्ञेयो गन्ता वैवस्वतालयम् ||२४||
पङ्कमत्स्यवसातैलघृतगन्धांश्च ये नराः |
मृष्टगन्धांश्च ये वान्ति गन्तारस्ते यमालयम् ||२५||
यूका ललाटमायान्ति बलिं नाश्नन्ति वायसाः |
येषां चापि रतिर्नास्ति यातारस्ते यमालयम् ||२६||
ज्वरातिसारशोफाः स्युर्यस्यान्योन्यावसादिनः |
प्रक्षीणबलमांसस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितम् ||२७||
क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर्मिष्टैर्हितैस्तथा |
न शाम्यतोऽन्नपानैश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ||२८||
प्रवाहिका शिरःशूलं कोष्ठशूलं च दारुणम् |
पिपासा बलहानिश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ||२९||
ਸ਼ਰੀਰਦੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਰਿਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਨਰਿਸ੍ਟਕਤਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਖੇਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਃ| ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲੇਵ ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲਾ, ਨ ਤੁ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਪਠਿਤਾ ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲੇਹ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਅਥ ਸੈਵ ਹਦਯਮਾਗਤ੍ਯੈਵਂਲਕ੍ਸਣਾ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਤਦਾਰਿਸ੍ਟਮਿਤਿ| ਰੁਜਾਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸਕਰੀ ਚੇਤਿ ਰੁਜਾਕਰੀ ਅਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸਕਰੀ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨਨ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵੈਃ ਕਤਃ, ਕੋਰ੍ਥਃ? ਸ਼ੋਫਸ੍ਯੈਵੋਪਦ੍ਰਵੈਃ ਸ਼੍ਵਾਸਪਿਪਾਸਾਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਇਤ੍ਥਮ੍ਭੂਤਃ ਸ਼ੋਫਃ ਪਾਦਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ ਪੁਰੁਸਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਇਤ੍ਥਮ੍ਭੂਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਮੁਖਜੋ ਨਾਰੀਮ੍, ਇਤ੍ਥਮ੍ਭੂਤ ਏਵ ਸ਼ੋਫੋ ਗੁਹ੍ਯਜੋ ਦ੍ਵਯਂ ਪੁਰੁਸਂ ਨਾਰੀਂ ਚ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਅਨ੍ਯੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਦਿਭਿਃ ਕਤੋਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤਃ, ਨਾਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵੈਃ ਕਤੋਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਕਤਃ; ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਿ ਸ਼੍ਵਯਥੁਕਾਰਣਂ ਵਿਹਾਯਾਨ੍ਯਕਾਰਣਸਮੁਤ੍ਥਃ ਪਾਦਸ਼ੋਫੋਸਾਧ੍ਯਃ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਦਿਕਤਸ੍ਤੁ ਸਾਧ੍ਯ” ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਅਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਗਤ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਤ੍ਰਾਨਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਕੀਯੋਪਦ੍ਰਵ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਮਨਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਂ ਸ੍ਵਕੀਯੋਪਦ੍ਰਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਪਿਪਾਸਾਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦਿਕਂ ਗਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸ੍ਵਕੀਯੋਪਦ੍ਰਵਂ ਵਿਹਾਯਾਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਦਿਗਤੋ ਨਾਰਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਪਰੇ ‘ਆਨਨੋਪਦ੍ਰਵਗਤ’ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਰ ‘ਪਾਦਾਚ੍ਛੋਫ ਆਨਨਂ ਮੁਖਮੁਪਦ੍ਰਵੈਃ ਸਹ ਗਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ’ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਿਸਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਸਵਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਵਤੋ ਵਾ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਯਦਾਤਿਸਾਰਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਤਂ ਪੁਰੁਸਂ, ਕ੍ਸੀਣਂ ਮਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ਕਥਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਿਕਮ੍| ਸ੍ਵੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਾਨ੍ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਵਿਯੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਸਹ ਵਿਯੋਗਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਾਰਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਿਕਮ੍| ਸ਼੍ਯਾਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵ੍ਯਂ ਚਾਕ੍ਸਿ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ ਵਾਮਮਕ੍ਸਿ ਬੁਡਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਸ੍ਯ ਮੁਖਂ ਚ ਜਾਯਤੇ ਪੂਤਿ ਮੁਖਂ ਸ਼ਟਿਤਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਤਯਮਪਿ ਸਮੁਦਾਯੇਨੈਵਾਰਿਸ੍ਟਂ; ਕੇਚਿਦਿਦਮਰਿਸ੍ਟਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹੁਃ; ਅਤ ਏਵ ਮਰਣਮਰ੍ਯਾਦਾਪਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੇਨੈਵ| ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਪੂਰ੍ਯਤੇ ਭ੍ਰਿਯਤੇ, ਅਸ਼੍ਰੂਣਾਂ ਚਕ੍ਸੁਰਮ੍ਭਸਾਮ੍| ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸ੍ਵੇਦਯੁਕ੍ਤੌ ਭਵਤਃ| ਆਕੁਲਤਾਂ ਯਾਤੀਤਿ ਓਦਨਮਣ੍ਡਾਦਿਨੇਵ ਪੂਰ੍ਣੇ ਅਕ੍ਸਿਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਮਿਸ੍ਯਤੋ ਗਨ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਤਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ| ਚਰਣਾਵਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨੇਨ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਉਭਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯੌਗਪਦ੍ਯਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਃ| ਏਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਮੌਹੂਰ੍ਤਿਕਂ ਪ੍ਰਾਹਰਿਕਂ ਚ| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰਿਚਾਰਕੈਃ ਸਂਵਾਹਕੈਸ਼੍ਚੋਤ੍ਥਾਪ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਵਿਨਾ ਲਘੂਨਿ ਲਘੁਤਰਾਣਿ, ਗੁਰੂਣਿ ਭਾਰਵਨ੍ਤਿ; ਅਥਵਾ ਗੁਰੂਣਿ ਸ੍ਥੂਲਾਨਿ, ਲਘੂਨਿ ਕਸ਼ਾਨਿ; ਸ੍ਯੁਰ੍ਭਵੇਯੁਃ| ਵੈਵਸ੍ਵਤੋ ਯਮਃ, ਆਲਯਂ ਗਹਂ, ਗਨ੍ਤਾਃ ਗਮਿਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਙ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਸ੍ਟਾਨ੍ ਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਯੇ ਪੁਰੁਸਾ ਵਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਭਨਗਨ੍ਧਾਨ੍ ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਵਾਰ੍ਸਿਕਮ੍| ਯੂਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਿਂ ਕਾਕਬਲਿਮ੍| ਯਸ੍ਯ ਰਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਸ੍ਯ ਸੁਖਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਨ ਰਮਤੇ ਕ੍ਵਾਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਪਰਲੋਕੇ ਬਦ੍ਧਰਤਿਤ੍ਵਾਤ੍; ਏਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਵਾਰ੍ਸਿਕਮ੍| ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਸਾਦਿਨ ਇਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਦ੍ਰਵਿਣਃ| ਬਲਮੁਤ੍ਸਾਹਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਅਤਿਸਾਰਭੇਦਃ| ਉਪਸ੍ਥਿਤਃ ਸਮੀਪਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭-੨੯||
Adhikarana 7 (30) · Śloka 30
ਵਿਸਮੇਣੋਪਚਾਰੇਣ ਕਰ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚ ਪੁਰਾਕਤੈਃ |
ਅਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਜੀਵਿਤਂ ਨਿਧਨਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ||੩੦||
View original
विषमेणोपचारेण कर्मभिश्च पुराकृतैः |
अनित्यत्वाच्च जन्तूनां जीवितं निधनं व्रजेत् ||३०||
ਕਸ੍ਮਾਦੇਤਾਨ੍ਯਰਿਸ੍ਟਾਨ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇਭ੍ਯੋ ਜੀਵਿਤਂ ਨਿਧਨਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਸਮੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਬਲਾਦੀਨ੍ ਭਾਵਾਨਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਕਤ ਉਪਚਾਰਃ ਸਮੋਪਚਾਰਃ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਸਮੋਪਚਾਰਃ| ਪੁਰਾਕਤੈਃ ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤੈਃ, ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਪਕੈਃ, ‘ਕ੍ਸੀਣੈਃ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਅਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਧਨਂ ਵਿਨਾਸ਼ਃ| ਅਨ੍ਯੇ, ਅਰਿਸ੍ਟਾਦਨ੍ਯਤੋਪਿ ਮਰਣਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਤਥਾਹਿ- ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਮਰਣਮੁਕ੍ਤਂ ‘ਵਿਸਮੇਣੋਪਚਾਰੇਣ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ, ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਤੁ ਮਰਣਂ ‘ਕਰ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚ ਪੁਰਾਕਤੈਃ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਂ, ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਪ੍ਯਨਿਤ੍ਯਂ ਜੀਵਿਤਂ ਭਵਤੀਤਿ ‘ਅਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਚ੍ਯਤੇ, ਏਤੇਨ ਤ੍ਰਿਹੇਤੁਕਂ ਮਰਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਰਿਸ੍ਟਮਨ੍ਤੇ ਮਰਣਾਯੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਮਰਣੇ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ? ਸਤ੍ਯਮ੍, ਉਲ੍ਲਙ੍ਘਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਰ੍ਗੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਜਨ੍ਯਤੇ ਮਰਣਂ, ਰਿਸ੍ਟਮਪਿ ਚ ਤਥਾਵਿਧੈਰੇਵ ਦੋਸੈਰ੍ਜਨ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਏਕਸਾਮਗ੍ਰੀਜਨਿਤਮੇਵਾਰਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਨ ਦੋਸ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੩੦||
Adhikarana 8 (31-32) · Śloka 32
ਪ੍ਰੇਤਾ ਭੂਤਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਸਾਂਸਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ |
ਮਰਣਾਭਿਮੁਖਂ ਨਿਤ੍ਯਮੁਪਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਮ੍ ||੩੧||
ਤਾਨਿ ਭੇਸਜਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਤਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਜਿਘਾਂਸਯਾ |
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੋਘਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਗਤਾਯੁਸਾਮ੍ ||੩੨||
View original
प्रेता भूताः पिशाचाश्च रक्षांसि विविधानि च |
मरणाभिमुखं नित्यमुपसर्पन्ति मानवम् ||३१||
तानि भेषजवीर्याणि प्रतिघ्नन्ति जिघांसया |
तस्मान्मोघाः क्रियाः सर्वा भवन्त्येव गतायुषाम् ||३२||
ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਮਰਣਮਪ੍ਰਤਿਸਾਧਨਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਪ੍ਰੇਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰੇਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਵਿਗਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ, ਭੂਤਾ ਯਮਾਨੁਚਰਾਃ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨਾ ਦੇਵਯੋਨਯਃ, ਰਕ੍ਸਾਂਸਿ ਰਾਵਣਾਨੁਚਰਾਦੀਨਿ, ਉਪਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਸਮੀਪਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਵਿਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ, ਜਿਘਾਂਸਯਾ ਹਨ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਯਾ, ਮੋਘਾ ਨਿਸ੍ਫਲਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਕ੍ਰਿਯਾਵੈਫਲ੍ਯਹੇਤਵਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਃ; ਤਥਾਹਿ- “ਸ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਧਾਤ੍ਵਨੁਕ੍ਰਮਣੇਨ ਚ| ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯੌਸਧਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਦੁਸ੍ਟਗ੍ਰਹੋ ਯਥਾ”- (ਸੂ. ਅ. ੨੩) ਇਤਿ| ਆਗਨ੍ਤੁਸੁ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਭੂਤਾਨੁਬਨ੍ਧਾਚ੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਵੈਫਲ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਪ੍ਰੇਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰੇਤਾ ਅਕਤੈਕੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਭਵਿਸ੍ਯਤ੍ਪਿਤਭੇਦਾਃ, ਭੂਤਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਭੇਦਾਃ, ਰਕ੍ਸਾਂਸਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚੇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸਸਾਦਿਭੇਦਾਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਕਾਰਦ੍ਵਯਮੌਸਧਵੀਰ੍ਯੋਪਘਾਤੇ ਤੁਲ੍ਯਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਤਥਾਹਿ- ਯਥਾ ‘ਸ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਤਿਘਾਤਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਗਨ੍ਤੁਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਤਿਘਾਤਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪ੍ਰੇਤਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦੌ||੩੧-੩੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 31
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਛਾਯਾਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮੈਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने छायाविप्रतिपत्तिर्नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੧||