Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതശ്ഛായാവിപ്രതിപത്തിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातश्छायाविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
അത്ര ഛായാശബ്ദാനന്തരം ലുപ്താദിശബ്ദനിര്ദേശാദ്ധ്രീശ്രീതുഷ്ട്യാദിവിപ്രതിപത്തയോ ഗ്രാഹ്യാഃ| വര്ണപ്രഭാശ്രിതാ യാ ഭവതി സാ ഛായാശബ്ദേനോച്യതേ| ഛായാപ്രഭയോസ്തു ഭേദഃ ശാസ്ത്രകാരൈരുക്തഃ; തഥാ ച- “വര്ണമാക്രാമതി ച്ഛായാ പ്രഭാ വര്ണപ്രകാശിനീ| ആസന്നാ ലക്ഷ്യതേ ച്ഛായാ പ്രഭാ ദൂരാച്ച ലക്ഷ്യതേ” (ച. ഇ. അ. ൭)- ഇതി| ന കേവലം വര്ണപ്രഭാച്ഛായാനാം ലക്ഷണഭേദഃ, സങ്ഖ്യാഭേദോऽപ്യസ്തി; തഥാഹി- ചതുര്വിധോ വര്ണഃ- ഗൌരഃ, കൃഷ്ണഃ, ശ്യാമഃ, ഗൌരശ്യാമ ഇതി; പ്രഭാ സപ്തവിധാ- രക്താ, പീതാ, സിതാ, ശ്യാവാ, ഹരിതാ, പാണ്ഡുരാ, അസിതാ, ഇതി; ഛായാ പഞ്ചവിധാ- സ്നിഗ്ധാ, വിമലാ, രൂക്ഷാ, മലിനാ, സങ്ക്ഷിപ്താ, ഇതി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ശ്യാവാ ലോഹിതികാ നീലാ പീതികാ വാऽപി മാനവമ് |
അഭിദ്രവന്തി യം ഛായാഃ സ പരാസുരസംശയമ് ||൩||
View original
श्यावा लोहितिका नीला पीतिका वाऽपि मानवम् |
अभिद्रवन्ति यं छायाः स परासुरसंशयम् ||३||
ഛായാവിരുദ്ധപ്രതിപത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- ശ്യാവേത്യാദി| അത്ര യദ്യപി ശ്യാവാ ലോഹിതികാ നീലേത്യാദയഃ പ്രാകൃതാശ്ഛായാഃ, തഥാऽപ്യഭൂതപൂര്വാ ആകസ്മികാ വിപര്യയേണ യാ പുരുഷമഭിദ്രവന്തി താ ഇഹ ഗൃഹ്യന്തേ; അഭിദ്രവന്തി അനുസരന്തി ഉപതിഷ്ഠന്തീത്യര്ഥഃ| പരാസുര്ഗതപ്രാണഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ഹ്രീരപക്രമതേ യസ്യ പ്രഭാസ്മൃതിധൃതിശ്രിയഃ |
അകസ്മാദ്യം ഭജന്തേ വാ സ ഗതാസുരസംശയമ് ||൪||
View original
ह्रीरपक्रमते यस्य प्रभास्मृतिधृतिश्रियः |
अकस्माद्यं भजन्ते वा स गतासुरसंशयम् ||४||
പൂര്വാധ്യായനിര്ദിഷ്ടശീലവികൃതീഃ, തഥാ ഛായാസദൃശീം പ്രഭാം നിര്ദിശന്നാഹ- ഹ്രീരിത്യാദി| ഹ്രീര്ലജ്ജാ, പ്രഭാ പൂര്വോക്തലക്ഷണാ, സ്മൃതിഃ പൂര്വാനുഭൂതസ്മരണം, ധൃതിഃ നിയമാത്മികാ തുഷ്ടിഃ സന്തോഷ ഇത്യര്ഥഃ, ശ്രീഃ കമനീയതാ| പ്രഭാവികൃതിം വിഹായാപരാഃ ശീലവികൃതയോ ജ്ഞേയാഃ| കേചിത് പഠന്തി- ‘ഹ്രീശ്രിയൌ നശ്യതോ യസ്യ തേജ ഓജഃ സ്മൃതിഃ പ്രഭാഃ’ ഇതി; ശേഷം സമം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ശ്രീര്ധനം; തേജോऽത്ര ചേഷ്ടാലക്ഷണം ബലമഭിധീയതേ; ഓജസ്തു ശുക്ലം ഹൃദയസ്ഥം ധാതുധാമ; ശോഭാധനതേജസാം വൈപരീത്യം വാര്ഷികമരിഷ്ടം, സ്മൃതിബലാദിവിപര്യയഃ ഷാണ്മാസികമരിഷ്ടമ്||൪||
Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 10
യസ്യാധരൌഷ്ഠഃ പതിതഃ ക്ഷിപ്തശ്ചോര്ധ്വം തഥോത്തരഃ |
ഉഭൌ വാ ജാമ്ബവാഭാസൌ ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ് ||൫||
ആരക്താ ദശനാ യസ്യ ശ്യാവാ വാ സ്യുഃ പതന്തി വാ |
ഖഞ്ജനപ്രതിമാ വാऽപി തം ഗതായുഷമാദിശേത് ||൬||
കൃഷ്ണാ സ്തബ്ധാऽവലിപ്താ വാ ജിഹ്വാ ശൂനാ ച യസ്യ വൈ |
കര്കശാ വാ ഭവേദ്യസ്യ സോऽചിരാദ്വിജഹാത്യസൂന് ||൭||
കുടിലാ സ്ഫുടിതാ വാऽപി ശുഷ്കാ വാ യസ്യ നാസികാ |
അവസ്ഫൂര്ജതി മഗ്നാ വാ ന സ ജീവതി മാനവഃ ||൮||
സങ്ക്ഷിപ്തേ വിഷമേ സ്തബ്ധേ രക്തേ സ്രസ്തേ ച ലോചനേ |
സ്യാതാം വാ പ്രസ്രുതേ യസ്യ സ ഗതായുര്നരോ ധ്രുവമ് ||൯||
കേശാഃ സീമന്തിനോ യസ്യ സങ്ക്ഷിപ്തേ വിനതേ ഭ്രുവൌ |
ലുണ്ഡന്തി ചാക്ഷിപക്ഷ്മാണി സോऽചിരാദ്യാതി മൃത്യവേ ||൧൦||
View original
यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्तश्चोर्ध्वं तथोत्तरः |
उभौ वा जाम्बवाभासौ दुर्लभं तस्य जीवितम् ||५||
आरक्ता दशना यस्य श्यावा वा स्युः पतन्ति वा |
खञ्जनप्रतिमा वाऽपि तं गतायुषमादिशेत् ||६||
कृष्णा स्तब्धाऽवलिप्ता वा जिह्वा शूना च यस्य वै |
कर्कशा वा भवेद्यस्य सोऽचिराद्विजहात्यसून् ||७||
कुटिला स्फुटिता वाऽपि शुष्का वा यस्य नासिका |
अवस्फूर्जति मग्ना वा न स जीवति मानवः ||८||
सङ्क्षिप्ते विषमे स्तब्धे रक्ते स्रस्ते च लोचने |
स्यातां वा प्रस्रुते यस्य स गतायुर्नरो ध्रुवम् ||९||
केशाः सीमन्तिनो यस्य सङ्क्षिप्ते विनते भ्रुवौ |
लुण्डन्ति चाक्षिपक्ष्माणि सोऽचिराद्याति मृत्यवे ||१०||
ഛായാദിവിപ്രതിപത്ത്യനന്തരം വൈപരീത്യസാമാന്യാദോഷ്ഠാദീനാമപ്യവയവാനാം വികൃതിം ദര്ശയന്നാഹ- യസ്യേത്യാദി| അധരൌഷ്ഠഃ അധസ്തന ഓഷ്ഠഃ| പതിതഃ ലമ്ബായമാനഃ| ഉത്തര ഉപരിതന ഓഷ്ഠഃ| ഊര്ധ്വം ക്ഷിപ്തഃ ഊര്ധ്വം ചഢി(ലി)ത ഇത്യര്ഥഃ| ജാമ്ബവാഭാസാവിതി പക്വജമ്ബൂഫലസദൃശവര്ണൌ| ഓഷ്ഠാരിഷ്ടേന ദന്താരിഷ്ടേന ച സാന്നിപാതികകാലപ്രമാണേന മ്രിയതേ| ആരക്താ ഇത്യാദി| അത്ര ശ്യാവദന്തത്വമരിഷ്ടം സാമാന്യവിഷയം, ന പുനര്വിസൂചീവിഷയമേവ| ഖഞ്ജനപ്രതിമാ ഇതി മര്ദനാദിനാ ആമാഗാരധൂമാനുരചിതമുപസ്തരണം ഖഞ്ജനമുച്യതേ, യം ഖരജിമിത്യാഹുര്മൃദങ്ഗവാദകാഃ; അന്യേ ഖഞ്ജരീടമാഹുഃ, തദ്വര്ണഃ ശുക്ലകൃഷ്ണ ഇത്യര്ഥഃ| കൃഷ്ണേത്യാദി| വിശേഷതസ്തു ജിഹ്വാ അവലിപ്തേവാവലിപ്താ, ന പുനര്മലോത്പത്ത്യാദിനാ; പ്രമേഹപൂര്വരൂപേ തു മലോത്പത്ത്യാऽനുലേപോ ലക്ഷ്യനിമിത്തത്വാദരിഷ്ടം ന ഭവതി| ശൂനാ ശ്വയഥുയുക്താ| വിജഹാതി വിശേഷേണ ത്യജതി| അസൂന് പ്രാണാന്| ഏതദരിഷ്ടം പാക്ഷികമ്| കുടിലേത്യാദി|- കുടിലാ വക്രാ| സ്ഫുടിതാ വികസിതാ| അവസ്ഫൂര്ജതി ശബ്ദായതേ| മഗ്നാ ബുഡിതാ| ഏതദരിഷ്ടം ചക്ഷുരരിഷ്ടം ച സപ്തരാത്രികമ്| സങ്ക്ഷിപ്തേ സങ്കുചിതേ| വിഷമേ നിമ്നോന്നതേ| സ്തബ്ധേऽത്ര നിശ്ചേഷ്ടേ| സ്രസ്തേ അധഃപതിതേ| സ്യാതാം ഭവേതാമ്| കേശാ ഇത്യാദി| സീമന്തഃ കേശമാര്ഗഃ| സങ്ക്ഷിപ്തേ സങ്കുചിതേ, വിനതേ അധഃപതിതേ| ലുണ്ഡന്തി അനവരതം ചലന്തീത്യര്ഥഃ| പക്ഷ്മാണി ചക്ഷുരാച്ഛാദനരോമാണി | ഭ്രുവാവപി സീമന്തിന്യാവിതി സമ്ബധ്നന്തി കേചിത്| ഏതദരിഷ്ടം സ്വസ്ഥസ്യ ഷഡ്രാത്രാദാതുരസ്യ ത്രിരാത്രാന്മരണായ| കേചിദത്ര സീമന്താരിഷ്ടം തഥാ ജിഹ്വാനേത്രവികാരാരിഷ്ടം ച ജ്വരവിഷയമേവാചക്ഷതേ, ജ്വര ഏവൈഷാം തേഷു പ്രദേശേഷൂക്തത്വാത്; നൈതദിത്യന്യേ, പുനര്വചനാത്; തേഷാം ജ്വര ഏവോക്തത്വാത് പുനരിഹ തദ്വചനമനര്ഥകമേവ സ്യാത്||൫-൧൦||
Adhikarana 5 (11-16) · Śloka 16
നാഹരത്യന്നമാസ്യസ്ഥം ന ധാരയതി യഃ ശിരഃ |
ഏകാഗ്രദൃഷ്ടിര്മൂഢാത്മാ സദ്യഃ പ്രാണാന് ജഹാതി സഃ ||൧൧||
ബലവാന് ദുര്ബലോ വാऽപി സമ്മോഹം യോऽധിഗച്ഛതി |
ഉത്ഥാപ്യമാനോ ബഹുശസ്തം പക്വം ഭിഷഗാദിശേത് ||൧൨||
ഉത്താനഃ സര്വദാ ശേതേ പാദൌ വികുരുതേ ച യഃ |
വിപ്രസാരണശീലോ വാ ന സ ജീവതി മാനവഃ ||൧൩||
ശീതപാദകരോച്ഛ്വാസശ്ഛിന്നോച്ഛ്വാസശ്ച യോ ഭവേത് |
കാകോച്ഛ്വാസശ്ച യോ മര്ത്യസ്തം ധീരഃ പരിവര്ജയേത് ||൧൪||
നിദ്രാ ന ഛിദ്യതേ യസ്യ യോ വാ ജാഗര്തി സര്വദാ |
മുഹ്യേദ്വാ വക്തുകാമശ്ച പ്രത്യാഖ്യേയഃ സ ജാനതാ ||൧൫||
ഉത്തരൌഷ്ഠം ച യോ ലിഹ്യാദുത്കാരാംശ്ച കരോതി യഃ |
പ്രേതൈര്വാ ഭാഷതേ സാര്ധം പ്രേതരൂപം തമാദിശേത് ||൧൬||
View original
नाहरत्यन्नमास्यस्थं न धारयति यः शिरः |
एकाग्रदृष्टिर्मूढात्मा सद्यः प्राणान् जहाति सः ||११||
बलवान् दुर्बलो वाऽपि सम्मोहं योऽधिगच्छति |
उत्थाप्यमानो बहुशस्तं पक्वं भिषगादिशेत् ||१२||
उत्तानः सर्वदा शेते पादौ विकुरुते च यः |
विप्रसारणशीलो वा न स जीवति मानवः ||१३||
शीतपादकरोच्छ्वासश्छिन्नोच्छ्वासश्च यो भवेत् |
काकोच्छ्वासश्च यो मर्त्यस्तं धीरः परिवर्जयेत् ||१४||
निद्रा न छिद्यते यस्य यो वा जागर्ति सर्वदा |
मुह्येद्वा वक्तुकामश्च प्रत्याख्येयः स जानता ||१५||
उत्तरौष्ठं च यो लिह्यादुत्कारांश्च करोति यः |
प्रेतैर्वा भाषते सार्धं प्रेतरूपं तमादिशेत् ||१६||
കായാവയവക്രിയാവിപ്രതിപത്തിമധികൃത്യാഹ- നാഹരതീത്യാദി|- നാഹരതി ന ഗിലതി, ആസ്യസ്ഥം മുഖസ്ഥമ്| മൂഢാത്മാ വിസ്മൃതിശീലഃ| സദ്യ ഇതി തസ്മിന്നേവാഹനി പ്രാണപരിക്ഷയ ഇത്യവഗന്തവ്യമ്| ബലവാനിത്യാദി| അത്ര സമ്മോഹം മൂര്ച്ഛാമ്| ബഹുശോ വാരംവാരമ്| പക്വം കാലപക്വം മൃത്യുഗ്രസ്തമിത്യര്ഥഃ| അസ്മിന്നരിഷ്ടേ സപ്തരാത്രം ജീവിതാവധിഃ| ഉത്താന ഇത്യാദി| ശേതേ സ്വപിതി| വികുരുതേ മുഹുര്മുഹുസ്തത്പ്രസാരണസങ്കോചൌ കരോതി| വിപ്രസാരണശീലഃ പാദസങ്കോചനശീലഃ| ഏതദരിഷ്ടം സദ്യോമരണകരമ്| ശീതപാദേത്യാദി പാദൌ കരാവുച്ഛ്വാസശ്ച ത്രയമേതദ്യദൈകദൈവ ശീതം ഭവതി തദൈതദരിഷ്ടം ജ്ഞേയമ്| ഛിന്നോച്ഛ്വാസശ്ച ഛിത്വാ ച്ഛിത്വാ ഊര്ധ്വം ശ്വസിതീത്യര്ഥഃ| കാകോച്ഛ്വാസ ഇതി കാകവദ്വ്യാത്താനനഃ ശ്വസിതീത്യര്ഥഃ| ഏതദരിഷ്ടം സദ്യോമരണകരമ്| നിദ്രേത്യാദി| ലിഹ്യാത് സ്വാദയേത്| ഉത്കാരാന് ഉദ്ഗാരാനിത്യര്ഥഃ| പ്രേതൈഃ മൃതൈഃ| സാര്ധം സഹേത്യര്ഥഃ||൧൧-൧൬||
Adhikarana 6 (17-29) · Śloka 29
ഖേഭ്യഃ സരോമകൂപേഭ്യോ യസ്യ രക്തം പ്രവര്തതേ |
പുരുഷസ്യാവിഷാര്തസ്യ സദ്യോ ജഹ്യാത് സ ജീവിതമ് ||൧൭||
വാതാഷ്ഠീലാ തു ഹൃദയേ യസ്യോര്ധ്വമനുയായിനീ |
രുജാന്നവിദ്വേഷകരീ സ പരാസുരസംശയമ് ||൧൮||
അനന്യോപദ്രവകൃതഃ ശോഫഃ പാദസമുത്ഥിതഃ |
പുരുഷം ഹന്തി, നാരീം തു മുഖജോ ഗുഹ്യജോ ദ്വയമ് ||൧൯||
അതിസാരോ ജ്വരോ ഹിക്കാ ഛര്ദിഃ ശൂനാണ്ഡമേഢ്രതാ |
ശ്വാസിനഃ കാസിനോ വാऽപി യസ്യ തം ക്ഷീണമാദിശേത് ||൨൦||
സ്വേദോ ദാഹശ്ച ബലവാന് ഹിക്കാ ശ്വാസശ്ച മാനവമ് |
ബലവന്തമപി പ്രാണൈര്വിയുഞ്ജന്തി ന സംശയഃ ||൨൧||
ശ്യാവാ ജിഹ്വാ ഭവേദ്യസ്യ സവ്യം ചാക്ഷി നിമജ്ജതി |
മുഖം ച ജായതേ പൂതി യസ്യ തം പരിവര്ജയേത് ||൨൨||
വക്ത്രമാപൂര്യതേऽശ്രൂണാം സ്വിദ്യതശ്ചരണാവുഭൌ |
ചക്ഷുശ്ചാകുലതാം യാതി യമരാഷ്ട്രം ഗമിഷ്യതഃ ||൨൩||
അതിമാത്രം ലഘൂനി സ്യുര്ഗാത്രാണി ഗുരുകാണി വാ |
യസ്യാകസ്മാത് സ വിജ്ഞേയോ ഗന്താ വൈവസ്വതാലയമ് ||൨൪||
പങ്കമത്സ്യവസാതൈലഘൃതഗന്ധാംശ്ച യേ നരാഃ |
മൃഷ്ടഗന്ധാംശ്ച യേ വാന്തി ഗന്താരസ്തേ യമാലയമ് ||൨൫||
യൂകാ ലലാടമായാന്തി ബലിം നാശ്നന്തി വായസാഃ |
യേഷാം ചാപി രതിര്നാസ്തി യാതാരസ്തേ യമാലയമ് ||൨൬||
ജ്വരാതിസാരശോഫാഃ സ്യുര്യസ്യാന്യോന്യാവസാദിനഃ |
പ്രക്ഷീണബലമാംസസ്യ നാസൌ ശക്യശ്ചികിത്സിതമ് ||൨൭||
ക്ഷീണസ്യ യസ്യ ക്ഷുത്തൃഷ്ണേ ഹൃദ്യൈര്മിഷ്ടൈര്ഹിതൈസ്തഥാ |
ന ശാമ്യതോऽന്നപാനൈശ്ച തസ്യ മൃത്യുരുപസ്ഥിതഃ ||൨൮||
പ്രവാഹികാ ശിരഃശൂലം കോഷ്ഠശൂലം ച ദാരുണമ് |
പിപാസാ ബലഹാനിശ്ച തസ്യ മൃത്യുരുപസ്ഥിതഃ ||൨൯||
View original
खेभ्यः सरोमकूपेभ्यो यस्य रक्तं प्रवर्तते |
पुरुषस्याविषार्तस्य सद्यो जह्यात् स जीवितम् ||१७||
वाताष्ठीला तु हृदये यस्योर्ध्वमनुयायिनी |
रुजान्नविद्वेषकरी स परासुरसंशयम् ||१८||
अनन्योपद्रवकृतः शोफः पादसमुत्थितः |
पुरुषं हन्ति, नारीं तु मुखजो गुह्यजो द्वयम् ||१९||
अतिसारो ज्वरो हिक्का छर्दिः शूनाण्डमेढ्रता |
श्वासिनः कासिनो वाऽपि यस्य तं क्षीणमादिशेत् ||२०||
स्वेदो दाहश्च बलवान् हिक्का श्वासश्च मानवम् |
बलवन्तमपि प्राणैर्वियुञ्जन्ति न संशयः ||२१||
श्यावा जिह्वा भवेद्यस्य सव्यं चाक्षि निमज्जति |
मुखं च जायते पूति यस्य तं परिवर्जयेत् ||२२||
वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चरणावुभौ |
चक्षुश्चाकुलतां याति यमराष्ट्रं गमिष्यतः ||२३||
अतिमात्रं लघूनि स्युर्गात्राणि गुरुकाणि वा |
यस्याकस्मात् स विज्ञेयो गन्ता वैवस्वतालयम् ||२४||
पङ्कमत्स्यवसातैलघृतगन्धांश्च ये नराः |
मृष्टगन्धांश्च ये वान्ति गन्तारस्ते यमालयम् ||२५||
यूका ललाटमायान्ति बलिं नाश्नन्ति वायसाः |
येषां चापि रतिर्नास्ति यातारस्ते यमालयम् ||२६||
ज्वरातिसारशोफाः स्युर्यस्यान्योन्यावसादिनः |
प्रक्षीणबलमांसस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितम् ||२७||
क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर्मिष्टैर्हितैस्तथा |
न शाम्यतोऽन्नपानैश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ||२८||
प्रवाहिका शिरःशूलं कोष्ठशूलं च दारुणम् |
पिपासा बलहानिश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ||२९||
ശരീരദേശവിശേഷാശ്രിതവ്യാധിവിശേഷാനരിഷ്ടകൃതാന് ദര്ശയന്നാഹ- ഖേഭ്യ ഇത്യാദി| ഖേഭ്യഃ സ്രോതോഭ്യഃ| ജഹ്യാത് ത്യജേത്| വാതാഷ്ഠീലേത്യാദി|- വാതാഷ്ഠീലേവ വാതാഷ്ഠീലാ, ന തു വാതവ്യാധിപഠിതാ വാതാഷ്ഠീലേഹ ഗൃഹ്യതേ; അഥ സൈവ ഹൃദയമാഗത്യൈവംലക്ഷണാ യദാ ഭവതി തദാऽരിഷ്ടമിതി| രുജാന്നവിദ്വേഷകരീ ചേതി രുജാകരീ അന്നവിദ്വേഷകരീ ചേത്യര്ഥഃ| അനന്യേത്യാദി അനന്യോപദ്രവൈഃ കൃതഃ, കോऽര്ഥഃ? ശോഫസ്യൈവോപദ്രവൈഃ ശ്വാസപിപാസാദൌര്ബല്യാദിഭിഃ കൃത ഇത്യര്ഥഃ; ഇത്ഥമ്ഭൂതഃ ശോഫഃ പാദസമുത്ഥിതഃ പുരുഷം ഹന്തി, ഇത്ഥമ്ഭൂതഃ ശ്വയഥുര്മുഖജോ നാരീമ്, ഇത്ഥമ്ഭൂത ഏവ ശോഫോ ഗുഹ്യജോ ദ്വയം പുരുഷം നാരീം ച ഹന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| അന്യേ തു “അന്യൈരുപദ്രവൈഃ പാണ്ഡുരോഗാദിഭിഃ കൃതോऽന്യോപദ്രവകൃതഃ, നാന്യോപദ്രവൈഃ കൃതോऽനന്യോപദ്രവകൃതഃ; പാണ്ഡുരോഗോദരാര്ശഃപ്രഭൃതി ശ്വയഥുകാരണം വിഹായാന്യകാരണസമുത്ഥഃ പാദശോഫോऽസാധ്യഃ, പാണ്ഡുരോഗാദികൃതസ്തു സാധ്യ” ഇതി മന്യതേ| അപരേ തു ‘അനന്യോപദ്രവഗത’ ഇതി പഠന്തി, അത്രാനന്യഃ സ്വകീയോപദ്രവ ഉച്യതേ, തമനന്യോപദ്രവം സ്വകീയോപദ്രവം ശ്വാസപിപാസാദൌര്ബല്യാദികം ഗതഃ പ്രാപ്ത ഇത്യര്ഥഃ, സ്വകീയോപദ്രവം വിഹായാന്യോപദ്രവപാണ്ഡുരോഗാദിഗതോ നാരിഷ്ടമിതി ഭാവഃ| അപരേ ‘ആനനോപദ്രവഗത’ ഇതി മന്യന്തേ, തത്ര ‘പാദാച്ഛോഫ ആനനം മുഖമുപദ്രവൈഃ സഹ ഗതഃ പ്രാപ്തഃ’ ഇത്യര്ഥഃ| അതിസാര ഇത്യാദി| കാസവതഃ ശ്വാസവതോ വാ പുരുഷസ്യ യദാऽതിസാരാദയോ ഭവന്തി തദാ തം പുരുഷം, ക്ഷീണം മൃതമാദിശേത് കഥയേദിത്യര്ഥഃ| ഏതദരിഷ്ടം സപ്തരാത്രികമ്| സ്വേദ ഇത്യാദി| ബലവാന് അതിശയേന| വിയുഞ്ജന്തി പ്രാണൈഃ സഹ വിയോഗം കുര്വന്തി മാരയന്തീത്യര്ഥഃ| ഏതദരിഷ്ടം ത്രിരാത്രികമ്| ശ്യാവേത്യാദി| സവ്യം ചാക്ഷി നിമജ്ജതി വാമമക്ഷി ബുഡതീത്യര്ഥഃ| യസ്യ മുഖം ച ജായതേ പൂതി മുഖം ശടിതം ഭവതീത്യര്ഥഃ; ഏതത്ത്രിതയമപി സമുദായേനൈവാരിഷ്ടം; കേചിദിദമരിഷ്ടം സാന്നിപാതികമാഹുഃ; അത ഏവ മരണമര്യാദാऽപി തത്പ്രമാണേനൈവ| വക്ത്രമിത്യാദി| ആപൂര്യതേ ഭ്രിയതേ, അശ്രൂണാം ചക്ഷുരമ്ഭസാമ്| സ്വിദ്യത ഇതി സ്വേദയുക്തൌ ഭവതഃ| ആകുലതാം യാതീതി ഓദനമണ്ഡാദിനേവ പൂര്ണേ അക്ഷിണീത്യര്ഥഃ| ഗമിഷ്യതോ ഗന്തുമിച്ഛതഃ പുരുഷസ്യ| ചരണാവിതി ദ്വിവചനേന ദ്വിത്വേ ലബ്ധേ ഉഭശബ്ദോ യൌഗപദ്യജ്ഞാപനാര്ഥഃ| ഏതദരിഷ്ടം മൌഹൂര്തികം പ്രാഹരികം ച| അതിമാത്രമിത്യാദി| അത്ര ഗാത്രാണി പരിചാരകൈഃ സംവാഹകൈശ്ചോത്ഥാപ്യമാനാന്യകസ്മാത് കാരണം വിനാ ലഘൂനി ലഘുതരാണി, ഗുരൂണി ഭാരവന്തി; അഥവാ ഗുരൂണി സ്ഥൂലാനി, ലഘൂനി കൃശാനി; സ്യുര്ഭവേയുഃ| വൈവസ്വതോ യമഃ, ആലയം ഗൃഹം, ഗന്താഃ ഗമിഷ്യതീത്യര്ഥഃ| പങ്കേത്യാദി| മൃഷ്ടാന് ഗന്ധാന് യേ പുരുഷാ വാന്തി ശോഭനഗന്ധാന് മുഞ്ചന്തീത്യര്ഥഃ| ഏതദരിഷ്ടം വാര്ഷികമ്| യൂകേത്യാദി| ബലിം കാകബലിമ്| യസ്യ രതിര്നാസ്തി യസ്യ സുഖം നാസ്തി, ന രമതേ ക്വാപീത്യര്ഥഃ, പരലോകേ ബദ്ധരതിത്വാത്; ഏതദരിഷ്ടം വാര്ഷികമ്| ജ്വരേത്യാദി| അന്യോന്യാവസാദിന ഇതി പരസ്പരോപദ്രവിണഃ| ബലമുത്സാഹലക്ഷണമ്| പ്രവാഹികാ അതിസാരഭേദഃ| ഉപസ്ഥിതഃ സമീപസ്ഥിത ഇത്യര്ഥഃ||൧൭-൨൯||
Adhikarana 7 (30) · Śloka 30
വിഷമേണോപചാരേണ കര്മഭിശ്ച പുരാകൃതൈഃ |
അനിത്യത്വാച്ച ജന്തൂനാം ജീവിതം നിധനം വ്രജേത് ||൩൦||
View original
विषमेणोपचारेण कर्मभिश्च पुराकृतैः |
अनित्यत्वाच्च जन्तूनां जीवितं निधनं व्रजेत् ||३०||
കസ്മാദേതാന്യരിഷ്ടാന്യുത്പദ്യന്തേ യേഭ്യോ ജീവിതം നിധനം യാതീത്യാഹ- വിഷമേണേത്യാദി| പ്രകൃതേര്ബലാദീന് ഭാവാനവേക്ഷ്യ കൃത ഉപചാരഃ സമോപചാരഃ, തദ്വിപരീതോ വിഷമോപചാരഃ| പുരാകൃതൈഃ പൂര്വജന്മാര്ജിതൈഃ, കര്മഭിഃ ശരീരസ്ഥാപകൈഃ, ‘ക്ഷീണൈഃ’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| അനിത്യത്വാദിതി വിനാശിത്വാദിത്യര്ഥഃ| നിധനം വിനാശഃ| അന്യേ, അരിഷ്ടാദന്യതോऽപി മരണമുത്പദ്യത ഇത്യാഹുഃ| തഥാഹി- യുക്തിവ്യപാശ്രയം മരണമുക്തം ‘വിഷമേണോപചാരേണ’ ഇത്യനേന, ദൈവവ്യപാശ്രയം തു മരണം ‘കര്മഭിശ്ച പുരാകൃതൈഃ’ ഇത്യനേനോക്തം, സ്വഭാവാദപ്യനിത്യം ജീവിതം ഭവതീതി ‘അനിത്യത്വാച്ച’ ഇത്യനേനോച്യതേ, ഏതേന ത്രിഹേതുകം മരണമുക്തമ്| നനു, സര്വത്രാരിഷ്ടമന്തേ മരണായോത്പദ്യതേ, തത് കഥം മരണേ ഹേത്വന്തരാണ്യുക്താനി? സത്യമ്, ഉല്ലങ്ഘിതചികിത്സാമാര്ഗൈര്ദോഷൈര്ജന്യതേ മരണം, രിഷ്ടമപി ച തഥാവിധൈരേവ ദോഷൈര്ജന്യതേ, അത ഏകസാമഗ്രീജനിതമേവാരിഷ്ടമിതി ന ദോഷ ഇതി മന്യന്തേ||൩൦||
Adhikarana 8 (31-32) · Śloka 32
പ്രേതാ ഭൂതാഃ പിശാചാശ്ച രക്ഷാംസി വിവിധാനി ച |
മരണാഭിമുഖം നിത്യമുപസര്പന്തി മാനവമ് ||൩൧||
താനി ഭേഷജവീര്യാണി പ്രതിഘ്നന്തി ജിഘാംസയാ |
തസ്മാന്മോഘാഃ ക്രിയാഃ സര്വാ ഭവന്ത്യേവ ഗതായുഷാമ് ||൩൨||
View original
प्रेता भूताः पिशाचाश्च रक्षांसि विविधानि च |
मरणाभिमुखं नित्यमुपसर्पन्ति मानवम् ||३१||
तानि भेषजवीर्याणि प्रतिघ्नन्ति जिघांसया |
तस्मान्मोघाः क्रियाः सर्वा भवन्त्येव गतायुषाम् ||३२||
കസ്മാത് പുനര്മരണമപ്രതിസാധനമിത്യത ആഹ- പ്രേതാ ഇത്യാദി| പ്രേതാഃ പ്രാണിനോ വിഗതിം പ്രാപ്താഃ, ഭൂതാ യമാനുചരാഃ, പിശാചാഃ പിശിതാശനാ ദേവയോനയഃ, രക്ഷാംസി രാവണാനുചരാദീനി, ഉപസര്പന്തി സമീപം ഗച്ഛന്തി, പ്രതിഘ്നന്തി വിനാശയന്തി, ജിഘാംസയാ ഹന്തുമിച്ഛയാ, മോഘാ നിഷ്ഫലാഃ| അന്യേ വ്യാഖ്യാനയന്തി- ശാരീരവ്യാധിഷു ക്രിയാവൈഫല്യഹേതവഃ പ്രാഗുക്താഃ; തഥാഹി- “സ സ്ഥിരത്വാന്മഹത്ത്വാച്ച ധാത്വനുക്രമണേന ച| നിഹന്ത്യൌഷധവീര്യാണി മന്ത്രാന് ദുഷ്ടഗ്രഹോ യഥാ”- (സൂ. അ. ൨൩) ഇതി| ആഗന്തുഷു പുനരത്ര ഭൂതാനുബന്ധാച്ച ക്രിയാവൈഫല്യം ദര്ശയതി- പ്രേതാ ഇത്യാദിനാ| തത്ര പ്രേതാ അകൃതൈകോദ്ദിഷ്ടാ ഭവിഷ്യത്പിതൃഭേദാഃ, ഭൂതാഃ പിശാചഭേദാഃ, രക്ഷാംസി വിവിധാനി ചേതി ബ്രഹ്മരാക്ഷസാദിഭേദാദ്വിവിധാനി നാനാപ്രകാരാണീത്യര്ഥഃ| ചകാരദ്വയമൌഷധവീര്യോപഘാതേ തുല്യസാമര്ഥ്യം സമുച്ചിനോതി| തഥാഹി- യഥാ ‘സ സ്ഥിരത്വാത്’ ഇത്യാദൌ ശാരീരവ്യാധിക്രിയാപ്രതിഘാതസാമര്ഥ്യമുക്തം, തഥാऽऽഗന്തുവ്യാധിക്രിയാപ്രതിഘാതസാമര്ഥ്യമപ്യത്ര ‘പ്രേതാ’ ഇത്യാദൌ||൩൧-൩൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 31
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഛായാവിപ്രതിപത്തിര്നാമൈകത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൩൧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने छायाविप्रतिपत्तिर्नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३१||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഏകത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൧||