Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతశ్ఛాయావిప్రతిపత్తిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातश्छायाविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
అత్ర ఛాయాశబ్దానంతరం లుప్తాదిశబ్దనిర్దేశాద్ధ్రీశ్రీతుష్ట్యాదివిప్రతిపత్తయో గ్రాహ్యాః| వర్ణప్రభాశ్రితా యా భవతి సా ఛాయాశబ్దేనోచ్యతే| ఛాయాప్రభయోస్తు భేదః శాస్త్రకారైరుక్తః; తథా చ- “వర్ణమాక్రామతి చ్ఛాయా ప్రభా వర్ణప్రకాశినీ| ఆసన్నా లక్ష్యతే చ్ఛాయా ప్రభా దూరాచ్చ లక్ష్యతే” (చ. ఇ. అ. 7)- ఇతి| న కేవలం వర్ణప్రభాచ్ఛాయానాం లక్షణభేదః, సంఖ్యాభేదోఽప్యస్తి; తథాహి- చతుర్విధో వర్ణః- గౌరః, కృష్ణః, శ్యామః, గౌరశ్యామ ఇతి; ప్రభా సప్తవిధా- రక్తా, పీతా, సితా, శ్యావా, హరితా, పాండురా, అసితా, ఇతి; ఛాయా పంచవిధా- స్నిగ్ధా, విమలా, రూక్షా, మలినా, సంక్షిప్తా, ఇతి||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
శ్యావా లోహితికా నీలా పీతికా వాఽపి మానవం |
అభిద్రవంతి యం ఛాయాః స పరాసురసంశయం ||3||
View original
श्यावा लोहितिका नीला पीतिका वाऽपि मानवम् |
अभिद्रवन्ति यं छायाः स परासुरसंशयम् ||३||
ఛాయావిరుద్ధప్రతిపత్తిం దర్శయన్నాహ- శ్యావేత్యాది| అత్ర యద్యపి శ్యావా లోహితికా నీలేత్యాదయః ప్రాకృతాశ్ఛాయాః, తథాఽప్యభూతపూర్వా ఆకస్మికా విపర్యయేణ యా పురుషమభిద్రవంతి తా ఇహ గృహ్యంతే; అభిద్రవంతి అనుసరంతి ఉపతిష్ఠంతీత్యర్థః| పరాసుర్గతప్రాణః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
హ్రీరపక్రమతే యస్య ప్రభాస్మృతిధృతిశ్రియః |
అకస్మాద్యం భజంతే వా స గతాసురసంశయం ||4||
View original
ह्रीरपक्रमते यस्य प्रभास्मृतिधृतिश्रियः |
अकस्माद्यं भजन्ते वा स गतासुरसंशयम् ||४||
పూర్వాధ్యాయనిర్దిష్టశీలవికృతీః, తథా ఛాయాసదృశీం ప్రభాం నిర్దిశన్నాహ- హ్రీరిత్యాది| హ్రీర్లజ్జా, ప్రభా పూర్వోక్తలక్షణా, స్మృతిః పూర్వానుభూతస్మరణం, ధృతిః నియమాత్మికా తుష్టిః సంతోష ఇత్యర్థః, శ్రీః కమనీయతా| ప్రభావికృతిం విహాయాపరాః శీలవికృతయో జ్ఞేయాః| కేచిత్ పఠంతి- ‘హ్రీశ్రియౌ నశ్యతో యస్య తేజ ఓజః స్మృతిః ప్రభాః’ ఇతి; శేషం సమం పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- శ్రీర్ధనం; తేజోఽత్ర చేష్టాలక్షణం బలమభిధీయతే; ఓజస్తు శుక్లం హృదయస్థం ధాతుధామ; శోభాధనతేజసాం వైపరీత్యం వార్షికమరిష్టం, స్మృతిబలాదివిపర్యయః షాణ్మాసికమరిష్టం||4||
Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 10
యస్యాధరౌష్ఠః పతితః క్షిప్తశ్చోర్ధ్వం తథోత్తరః |
ఉభౌ వా జాంబవాభాసౌ దుర్లభం తస్య జీవితం ||5||
ఆరక్తా దశనా యస్య శ్యావా వా స్యుః పతంతి వా |
ఖంజనప్రతిమా వాఽపి తం గతాయుషమాదిశేత్ ||6||
కృష్ణా స్తబ్ధాఽవలిప్తా వా జిహ్వా శూనా చ యస్య వై |
కర్కశా వా భవేద్యస్య సోఽచిరాద్విజహాత్యసూన్ ||7||
కుటిలా స్ఫుటితా వాఽపి శుష్కా వా యస్య నాసికా |
అవస్ఫూర్జతి మగ్నా వా న స జీవతి మానవః ||8||
సంక్షిప్తే విషమే స్తబ్ధే రక్తే స్రస్తే చ లోచనే |
స్యాతాం వా ప్రస్రుతే యస్య స గతాయుర్నరో ధ్రువం ||9||
కేశాః సీమంతినో యస్య సంక్షిప్తే వినతే భ్రువౌ |
లుండంతి చాక్షిపక్ష్మాణి సోఽచిరాద్యాతి మృత్యవే ||10||
View original
यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्तश्चोर्ध्वं तथोत्तरः |
उभौ वा जाम्बवाभासौ दुर्लभं तस्य जीवितम् ||५||
आरक्ता दशना यस्य श्यावा वा स्युः पतन्ति वा |
खञ्जनप्रतिमा वाऽपि तं गतायुषमादिशेत् ||६||
कृष्णा स्तब्धाऽवलिप्ता वा जिह्वा शूना च यस्य वै |
कर्कशा वा भवेद्यस्य सोऽचिराद्विजहात्यसून् ||७||
कुटिला स्फुटिता वाऽपि शुष्का वा यस्य नासिका |
अवस्फूर्जति मग्ना वा न स जीवति मानवः ||८||
सङ्क्षिप्ते विषमे स्तब्धे रक्ते स्रस्ते च लोचने |
स्यातां वा प्रस्रुते यस्य स गतायुर्नरो ध्रुवम् ||९||
केशाः सीमन्तिनो यस्य सङ्क्षिप्ते विनते भ्रुवौ |
लुण्डन्ति चाक्षिपक्ष्माणि सोऽचिराद्याति मृत्यवे ||१०||
ఛాయాదివిప్రతిపత్త్యనంతరం వైపరీత్యసామాన్యాదోష్ఠాదీనామప్యవయవానాం వికృతిం దర్శయన్నాహ- యస్యేత్యాది| అధరౌష్ఠః అధస్తన ఓష్ఠః| పతితః లంబాయమానః| ఉత్తర ఉపరితన ఓష్ఠః| ఊర్ధ్వం క్షిప్తః ఊర్ధ్వం చఢి(లి)త ఇత్యర్థః| జాంబవాభాసావితి పక్వజంబూఫలసదృశవర్ణౌ| ఓష్ఠారిష్టేన దంతారిష్టేన చ సాన్నిపాతికకాలప్రమాణేన మ్రియతే| ఆరక్తా ఇత్యాది| అత్ర శ్యావదంతత్వమరిష్టం సామాన్యవిషయం, న పునర్విసూచీవిషయమేవ| ఖంజనప్రతిమా ఇతి మర్దనాదినా ఆమాగారధూమానురచితముపస్తరణం ఖంజనముచ్యతే, యం ఖరజిమిత్యాహుర్మృదంగవాదకాః; అన్యే ఖంజరీటమాహుః, తద్వర్ణః శుక్లకృష్ణ ఇత్యర్థః| కృష్ణేత్యాది| విశేషతస్తు జిహ్వా అవలిప్తేవావలిప్తా, న పునర్మలోత్పత్త్యాదినా; ప్రమేహపూర్వరూపే తు మలోత్పత్త్యాఽనులేపో లక్ష్యనిమిత్తత్వాదరిష్టం న భవతి| శూనా శ్వయథుయుక్తా| విజహాతి విశేషేణ త్యజతి| అసూన్ ప్రాణాన్| ఏతదరిష్టం పాక్షికం| కుటిలేత్యాది|- కుటిలా వక్రా| స్ఫుటితా వికసితా| అవస్ఫూర్జతి శబ్దాయతే| మగ్నా బుడితా| ఏతదరిష్టం చక్షురరిష్టం చ సప్తరాత్రికం| సంక్షిప్తే సంకుచితే| విషమే నిమ్నోన్నతే| స్తబ్ధేఽత్ర నిశ్చేష్టే| స్రస్తే అధఃపతితే| స్యాతాం భవేతాం| కేశా ఇత్యాది| సీమంతః కేశమార్గః| సంక్షిప్తే సంకుచితే, వినతే అధఃపతితే| లుండంతి అనవరతం చలంతీత్యర్థః| పక్ష్మాణి చక్షురాచ్ఛాదనరోమాణి | భ్రువావపి సీమంతిన్యావితి సంబధ్నంతి కేచిత్| ఏతదరిష్టం స్వస్థస్య షడ్రాత్రాదాతురస్య త్రిరాత్రాన్మరణాయ| కేచిదత్ర సీమంతారిష్టం తథా జిహ్వానేత్రవికారారిష్టం చ జ్వరవిషయమేవాచక్షతే, జ్వర ఏవైషాం తేషు ప్రదేశేషూక్తత్వాత్; నైతదిత్యన్యే, పునర్వచనాత్; తేషాం జ్వర ఏవోక్తత్వాత్ పునరిహ తద్వచనమనర్థకమేవ స్యాత్||5-10||
Adhikarana 5 (11-16) · Śloka 16
నాహరత్యన్నమాస్యస్థం న ధారయతి యః శిరః |
ఏకాగ్రదృష్టిర్మూఢాత్మా సద్యః ప్రాణాన్ జహాతి సః ||11||
బలవాన్ దుర్బలో వాఽపి సమ్మోహం యోఽధిగచ్ఛతి |
ఉత్థాప్యమానో బహుశస్తం పక్వం భిషగాదిశేత్ ||12||
ఉత్తానః సర్వదా శేతే పాదౌ వికురుతే చ యః |
విప్రసారణశీలో వా న స జీవతి మానవః ||13||
శీతపాదకరోచ్ఛ్వాసశ్ఛిన్నోచ్ఛ్వాసశ్చ యో భవేత్ |
కాకోచ్ఛ్వాసశ్చ యో మర్త్యస్తం ధీరః పరివర్జయేత్ ||14||
నిద్రా న ఛిద్యతే యస్య యో వా జాగర్తి సర్వదా |
ముహ్యేద్వా వక్తుకామశ్చ ప్రత్యాఖ్యేయః స జానతా ||15||
ఉత్తరౌష్ఠం చ యో లిహ్యాదుత్కారాంశ్చ కరోతి యః |
ప్రేతైర్వా భాషతే సార్ధం ప్రేతరూపం తమాదిశేత్ ||16||
View original
नाहरत्यन्नमास्यस्थं न धारयति यः शिरः |
एकाग्रदृष्टिर्मूढात्मा सद्यः प्राणान् जहाति सः ||११||
बलवान् दुर्बलो वाऽपि सम्मोहं योऽधिगच्छति |
उत्थाप्यमानो बहुशस्तं पक्वं भिषगादिशेत् ||१२||
उत्तानः सर्वदा शेते पादौ विकुरुते च यः |
विप्रसारणशीलो वा न स जीवति मानवः ||१३||
शीतपादकरोच्छ्वासश्छिन्नोच्छ्वासश्च यो भवेत् |
काकोच्छ्वासश्च यो मर्त्यस्तं धीरः परिवर्जयेत् ||१४||
निद्रा न छिद्यते यस्य यो वा जागर्ति सर्वदा |
मुह्येद्वा वक्तुकामश्च प्रत्याख्येयः स जानता ||१५||
उत्तरौष्ठं च यो लिह्यादुत्कारांश्च करोति यः |
प्रेतैर्वा भाषते सार्धं प्रेतरूपं तमादिशेत् ||१६||
కాయావయవక్రియావిప్రతిపత్తిమధికృత్యాహ- నాహరతీత్యాది|- నాహరతి న గిలతి, ఆస్యస్థం ముఖస్థం| మూఢాత్మా విస్మృతిశీలః| సద్య ఇతి తస్మిన్నేవాహని ప్రాణపరిక్షయ ఇత్యవగంతవ్యం| బలవానిత్యాది| అత్ర సమ్మోహం మూర్చ్ఛాం| బహుశో వారంవారం| పక్వం కాలపక్వం మృత్యుగ్రస్తమిత్యర్థః| అస్మిన్నరిష్టే సప్తరాత్రం జీవితావధిః| ఉత్తాన ఇత్యాది| శేతే స్వపితి| వికురుతే ముహుర్ముహుస్తత్ప్రసారణసంకోచౌ కరోతి| విప్రసారణశీలః పాదసంకోచనశీలః| ఏతదరిష్టం సద్యోమరణకరం| శీతపాదేత్యాది పాదౌ కరావుచ్ఛ్వాసశ్చ త్రయమేతద్యదైకదైవ శీతం భవతి తదైతదరిష్టం జ్ఞేయం| ఛిన్నోచ్ఛ్వాసశ్చ ఛిత్వా చ్ఛిత్వా ఊర్ధ్వం శ్వసితీత్యర్థః| కాకోచ్ఛ్వాస ఇతి కాకవద్వ్యాత్తాననః శ్వసితీత్యర్థః| ఏతదరిష్టం సద్యోమరణకరం| నిద్రేత్యాది| లిహ్యాత్ స్వాదయేత్| ఉత్కారాన్ ఉద్గారానిత్యర్థః| ప్రేతైః మృతైః| సార్ధం సహేత్యర్థః||11-16||
Adhikarana 6 (17-29) · Śloka 29
ఖేభ్యః సరోమకూపేభ్యో యస్య రక్తం ప్రవర్తతే |
పురుషస్యావిషార్తస్య సద్యో జహ్యాత్ స జీవితం ||17||
వాతాష్ఠీలా తు హృదయే యస్యోర్ధ్వమనుయాయినీ |
రుజాన్నవిద్వేషకరీ స పరాసురసంశయం ||18||
అనన్యోపద్రవకృతః శోఫః పాదసముత్థితః |
పురుషం హంతి, నారీం తు ముఖజో గుహ్యజో ద్వయం ||19||
అతిసారో జ్వరో హిక్కా ఛర్దిః శూనాండమేఢ్రతా |
శ్వాసినః కాసినో వాఽపి యస్య తం క్షీణమాదిశేత్ ||20||
స్వేదో దాహశ్చ బలవాన్ హిక్కా శ్వాసశ్చ మానవం |
బలవంతమపి ప్రాణైర్వియుంజంతి న సంశయః ||21||
శ్యావా జిహ్వా భవేద్యస్య సవ్యం చాక్షి నిమజ్జతి |
ముఖం చ జాయతే పూతి యస్య తం పరివర్జయేత్ ||22||
వక్త్రమాపూర్యతేఽశ్రూణాం స్విద్యతశ్చరణావుభౌ |
చక్షుశ్చాకులతాం యాతి యమరాష్ట్రం గమిష్యతః ||23||
అతిమాత్రం లఘూని స్యుర్గాత్రాణి గురుకాణి వా |
యస్యాకస్మాత్ స విజ్ఞేయో గంతా వైవస్వతాలయం ||24||
పంకమత్స్యవసాతైలఘృతగంధాంశ్చ యే నరాః |
మృష్టగంధాంశ్చ యే వాంతి గంతారస్తే యమాలయం ||25||
యూకా లలాటమాయాంతి బలిం నాశ్నంతి వాయసాః |
యేషాం చాపి రతిర్నాస్తి యాతారస్తే యమాలయం ||26||
జ్వరాతిసారశోఫాః స్యుర్యస్యాన్యోన్యావసాదినః |
ప్రక్షీణబలమాంసస్య నాసౌ శక్యశ్చికిత్సితం ||27||
క్షీణస్య యస్య క్షుత్తృష్ణే హృద్యైర్మిష్టైర్హితైస్తథా |
న శామ్యతోఽన్నపానైశ్చ తస్య మృత్యురుపస్థితః ||28||
ప్రవాహికా శిరఃశూలం కోష్ఠశూలం చ దారుణం |
పిపాసా బలహానిశ్చ తస్య మృత్యురుపస్థితః ||29||
View original
खेभ्यः सरोमकूपेभ्यो यस्य रक्तं प्रवर्तते |
पुरुषस्याविषार्तस्य सद्यो जह्यात् स जीवितम् ||१७||
वाताष्ठीला तु हृदये यस्योर्ध्वमनुयायिनी |
रुजान्नविद्वेषकरी स परासुरसंशयम् ||१८||
अनन्योपद्रवकृतः शोफः पादसमुत्थितः |
पुरुषं हन्ति, नारीं तु मुखजो गुह्यजो द्वयम् ||१९||
अतिसारो ज्वरो हिक्का छर्दिः शूनाण्डमेढ्रता |
श्वासिनः कासिनो वाऽपि यस्य तं क्षीणमादिशेत् ||२०||
स्वेदो दाहश्च बलवान् हिक्का श्वासश्च मानवम् |
बलवन्तमपि प्राणैर्वियुञ्जन्ति न संशयः ||२१||
श्यावा जिह्वा भवेद्यस्य सव्यं चाक्षि निमज्जति |
मुखं च जायते पूति यस्य तं परिवर्जयेत् ||२२||
वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चरणावुभौ |
चक्षुश्चाकुलतां याति यमराष्ट्रं गमिष्यतः ||२३||
अतिमात्रं लघूनि स्युर्गात्राणि गुरुकाणि वा |
यस्याकस्मात् स विज्ञेयो गन्ता वैवस्वतालयम् ||२४||
पङ्कमत्स्यवसातैलघृतगन्धांश्च ये नराः |
मृष्टगन्धांश्च ये वान्ति गन्तारस्ते यमालयम् ||२५||
यूका ललाटमायान्ति बलिं नाश्नन्ति वायसाः |
येषां चापि रतिर्नास्ति यातारस्ते यमालयम् ||२६||
ज्वरातिसारशोफाः स्युर्यस्यान्योन्यावसादिनः |
प्रक्षीणबलमांसस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितम् ||२७||
क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर्मिष्टैर्हितैस्तथा |
न शाम्यतोऽन्नपानैश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ||२८||
प्रवाहिका शिरःशूलं कोष्ठशूलं च दारुणम् |
पिपासा बलहानिश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ||२९||
శరీరదేశవిశేషాశ్రితవ్యాధివిశేషానరిష్టకృతాన్ దర్శయన్నాహ- ఖేభ్య ఇత్యాది| ఖేభ్యః స్రోతోభ్యః| జహ్యాత్ త్యజేత్| వాతాష్ఠీలేత్యాది|- వాతాష్ఠీలేవ వాతాష్ఠీలా, న తు వాతవ్యాధిపఠితా వాతాష్ఠీలేహ గృహ్యతే; అథ సైవ హృదయమాగత్యైవంలక్షణా యదా భవతి తదాఽరిష్టమితి| రుజాన్నవిద్వేషకరీ చేతి రుజాకరీ అన్నవిద్వేషకరీ చేత్యర్థః| అనన్యేత్యాది అనన్యోపద్రవైః కృతః, కోఽర్థః? శోఫస్యైవోపద్రవైః శ్వాసపిపాసాదౌర్బల్యాదిభిః కృత ఇత్యర్థః; ఇత్థంభూతః శోఫః పాదసముత్థితః పురుషం హంతి, ఇత్థంభూతః శ్వయథుర్ముఖజో నారీం, ఇత్థంభూత ఏవ శోఫో గుహ్యజో ద్వయం పురుషం నారీం చ హంతీతి సంబంధః| అన్యే తు “అన్యైరుపద్రవైః పాండురోగాదిభిః కృతోఽన్యోపద్రవకృతః, నాన్యోపద్రవైః కృతోఽనన్యోపద్రవకృతః; పాండురోగోదరార్శఃప్రభృతి శ్వయథుకారణం విహాయాన్యకారణసముత్థః పాదశోఫోఽసాధ్యః, పాండురోగాదికృతస్తు సాధ్య” ఇతి మన్యతే| అపరే తు ‘అనన్యోపద్రవగత’ ఇతి పఠంతి, అత్రానన్యః స్వకీయోపద్రవ ఉచ్యతే, తమనన్యోపద్రవం స్వకీయోపద్రవం శ్వాసపిపాసాదౌర్బల్యాదికం గతః ప్రాప్త ఇత్యర్థః, స్వకీయోపద్రవం విహాయాన్యోపద్రవపాండురోగాదిగతో నారిష్టమితి భావః| అపరే ‘ఆననోపద్రవగత’ ఇతి మన్యంతే, తత్ర ‘పాదాచ్ఛోఫ ఆననం ముఖముపద్రవైః సహ గతః ప్రాప్తః’ ఇత్యర్థః| అతిసార ఇత్యాది| కాసవతః శ్వాసవతో వా పురుషస్య యదాఽతిసారాదయో భవంతి తదా తం పురుషం, క్షీణం మృతమాదిశేత్ కథయేదిత్యర్థః| ఏతదరిష్టం సప్తరాత్రికం| స్వేద ఇత్యాది| బలవాన్ అతిశయేన| వియుంజంతి ప్రాణైః సహ వియోగం కుర్వంతి మారయంతీత్యర్థః| ఏతదరిష్టం త్రిరాత్రికం| శ్యావేత్యాది| సవ్యం చాక్షి నిమజ్జతి వామమక్షి బుడతీత్యర్థః| యస్య ముఖం చ జాయతే పూతి ముఖం శటితం భవతీత్యర్థః; ఏతత్త్రితయమపి సముదాయేనైవారిష్టం; కేచిదిదమరిష్టం సాన్నిపాతికమాహుః; అత ఏవ మరణమర్యాదాఽపి తత్ప్రమాణేనైవ| వక్త్రమిత్యాది| ఆపూర్యతే భ్రియతే, అశ్రూణాం చక్షురంభసాం| స్విద్యత ఇతి స్వేదయుక్తౌ భవతః| ఆకులతాం యాతీతి ఓదనమండాదినేవ పూర్ణే అక్షిణీత్యర్థః| గమిష్యతో గంతుమిచ్ఛతః పురుషస్య| చరణావితి ద్వివచనేన ద్విత్వే లబ్ధే ఉభశబ్దో యౌగపద్యజ్ఞాపనార్థః| ఏతదరిష్టం మౌహూర్తికం ప్రాహరికం చ| అతిమాత్రమిత్యాది| అత్ర గాత్రాణి పరిచారకైః సంవాహకైశ్చోత్థాప్యమానాన్యకస్మాత్ కారణం వినా లఘూని లఘుతరాణి, గురూణి భారవంతి; అథవా గురూణి స్థూలాని, లఘూని కృశాని; స్యుర్భవేయుః| వైవస్వతో యమః, ఆలయం గృహం, గంతాః గమిష్యతీత్యర్థః| పంకేత్యాది| మృష్టాన్ గంధాన్ యే పురుషా వాంతి శోభనగంధాన్ ముంచంతీత్యర్థః| ఏతదరిష్టం వార్షికం| యూకేత్యాది| బలిం కాకబలిం| యస్య రతిర్నాస్తి యస్య సుఖం నాస్తి, న రమతే క్వాపీత్యర్థః, పరలోకే బద్ధరతిత్వాత్; ఏతదరిష్టం వార్షికం| జ్వరేత్యాది| అన్యోన్యావసాదిన ఇతి పరస్పరోపద్రవిణః| బలముత్సాహలక్షణం| ప్రవాహికా అతిసారభేదః| ఉపస్థితః సమీపస్థిత ఇత్యర్థః||17-29||
Adhikarana 7 (30) · Śloka 30
విషమేణోపచారేణ కర్మభిశ్చ పురాకృతైః |
అనిత్యత్వాచ్చ జంతూనాం జీవితం నిధనం వ్రజేత్ ||30||
View original
विषमेणोपचारेण कर्मभिश्च पुराकृतैः |
अनित्यत्वाच्च जन्तूनां जीवितं निधनं व्रजेत् ||३०||
కస్మాదేతాన్యరిష్టాన్యుత్పద్యంతే యేభ్యో జీవితం నిధనం యాతీత్యాహ- విషమేణేత్యాది| ప్రకృతేర్బలాదీన్ భావానవేక్ష్య కృత ఉపచారః సమోపచారః, తద్విపరీతో విషమోపచారః| పురాకృతైః పూర్వజన్మార్జితైః, కర్మభిః శరీరస్థాపకైః, ‘క్షీణైః’ ఇత్యధ్యాహారః| అనిత్యత్వాదితి వినాశిత్వాదిత్యర్థః| నిధనం వినాశః| అన్యే, అరిష్టాదన్యతోఽపి మరణముత్పద్యత ఇత్యాహుః| తథాహి- యుక్తివ్యపాశ్రయం మరణముక్తం ‘విషమేణోపచారేణ’ ఇత్యనేన, దైవవ్యపాశ్రయం తు మరణం ‘కర్మభిశ్చ పురాకృతైః’ ఇత్యనేనోక్తం, స్వభావాదప్యనిత్యం జీవితం భవతీతి ‘అనిత్యత్వాచ్చ’ ఇత్యనేనోచ్యతే, ఏతేన త్రిహేతుకం మరణముక్తం| నను, సర్వత్రారిష్టమంతే మరణాయోత్పద్యతే, తత్ కథం మరణే హేత్వంతరాణ్యుక్తాని? సత్యం, ఉల్లంఘితచికిత్సామార్గైర్దోషైర్జన్యతే మరణం, రిష్టమపి చ తథావిధైరేవ దోషైర్జన్యతే, అత ఏకసామగ్రీజనితమేవారిష్టమితి న దోష ఇతి మన్యంతే||30||
Adhikarana 8 (31-32) · Śloka 32
ప్రేతా భూతాః పిశాచాశ్చ రక్షాంసి వివిధాని చ |
మరణాభిముఖం నిత్యముపసర్పంతి మానవం ||31||
తాని భేషజవీర్యాణి ప్రతిఘ్నంతి జిఘాంసయా |
తస్మాన్మోఘాః క్రియాః సర్వా భవంత్యేవ గతాయుషాం ||32||
View original
प्रेता भूताः पिशाचाश्च रक्षांसि विविधानि च |
मरणाभिमुखं नित्यमुपसर्पन्ति मानवम् ||३१||
तानि भेषजवीर्याणि प्रतिघ्नन्ति जिघांसया |
तस्मान्मोघाः क्रियाः सर्वा भवन्त्येव गतायुषाम् ||३२||
కస్మాత్ పునర్మరణమప్రతిసాధనమిత్యత ఆహ- ప్రేతా ఇత్యాది| ప్రేతాః ప్రాణినో విగతిం ప్రాప్తాః, భూతా యమానుచరాః, పిశాచాః పిశితాశనా దేవయోనయః, రక్షాంసి రావణానుచరాదీని, ఉపసర్పంతి సమీపం గచ్ఛంతి, ప్రతిఘ్నంతి వినాశయంతి, జిఘాంసయా హంతుమిచ్ఛయా, మోఘా నిష్ఫలాః| అన్యే వ్యాఖ్యానయంతి- శారీరవ్యాధిషు క్రియావైఫల్యహేతవః ప్రాగుక్తాః; తథాహి- “స స్థిరత్వాన్మహత్త్వాచ్చ ధాత్వనుక్రమణేన చ| నిహంత్యౌషధవీర్యాణి మంత్రాన్ దుష్టగ్రహో యథా”- (సూ. అ. 23) ఇతి| ఆగంతుషు పునరత్ర భూతానుబంధాచ్చ క్రియావైఫల్యం దర్శయతి- ప్రేతా ఇత్యాదినా| తత్ర ప్రేతా అకృతైకోద్దిష్టా భవిష్యత్పితృభేదాః, భూతాః పిశాచభేదాః, రక్షాంసి వివిధాని చేతి బ్రహ్మరాక్షసాదిభేదాద్వివిధాని నానాప్రకారాణీత్యర్థః| చకారద్వయమౌషధవీర్యోపఘాతే తుల్యసామర్థ్యం సముచ్చినోతి| తథాహి- యథా ‘స స్థిరత్వాత్’ ఇత్యాదౌ శారీరవ్యాధిక్రియాప్రతిఘాతసామర్థ్యముక్తం, తథాఽఽగంతువ్యాధిక్రియాప్రతిఘాతసామర్థ్యమప్యత్ర ‘ప్రేతా’ ఇత్యాదౌ||31-32||
Adhikarana puShpikA · Śloka 31
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ఛాయావిప్రతిపత్తిర్నామైకత్రింశత్తమోఽధ్యాయః ||31||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने छायाविप्रतिपत्तिर्नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३१||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ఏకత్రింశత్తమోఽధ్యాయః||31||