15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| દોષા વાતાદયઃ, ધાતવો રસાદય ઉપધાતવશ્ચ, મલાઃ પુરીષાદયઃ; તેષાં ક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનં યસ્મિન્નસ્તિ સ તથા| અન્યે તુ ‘મલશબ્દાગ્રે આદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન સ્તન્યાર્તવગર્ભાદયોઽપિ ધાતવો ગૃહ્યન્તે’ ઇતિ વદન્તિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દોષધાતુમલમૂલં હિ શરીરં, તસ્માદેતેષાં લક્ષણમુચ્યમાનમુપધારય ||૩||

કુતઃ પુનરેષાં ક્ષયવૃદ્ધી વક્તવ્યે ઇત્યાહ- દોષેત્યાદિ| હિ યસ્માદર્થે, યસ્માચ્છરીરં દોષાદિમૂલં; યથા વૃક્ષાદીનાં સમ્ભવસ્થિતિપ્રલયેષુ મૂલં પ્રધાનં, તથા શરીરસ્ય વાતાદય ઇત્યર્થઃ||૩||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

તત્ર પ્રસ્પન્દનોદ્વહનપૂરણવિવેકધારણલક્ષણો વાયુઃ પઞ્ચધા પ્રવિભક્તઃ શરીરં ધારયતિ (૧) |૪|

દોષધાતુમલાદીનાં સામ્યક્ષયવૃદ્ધયઃ સ્વભાવાખ્યલિઙ્ગેન કર્માખ્યલિઙ્ગેન ચ જ્ઞેયાઃ, તસ્માત્ સામ્યાદિજ્ઞાને એતલ્લિઙ્ગદ્વયં વાચ્યં; તથાહિ - વાતસ્ય સ્વભાવાખ્યં લિઙ્ગં ‘રૂક્ષઃ શીત’(નિ. અ. ૧) ઇત્યાદિ વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યતે; પિત્તસ્ય તુ ‘પિત્તં તીક્ષ્ણં દ્રવં’(સૂ. અ. ૨૧) ઇત્યાદિ વ્રણપ્રશ્ને; તથા કફસ્ય ‘શ્લેષ્મા શીતો ગુરુઃ’(સૂ. અ. ૨૧) ઇત્યાદિ; એવં ધાતુમલયોરપિ સ્વભાવાખ્યં લિઙ્ગં દર્શનીયમ્; ઇહ તુ દોષાદીનાં કર્માખ્યં લિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- તત્ર પ્રસ્પન્દનેત્યાદિ| પ્રસ્પન્દનં શરીરસ્ય ચલનમ્, ઇદં વ્યાનસ્ય કર્મ; ઉદ્વહનમિન્દ્રિયાર્થાનાં ધારણમ્, ઉદાનસ્ય કર્મ; પૂરણમાહારેણ, પ્રાણસ્ય કર્મ; વિવેકો રસમૂત્રપુરીષાણાં પૃથક્કરણં, સમાનસ્ય કર્મ; શુક્રમૂત્રાદીનાં વેગકાલે કર્ષણમવેગકાલે ધારણમ્ , અપાનસ્ય| પઞ્ચધા પ્રવિભક્ત ઇતિ પ્રાણોદાનસમાનવ્યાનાપાનભેદેન| અન્યે તુ સામાન્યં સર્વવાયૂનાં પ્રસ્પન્દનાદિકર્મ આહુઃ; પ્રસ્પન્દનં શ્વાસપ્રશ્વાસાદિભાવેન ચલનમ્, ઉદ્વહનં દોષધાતુમલાનામિત ઇતો નયનં, પૂરણમ્ આહારરસાદીનાં સ્વેષુ સ્વેષ્વાશયેષુ નયનં, વિવેકઃ પૂર્વવદત્રાપિ, ધારણં શરીરયન્ત્રસ્ય | કથમિત્યાહ- પઞ્ચધા પ્રવિભક્ત ઇત્યાદિ||૪(૧)||

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

રાગપક્ત્યોજસ્તેજોમેધોષ્મકૃત્ પિત્તં પઞ્ચધા પ્રવિભક્તમગ્નિકર્મણાઽનુગ્રહં કરોતિ; (૨) |૪|

પ્રકૃતિસ્થસ્ય પિત્તસ્ય કર્મ નિર્દેષ્ટુમાહ- રાગેત્યાદિ| કૃચ્છબ્દો રાગાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| રાગકૃત્ રસસ્ય રઞ્જકાગ્નિસઞ્જ્ઞં પિત્તં; પક્તિકૃત્ આહારસ્ય પાચકાગ્નિસઞ્જ્ઞં પિત્તં; ઓજઃકૃત્ સાધકાગ્નિસઞ્જ્ઞં પિત્તમ્, ઓજો હૃદિસ્થં સોમાત્મકં; તેજઃકૃત્ આલોચકાગ્નિસઞ્જ્ઞં પિત્તં, તેજો દૃષ્ટિઃ, તદુક્તં- “તેજો દૃષ્ટિરિતિ ખ્યાતં તેજઃ શુક્રં પ્રકીર્તિતમ્”- ઇતિ; મેધાકૃત્ મેધા ગ્રન્થાકર્ષણસામર્થ્યં, તસ્યા અપિ સાધકાગ્નિસઞ્જ્ઞમેવ પિત્તં કારકમ્; ઊષ્મકૃત્ ત્વક્સ્થં પિત્તં ભ્રાજકાગ્નિસઞ્જ્ઞમ્, ઊષ્મા શરીરસ્યૌષ્ણ્યમ્| પઞ્ચધા પ્રવિભક્તમિતિ પાચકરઞ્જકસાધકાલોચકભ્રાજકભેદેન| અગ્નિકર્મણેતિ રાગાદિ યદગ્નિકર્મ તેન કૃત્વેત્યર્થઃ| અનુગ્રહમ્ ઉપકારં કરોતિ, ‘શરીરસ્ય’ ઇત્યનુવર્તતે| અન્યે તુ તેજઃશબ્દેન વર્ણપ્રકાશિનીં ત્વક્સ્થાં દીપ્તિમાહુઃ; “ઇદં ચ રાગાદિકર્મ સામાન્યં સર્વપિત્તાનામ્” ઇતિ વદન્તિ||૪(૨)||-

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

સન્ધિસંશ્લેષણસ્નેહનરોપણપૂરણબલસ્થૈર્યકૃચ્છ્લેષ્મા પઞ્ચધા પ્રવિભક્ત ઉદકકર્મણાઽનુગ્રહં કરોતિ ||૪||

પ્રકૃતિસ્થસ્ય કફસ્ય કર્મ નિર્દિશન્નાહ- સન્ધીત્યાદિ| કૃચ્છબ્દઃ સન્ધિસંશ્લેષણાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| સન્ધિસંશ્લેષણકૃત્ સન્ધિબન્ધનં કરોતિ; યદ્યપિ સન્ધિસંશ્લેષણં શ્લેષ્મકર્મ વ્રણપ્રશ્નેઽપ્યુક્તં, તથાઽપીહ તદ્વચનં વ્યાનસ્ય સન્ધિચારિત્વાત્તસ્યાપિ સન્ધિશ્લેષણં કર્મેતિ શઙ્કાનિરાસાર્થમ્| સ્નેહનકૃદિતિ શરીરસ્ય સ્નૈગ્ધ્યં કરોતિ, સ્નિગ્ધત્વાત્| રોપણકૃત્ વ્રણસ્ય, સૌમ્યત્વાત્| પૂરણકૃત્ શરીરસ્ય, બહુત્વાન્મૂર્તત્વાચ્ચ| બલકૃત્ પુષ્ટિકૃત્| સ્થૈર્યકૃત્ ત્રિકસન્ધિદાર્ઢ્યકૃત્, કફસ્થાનાનાં સ્વકાર્યસામર્થ્યં વા| પઞ્ચધા પ્રવિભક્ત આશયભેદેન આમાશયોરઃશિરઃકણ્ઠસન્ધિભેદેનેત્યર્થઃ| અન્યે તુ તસ્યૈવ કફસ્યાશયભેદેન પઞ્ચધાભિન્નસ્ય શ્લેષકક્લેદકબોધકતર્પકાવલમ્બકનામાન્યાહુઃ | કેચિદત્ર કફકર્મસુ બૃંહણં તર્પણં ચ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- “બૃંહણઃ શરીરસ્ય, દ્રવત્વમૂર્તિમત્ત્વાભ્યાં; તર્પણઃ તૃપ્તિજનકો ધાતૂનામ્”||૪||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

રસસ્તુષ્ટિં પ્રીણનં રક્તપુષ્ટિં ચ કરોતિ, રક્તં વર્ણપ્રસાદં માંસપુષ્ટિં જીવયતિ ચ, માંસં શરીરપુષ્ટિં મેદસશ્ચ, મેદઃ સ્નેહસ્વેદૌ દૃઢત્વં પુષ્ટિમસ્થ્નાં ચ, અસ્થીનિ દેહધારણં મજ્જ્ઞઃ પુષ્ટિં ચ, મજ્જા સ્નેહં બલં શુક્રપુષ્ટિં પૂરણમસ્થ્નાં ચ કરોતિ, શુક્રં ધૈર્યં ચ્યવનં પ્રીતિં દેહબલં હર્ષં બીજાર્થં ચ; (૧) |૫|

ઇદાનીં ધાતૂનાં પ્રકૃતિસ્થાનાં પ્રાકૃતં કર્મ નિર્દિશન્નાહ- રસસ્તુષ્ટિમિત્યાદિ| ધૈર્યં શૌર્યં શૂરત્વમ્, અત એવ ક્લીબા અધીરાઃ; ચ્યવનં શીઘ્રત્વેનાવસ્રંસનં, પ્રીતિં સ્નેહં પ્રમદાસુ; દેહબલમુત્સાહોપચયલક્ષણં; હર્ષં પુનરુત્કણ્ઠાજનનં પ્રમદાસ્વેવ; બીજાર્થં ચેતિ બીજપ્રયોજનં, યથા- ઋતુક્ષેત્રાદિસમ્પત્તૌ બીજમઙ્કુરજનનં સ્યાત્, એવં શુક્રમપિ ગર્ભજનકમિત્યર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા પઠન્તિ- “રસઃ પ્રીણયતિ, રક્તં જીવયતિ, માંસં લેપયતિ, મેદઃ સ્નેહયતિ, અસ્થિ ધારયતિ, મજ્જા અસ્થીનિ પૂરયતિ, શુક્રં ધૈર્યચ્યવનં પ્રીતિદેહબલહર્ષબીજાર્થકૃત્”- ઇતિ; વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- “રસઃ પ્રીણયતિ ધાતૂંસ્તર્પયતીત્યર્થઃ, રક્તં જીવયતિ પ્રાણાનુવર્તનં કરોતિ, માંસં લેપયતિ અસ્થ્યાદીન્, મેદઃ સ્નેહયતિ સ્નેહાત્, અસ્થિ ધારયતિ શરીરમિત્યર્થઃ, ધૈર્યચ્યવનમિતિ ધૈર્યસ્ય ચ્યવનં ધૈર્યચ્યવનં ચ્યુતિઃ પ્રમદાસુ વિષય ઇત્યર્થઃ”| અયં પાઠો નિબન્ધકારૈઃ સાદરં પઠિતઃ||૫(૧)||

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

પુરીષમુપસ્તમ્ભં વાય્વગ્નિધારણં ચ, બસ્તિપૂરણવિક્લેદકૃન્મૂત્રં, સ્વેદઃ ક્લેદત્વક્સૌકુમાર્યકૃત્; (૨) |૫|

અત ઊર્ધ્વં મલાનાં પ્રાકૃતં કર્મોચ્યતે- પુરીષમિત્યાદિ| ‘કરોતિ’ ઇત્યનુવર્તતે| ઉપસ્તમ્ભઃ અવષ્ટમ્ભઃ શરીરધારણમિત્યર્થઃ| કેચિત્ પુરીષકર્મસુ પ્રીણનં પઠન્તિ, ન ત્વાચાર્યાઃ| કશ્ચિદાચાર્યોઽત્રોપસ્તમ્ભં ન પઠતિ| બસ્તિર્મૂત્રાશયઃ, તસ્ય પૂરણં, વિક્લેદમાર્દ્રત્વં ચ, મૂત્રં કરોતીત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘ક્લેદવિવેકજં બસ્તિપૂરણકૃન્મૂત્રં’ ઇતિ પઠન્તિ, ક્લેદવિવેકજમિતિ ક્લેદ આર્દ્રત્વં સ ચાહારસ્ય, તસ્ય વિવેકાત્ પૃથક્ત્વાજ્જાતં મૂત્રમ્| કેચિત્ ‘સ્વેદઃ ક્લેદયતિ’ ઇતિ પઠન્તિ||૫(૨)||-

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

રક્તલક્ષણમાર્તવં ગર્ભકૃચ્ચ, ગર્ભો ગર્ભલક્ષણં, સ્તન્યં સ્તનયોરાપીનત્વજનનં જીવનં ચેતિ ||૫||

અત ઉપધાતૂનાં પ્રાકૃતં કર્માહ- રક્તલક્ષણમિત્યાદિ| રક્તલક્ષણમાર્તવમિતિ રક્તસ્ય યાનિ લક્ષણાનિ તાન્યસ્ય સમ્ભવન્તીતિ સ્વભાવકથનમ્| ગર્ભકૃચ્ચેતિ પ્રાકૃતકર્મકથનમ્| ચકારાદ્રક્તકર્માપિ જીવનસઞ્જ્ઞં કરોતિ| કેચિદાચાર્યા “રક્તલક્ષણમાર્તવં યથોક્તમકૃત્રિમં ગર્ભકૃચ્ચ” ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- “યથોક્તમિતિ ‘શશાસૃક્પ્રતિમં યચ્ચ યદ્વા લાક્ષારસોપમમ્’- (શા. અ. ૨) ઇત્યાદ્યુક્તલક્ષણમ્, અકૃત્રિમમિતિ વાતપિત્તકફૈરધઃપ્રસૃતૈરષ્ટધાઽઽર્તવદૂષકૈરસૃગ્દરરૂપતયા વા કૃતં કૃત્રિમં, ન કૃત્રિમમકૃત્રિમં શુદ્ધં, ગર્ભકૃદ્ભવતીત્યર્થઃ”| ગર્ભો ગર્ભલક્ષણમિતિ ‘સ્તનયોઃ શ્યાવમુખતા’ (શા. અ. ૩) ઇત્યાદિકં ‘કરોતિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| સ્તન્યમિત્યાદિ આપીનત્વજનનં માંસલત્વજનનમ્| જીવનં બાલાનાં, તેષામેવ સ્ત્રીક્ષીરસાત્મ્યત્વાત્||૫||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

તત્ર વિધિવત્ પરિરક્ષણં કુર્વીત ||૬||

પ્રકૃતિસ્થાનાં રક્ષણમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ તેષુ વાતાદિષુ પ્રકૃતિસ્થેષુ| વિધિવત્ વિધિનોપપન્નં; વિધિરત્ર સ્વાસ્થ્યવૃત્તિકઃ | પરિરક્ષણં સર્વતો રક્ષણમ્||૬||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

અત ઊર્ધ્વમેષાં ક્ષીણલક્ષણં વક્ષ્યામઃ | તત્ર, વાતક્ષયે મન્દચેષ્ટતાઽલ્પવાક્ત્વમપ્રહર્ષો મૂઢસઞ્જ્ઞતા ચ, પિત્તક્ષયે મન્દોષ્માગ્નિતા નિષ્પ્રભતા ચ, શ્લેષ્મક્ષયે રૂક્ષતાઽન્તર્દાહ આમાશયેતરશ્લેષ્માશયશૂન્યતા સન્ધિશૈથિલ્યં (તૃષ્ણા દૌર્બલ્યં પ્રજાગરણં) ચ ||૭||

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| કેચિદત્ર “ક્ષયઃ પુનરેષામતિસંશોધનાતિસંશમનવેગવિધારણાસાત્મ્યાન્નમનસ્તાપવ્યાયામાનશનાતિમૈથુનૈર્ભવતિ”- ઇતિ ક્ષયકારણાનિ પઠન્તિ| “એતાનિ પ્રાયો વાયોર્વૃદ્ધિં કુર્વન્તિ, પિત્તકફયોસ્તુ ક્ષયમિતિ; તસ્માદ્યથાસમ્ભવં કારણં જ્ઞેયં; નાસ્મિન્ પાઠે પ્રયોજનમ્” ઇત્યાચાર્યા વદન્તિ| તત્રેત્યાદિ| મન્દચેષ્ટતા મન્દકાયવ્યાપારતા| અપ્રહર્ષઃ અતુષ્ટિઃ| મૂઢસઞ્જ્ઞતા નષ્ટસમ્યગ્જ્ઞાનતા| ચકારાત્ પ્રાકૃતકર્મહાનિસ્તદ્વિરોધિનશ્ચ શ્લેષ્મણઃ પ્રાકૃતકર્મવૃદ્ધિરિતિ ચકારઃ સમુચ્ચિનોતિ| એવં પિત્તાદિક્ષયેષ્વપિ ચકારપ્રયોજનં જ્ઞેયમ્| પિત્તક્ષય ઇત્યાદિ નિષ્પ્રભતા પ્રભાહાનિઃ| શ્લેષ્મક્ષય ઇત્યાદિ આમાશયો યત્રાશિતાદિ પચ્યતે, ઇતરાશયા ઉરઃકણ્ઠશિરઃસન્ધય ઇતિ; શ્લેષ્માશયશૂન્યતેતિ કૃતે સતિ આમાશયો લબ્ધઃ, યદામાશયસ્ય પૃથગુપાદાનં તદ્વિશેષેણ શૂન્યતાખ્યાપનાર્થમ્| કેચિચ્છિરઃશબ્દં સૂત્રે પઠન્તિ, શિરસોઽપિ સર્વેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનત્વેન પ્રાધાન્યાત્ પૃથગભિધાનમ્||૭||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

તત્ર સ્વયોનિવર્ધનાન્યેવ પ્રતીકારઃ ||૮||

દોષક્ષયે ચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| સ્વયોનિવર્ધનાન્યેવેતિ શીતરૂક્ષાદીનિ| પ્રતીકારશ્ચિકિત્સિતમ્| ન પુનઃ સ્વયોનિવર્ધનાન્યપિ કટુકાદીનિ, કુતઃ? ભૂયસ્ત્વેનાન્યદોષપ્રકોપણત્વાત્| તથાચોક્તં- “વાતક્ષયે શીતરૂક્ષૈર્ન ત્વન્યૈઃ કટુકાદિભિઃ| પિત્તક્ષયેઽપિ કટુકૈરુષ્ણૈર્ન લવણાદિભિઃ|| ક્ષીરાદિભિઃ સ્નિગ્ધશીતૈઃ પ્રતિકુર્યાત્ કફક્ષયે”- ઇતિ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- “સ્વયોનિવર્ધનાનીતિ સ્વયોનિરાત્મહેતુઃ; તત્ર વાયોર્વાયુરેવ હેતુઃ, પિત્તસ્યાગ્નિર્હેતુઃ, કફસ્ય હેતુરાપઃ; વાતક્ષયે વાતવર્ધનાનિ, પિત્તક્ષયે પિત્તવર્ધનાનિ, કફક્ષયે કફવર્ધનાનિ” ઇતિ| “કફસ્ય યોની રસઃ, પિત્તસ્ય રક્તમ્” ઇત્યપરે; રસરક્તયોરપિ વર્ધનાન્યાપ્યતૈજસદ્રવ્યાણીતિ સ એવાર્થઃ||૮||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

રસક્ષયે હૃત્પીડાકમ્પશૂન્યતાસ્તૃષ્ણા ચ, શોણિતક્ષયે ત્વક્પારુષ્યમમ્લશીતપ્રાર્થના સિરાશૈથિલ્યં ચ, માંસક્ષયે સ્ફિગ્ગણ્ડૌષ્ઠોપસ્થોરુવક્ષઃકક્ષાપિણ્ડિકોદરગ્રીવાશુષ્કતા રૌક્ષ્યતોદૌ ગાત્રાણાં સદનં ધમનીશૈથિલ્યં ચ, મેદઃક્ષયે પ્લીહાભિવૃદ્ધિઃ સન્ધિશૂન્યતા રૌક્ષ્યં મેદુરમાંસપ્રાર્થના ચ, અસ્થિક્ષયેઽસ્થિશૂલં દન્તનખભઙ્ગો રૌક્ષ્યં ચ, મજ્જક્ષયેઽલ્પશુક્રતા પર્વભેદોઽસ્થિનિસ્તોદોઽસ્થિશૂન્યતા ચ, શુક્રક્ષયે મેઢ્રવૃષણવેદનાઽશક્તિર્મૈથુને ચિરાદ્વા પ્રસેકઃ પ્રસેકે ચાલ્પરક્તશુક્રદર્શનમ્ ||૯||

ઇદાનીં ધાતુક્ષયં દર્શયતિ- રસક્ષય ઇત્યાદિ| હૃચ્છબ્દઃ પીડાદિભિઃ શૂન્યતાન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| તૃષ્ણા ઉદકપાનાભિલાષઃ| ચકારપ્રયોજનં દોષક્ષયપ્રસ્તાવે દર્શિતમ્| અન્યે તુ “રસક્ષયે હૃત્પીડા કમ્પઃ શોષઃ શૂન્યતા તૃષ્ણા ચ” ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- “શોષઃ શરીરસ્ય, શૂન્યતા આમાશયસ્ય મનસો વા ઇતિ,” શેષં સમમ્| શોણિતક્ષય ઇત્યાદિ| અમ્લશીતપ્રાર્થનેતિ શોણિતક્ષયે સતિ વાતવૃદ્ધૌ તત્પ્રત્યનીકામ્લરસેચ્છા, તથા રક્તસ્ય દ્રવત્વાત્તત્ક્ષયે તેજોવૃદ્ધૌ શીતપ્રાર્થનાઽપિ; કેચિત્ “અગ્નીષોમીયત્વાદ્રક્તસ્ય તત્તુલ્યગુણયોરમ્લશીતયોઃ પ્રાર્થના ” ઇતિ વદન્તિ| ચકારાદ્વહ્નિમાન્દ્યાદિકં ચ શોણિતવર્ણનીયોક્તમપ્યત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્| માંસક્ષય ઇત્યાદિ| સ્ફિચૌ કટિપ્રોથૌ, ગણ્ડૌ ગલ્લૌ, ઉપસ્થો યોનિઃ, ઊરુઃ લોકે ‘જઙ્ઘા’ ઇતિ વ્યાખ્યાતા, વક્ષઃ ઉરઃ, પિણ્ડિકા જાનુગુલ્ફયોરન્તરં; શુષ્કશબ્દઃ સ્ફિગાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| મેદઃક્ષય ઇત્યાદિ રૌક્ષ્યં ત્વચઃ| મેદુરમાંસપ્રાર્થનેતિ મેદુરં સ્નિગ્ધતમં; પ્રાર્થના અભિલાષઃ| અસ્થિક્ષય ઇત્યાદિ| રૌક્ષ્યં દેહસ્ય દન્તનખાનાં ચ; દન્તાદીનામસ્થિમયત્વાદ્ભઙ્ગઃ | મજ્જક્ષય ઇત્યાદિ| પર્વભેદો ગ્રન્થિપીડા; અસ્થિશૂન્યતા રિક્તતા, પૂરણાભાવાત્| શુક્રક્ષય ઇત્યાદિ| ચિરાદ્વા પ્રસેક ઇતિ કથઞ્ચિત્ પ્રવૃત્તાવપિ ચિરકાલેન ક્ષરણમ્; અલ્પરક્તશુક્રદર્શનં શુક્રં ક્ષીણં મજ્જમિશ્રમલ્પરક્તત્વમૃચ્છતિ; અન્યે તુ “અલ્પશુક્રરક્તદર્શનમિતિ ધાતુક્ષયાત્ કુપિતો વાયુઃ શોણિતમલ્પશુક્રમિશ્રં નિઃસ્રાવયતિ” ઇતિ; મેઢ્રવૃષણવેદનેતિ શુક્રસ્ય સર્વશરીરવ્યાપિનોઽપિ વિશેષાધારત્વાન્મેઢ્રવૃષણનિર્દેશઃ||૯||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

તત્રાપિ સ્વયોનિવર્ધનદ્રવ્યોપયોગઃ (પ્રતીકારઃ ) ||૧૦||

ચિકિત્સાસૂત્રં નિર્દિશન્નાહ- તત્રાપીત્યાદિ| સ્વયોનિવર્ધનમપિ સમાનેન દ્રવ્યેણ સમાનગુણેન સમાનગુણભૂયિષ્ઠેન વા| સમાનેન દ્રવ્યેણ યથા- રક્તં રક્તેન વર્ધતે, માંસં માંસેન, મેદો મેદસા, અસ્થિ તરુણસઞ્જ્ઞકેનાસ્થ્ના, મજ્જા મજ્જ્ઞા, શુક્રં શુક્રેણ; સમાનગુણેન યથા- રક્તક્ષયે તૈજસદ્રવ્યોપયોગઃ, તેજોગુણભૂયિષ્ઠદ્રવ્યોપયોગો વેત્યાદિ બોદ્ધવ્યમ્| દ્રવ્યગ્રહણમુપલક્ષણં, તેન કર્માપિ યદ્યસ્ય ધાતોરભિવૃદ્ધિકરં તત્ક્ષયે તત્ સેવ્યમ્| તત્ર સ્વયોનિદ્રવ્યાણામવબોધાર્થં ધાતુમલોપધાતુષુ શ્લોકાઃ કથ્યન્તે- “યદ્યપિ પઞ્ચભૂતાનાં વાચ્યઃ પાકો દ્વિધા પુનઃ| તથાઽપ્યપાં પ્રધાનત્વાદ્રસઃ સૌમ્યોઽભિધીયતે|| અતિરિક્તા ગુણા રક્તે વહ્નેર્માંસે તુ પાર્થિવાઃ| મેદસ્યમ્બુભુવોરસ્થ્નિ પૃથિવ્યનિલતેજસામ્|| મજ્જ્ઞિ શુક્રે ચ સોમસ્ય મૂત્રેઽમ્બુશિખિનોર્ગુણાઃ| ભુવો વિશ્યાર્તવે ત્વગ્નેઃ પ્રસ્વેદસ્તન્યયોરપામ્|| ઇતિ ધાતુમલેષૂક્તા ગુણાઃ પ્રાધાન્યતઃ સ્થિતાઃ| પ્રાયેણ ભૂગુણા ગર્ભે સ્તોકા હ્યન્યગુણા અપિ”- ઇતિ||૧૦||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

પુરીષક્ષયે હૃદયપાર્શ્વપીડા સશબ્દસ્ય ચ વાયોરૂર્ધ્વગમનં કુક્ષૌ સઞ્ચરણં ચ, મૂત્રક્ષયે બસ્તિતોદોઽલ્પમૂત્રતા ચ; અત્રાપિ સ્વયોનિવર્ધનદ્રવ્યોપયોગઃ | સ્વેદક્ષયે સ્તબ્ધરોમકૂપતા ત્વક્શોષઃ સ્પર્શવૈગુણ્યં સ્વેદનાશશ્ચ; તત્રાભ્યઙ્ગઃ સ્વેદોપયોગશ્ચ ||૧૧||

મલક્ષયં દર્શયન્નાહ- પુરીષક્ષય ઇત્યાદિ| કુક્ષિરત્ર જઠરમ્| અત્ર ચિકિત્સાસૂત્રં નિર્દિશન્નાહ- અત્રાપીત્યાદિ| પુરીષક્ષયે માષકુલ્માષાદીનાં, મૂત્રક્ષયે ઇક્ષુત્રપુસાદીનામુપયોગઃ| સ્વેદક્ષય ઇત્યાદિ| સ્પર્શવૈગુણ્યં સ્પર્શહાનિઃ| ચિકિત્સામાહ- તત્રાભ્યઙ્ગ ઇત્યાદિ| ચકારાત્ સ્વેદજનનકુક્કુટવરાહાદિમાંસોપયોગશ્ચાભ્યન્તરો લભ્યતે||૧૧||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

આર્તવક્ષયે યથોચિતકાલાદર્શનમલ્પતા વા યોનિવેદના ચ; તત્ર સંશોધનમાગ્નેયાનાં ચ દ્રવ્યાણાં વિધિવદુપયોગઃ | સ્તનક્ષયે સ્તનયોર્મ્લાનતા સ્તન્યાસમ્ભવોઽલ્પતા વા; તત્ર શ્લેષ્મવર્ધનદ્રવ્યોપયોગઃ | ગર્ભક્ષયે ગર્ભાસ્પન્દનમનુન્નતકુક્ષિતા ચ; તત્ર પ્રાપ્તબસ્તિકાલાયાઃ ક્ષીરબસ્તિપ્રયોગો મેદ્યાન્નોપયોગશ્ચેતિ ||૧૨||

ઉપધાતુક્ષયમાહ- આર્તવક્ષય ઇત્યાદિ| યથોચિતકાલો માસિ માસિ ત્ર્યહસ્રવણમ્| ચિકિત્સામાહ- તત્ર સંશોધનમિત્યાદિ| “સંશોધનમિહ સામાન્યમ્” ઇતિ કેચિત્; “સંશોધનમિહ વમનં ન વિરેકઃ” ઇત્યપરે, કુતઃ? વિરેચનેન હિ પિત્તક્ષયાદાર્તવસ્ય ક્ષય એવ સ્યાદિતિ, વમનેન તુ સૌમ્યધાતૌ નિર્હૃતે આગ્નેયધાતૌ વૃદ્ધે આર્તવમાપ્યાય્યતે| આગ્નેયાનાં ચ દ્રવ્યાણામિતિ તિલમાષસુરાશુક્તાદીનામ્| સ્તન્યક્ષય ઇત્યાદિ| મ્લાનતા અનુન્નતિઃ| ચિકિત્સામાહ- તત્ર શ્લેષ્મવર્ધનેત્યાદિ| સ્તન્યસ્ય રસજત્વાત્| ગર્ભક્ષય ઇત્યાદિ| અત્ર ચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રાપ્તબસ્તિકાલાયા ઇતિ પ્રાપ્તાષ્ટમમાસાયા ઇત્યર્થઃ| મેદ્યાન્નોપયોગ ઇતિ સ્નિગ્ધાન્નોપયોગઃ; “મેધ્યાણ્ડોપયોગ” ઇત્યન્યે પઠન્તિ, “મેધ્યાણ્ડાનિ વૃષ્યાણ્ડાનિ, બસ્તમત્સ્યાણ્ડાદીનિ” ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૨||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

અત ઊર્ધ્વમતિવૃદ્ધાનાં દોષધાતુમલાનાં લક્ષણં વક્ષ્યામઃ | વૃદ્ધિઃ પુનરેષાં સ્વયોનિવર્ધનાત્યુપસેવનાદ્ભવતિ | તત્ર, વાતવૃદ્ધૌ વાક્પારુષ્યં કાર્શ્યં કાર્ષ્ણ્યં ગાત્રસ્ફુરણમુષ્ણકામિ(મ)તા નિદ્રાનાશોઽલ્પબલત્વં ગાઢવર્ચસ્ત્વં ચ; પિત્તવૃદ્ધૌ પીતાવભાસતા સન્તાપઃ શીતકામિત્વમલ્પનિદ્રતા મૂર્ચ્છા બલહાનિરિન્દ્રિયદૌર્બલ્યં પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં ચ; શ્લેષ્મવૃદ્ધૌ શૌક્લ્યં શૈત્યં સ્થૈર્યં ગૌરવમવસાદસ્તન્દ્રા નિદ્રા સન્ધિવિશ્લેષશ્ચ ||૧૩||

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| ગાઢવર્ચસ્ત્વં ચેતિ ચકારોઽયં વાતસ્ય પ્રકૃતિકર્મણોઽતિશયત્વં સમુચ્ચિનોતિ, એવં પિત્તકફરસાદિષ્વપિ ચકારપ્રયોજનમ્| વાક્પારુષ્યં વચનકાર્કશ્યં, કેચિદ્વાક્પારુષ્યં ન પઠન્તિ| કાર્શ્યં માંસક્ષયઃ| કાર્ષ્ણ્યં કૃષ્ણત્વં શરીરે| અલ્પબલત્વમ્ ઉત્સાહહાનિઃ| પિત્તવૃદ્ધાવિત્યાદિ| અલ્પનિદ્રતા કિઞ્ચિત્ સ્નિગ્ધત્વાત્ પિત્તસ્ય| મૂર્ચ્છા સર્વેન્દ્રિયશક્તેસ્તિરસ્કારઃ| બલહાનિરિહ ઓજોહાનિઃ, સન્તાપાત્તત્ક્ષયોપપત્તેઃ| શ્લેષ્મવૃદ્ધાવિત્યાદિ| શૌક્લ્યશૈત્યે ત્વગાદીનામ્| સ્થૈર્યં ગાત્રાણાં સ્તમ્ભઃ| અવસાદઃ ચિત્તદેહયોર્ગ્લાનિઃ| તન્દ્રા નિદ્રાભેદઃ| સન્ધિવિશ્લેષઃ અત્યન્તવૃદ્ધેન વિષ(ઘ)ટનમ્| ‘સન્ધ્યસ્થિશ્લિષ્ટતા ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ‘કફોપચિતત્વાત્ સુષ્ઠુ સઙ્ઘટ્ટનં સન્ધ્યસ્થ્નોર્ભવતિ’ ઇતિ| ‘અધ્યસ્થિશ્લિષ્ટતા’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ||૧૩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

રસોઽતિવૃદ્ધો હૃદયોત્ક્લેદં પ્રસેકં ચાપાદયતિ; રક્તં રક્તાઙ્ગાક્ષિતાં સિરાપૂર્ણત્વં ચ; માંસં સ્ફિગ્ગણ્ડૌષ્ઠોપસ્થોરુબાહુજઙ્ઘાસુ વૃદ્ધિં ગુરુગાત્રતાં ચ; મેદઃસ્નિગ્ધાઙ્ગતામુદરપાર્શ્વવૃદ્ધિં કાસશ્વાસાદીન્ દૌર્ગન્ધ્યં ચ; અસ્થ્યધ્યસ્થીન્યધિદન્તાંશ્ચ; મજ્જા સર્વાઙ્ગનેત્રગૌરવં ચ; શુક્રં શુક્રાશ્મરીમતિપ્રાદુર્ભાવં ચ ||૧૪||

ધાતૂનામતિવૃદ્ધિં દર્શયન્નાહ- રસોઽતિવૃદ્ધ ઇત્યાદિ| હૃદયોત્ક્લેદં હૃલ્લાસમ્, અન્યે છર્દિમાહુઃ| પ્રસેકં લાલાસ્રાવમિત્યર્થઃ| આપાદયતીતિ ક્રિયાપદં ગર્ભો જઠરાભિવૃદ્ધિં સ્વેદં ચેત્યન્તં યાવદનુવર્તતે| અધ્યસ્થીનિ અધિકાસ્થીનિ| અધિદન્તાનિતિ અધિકાન્ દન્તાન્; ચકારાત્ કેશનખયોરપ્યતિવૃદ્ધિર્જ્ઞેયા| શુક્રમિત્યાદિ|- અતિપ્રાદુર્ભાવમિતિ અતિપ્રવૃત્તિં શુક્રસ્યેત્યર્થઃ||૧૪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

પુરીષમાટોપં કુક્ષૌ શૂલં ચ; મૂત્રં મૂત્રવૃદ્ધિં મુહુર્મુહુઃ પ્રવૃત્તિં બસ્તિતોદમાધ્માનં ચ; સ્વેદસ્ત્વચો દૌર્ગન્ધ્યં કણ્ડૂં ચ ||૧૫||

મલાનામતિવૃદ્ધિં દર્શયન્નાહ- પુરીષમિત્યાદિ| આટોપમ્ આધ્માનં, ક્ષોભમિત્યન્યે| મૂત્રમિત્યાદિ| આધ્માનમિહ બસ્તેરેવ||૧૫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

આર્તવમઙ્ગમર્દમતિપ્રવૃત્તિં દૌર્ગન્ધ્યં ચ; સ્તન્યં સ્તનયોરાપીનત્વં મુહુર્મુહુઃ પ્રવૃત્તિં તોદં ચ; ગર્ભો જઠરાભિવૃદ્ધિં સ્વેદં ચ ||૧૬||

ઉપધાતૂનામતિવૃદ્ધિં નિર્દેષ્ટુમાહ- આર્તવમિત્યાદિ| અઙ્ગમર્દો વેદનાવિશેષઃ| દૌર્ગન્ધ્યં પિત્તધર્મત્વાદાર્તવસ્ય, તદુક્તં- “ઈષત્કૃષ્ણં વિગન્ધં ચ” (શા. અ. ૩) ઇત્યાદિ; “દૌર્બલ્યમ્” ઇત્યન્યે પઠન્તિ| ચકારાદ્રક્તગુલ્માદીનપિ||૧૬||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

તેષાં યથાસ્વં સંશોધનં ક્ષપણં ચ ક્ષયાદવિરુદ્ધૈઃ ક્રિયાવિશેષૈઃ પ્રકુર્વીત ||૧૭||

ચિકિત્સાસૂત્રં નિર્દિશન્નાહ- તેષામિત્યાદિ| યથાસ્વં યદ્યદસ્યાત્મીયમ્| ક્ષપણમત્ર સંશમનમ્| ક્ષયાદવિરુદ્ધૈઃ ક્રિયાવિશેષૈરિતિ તન્ત્રાન્તરોક્તૈઃ| તથાહિ- “છિન્નાવિશ્વાદિભિર્વાયું, પિત્તં ક્ષૌદ્રફલત્રિકૈઃ| કફં ગુડાર્દ્રકાદ્યૈશ્ચ જયેદ્દોષાવિરોધિભિઃ”- ઇતિ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “તેષાં ક્ષપણમવિરુદ્ધૈઃ ક્રિયાવિશેષૈઃ કુર્વીત”| ક્રિયાવિશેષૈરિતિ ક્રિયાઃ સંશોધનસંશમનાહારાચારાખ્યાઃ||૧૭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

પૂર્વઃ પૂર્વોઽતિવૃદ્ધત્વાદ્વર્ધયેદ્ધિ પરં પરમ્ | તસ્માદતિપ્રવૃદ્ધાનાં ધાતૂનાં હ્રાસનં હિતમ્ ||૧૮||

સ્વયં તાવદેતે વૃદ્ધા અનર્થકરાઃ, પરમ્પરયા વર્ધિતાઃ પૂર્વપરધાતુભિરપિ મહાનર્થકારિણ ઇતિ દર્શયન્નાહ- પૂર્વ ઇત્યાદિ| હિ યસ્માદર્થે| હ્રાસનમિતિ હ્રાસોઽત્ર વૃદ્ધેર્હાનિઃ| પૂર્વઃ પૂર્વ ઇત્યાદ્યુપલક્ષણમ્| તેન પરોઽપિ વૃદ્ધઃ પ્રતિસ્રોતઃસરિદ્બન્ધઃ(ધ)સ્થલાપ્લાવનન્યાયેન પૂર્વં વર્ધયતિ, તથા પરોઽપિ ક્ષીણઃ પૂર્વં ક્ષપયતિ, તથા પૂર્વઃ ક્ષીણઃ પરં ક્ષપયતિ| કેચિદમું શ્લોકં ‘યસ્ય ધાતુક્ષયાદ્વાયુઃ’ ઇત્યાદિશ્લોકસ્યાગ્રે પઠન્તિ||૧૮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

બલલક્ષણં બલક્ષયલક્ષણં ચાત ઊર્ધ્વમુપદેક્ષ્યામઃ | તત્ર રસાદીનાં શુક્રાન્તાનાં ધાતૂનાં યત્ પરં તેજસ્તત્ ખલ્વોજસ્તદેવ બલમિત્યુચ્યતે, સ્વશાસ્ત્રસિદ્ધાન્તાત્ ||૧૯||

બલલક્ષણમિત્યાદિ| પરમ્ ઉત્કૃષ્ટં, તેજ ઇવ તેજઃ, તેજો ઘૃતં વા, ઘૃતં યથા કૃત્સ્નક્ષીરસ્નેહસ્તથૈવૌજોઽપિ કૃત્સ્નધાતુસ્નેહ ઇત્યર્થઃ; “યત્ પરં તેજ ઇતિ યદુત્કૃષ્ટં સારઃ” ઇત્યન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ| તત્ ખલ્વોજસ્તદેવ બલમિત્યુચ્યત ઇતિ, ઇયં ચાભેદોક્તિશ્ચિકિત્સૈક્યાર્થા, પરમાર્થસ્તુ બલૌજસોર્ભેદ એવ; યથા ભેદસ્તદુચ્યતે- સર્વધાતુસ્નેહભૂતસ્યોપચયલક્ષણસ્યૌજસો રૂપરસૌ વીર્યાદિ ચ વિદ્યતે, બલસ્ય તુ ભારહરણાદિશક્તિગમ્યસ્ય રસવીર્યવર્ણાદિગુણા ન વિદ્યન્તે, અતોઽનયોર્ભેદોઽસ્ત્યેવેતિ; તથાચ બલૌજસોર્ભેદો વેદોત્પત્તાવધ્યાયે ઉક્તઃ- “પ્રાણિનાં પુનર્મૂલમાહારો બલવર્ણૌજસાં ચ”(સૂ. અ. ૧)- ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે તુ ઓજઃશબ્દેન રસોઽપ્યુચ્યતે, જીવશોણિતમપ્યોજઃશબ્દેનામનન્તિ કેચિત્, ઊષ્માણમપ્યોજઃશબ્દેનાપરે વદન્તિ||૧૯||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

તત્ર બલેન સ્થિરોપચિતમાંસતા સર્વચેષ્ટાસ્વપ્રતિઘાતઃ સ્વરવર્ણપ્રસાદો બાહ્યાનામાભ્યન્તરાણાં ચ કરણાનામાત્મકાર્યપ્રતિપત્તિર્ભવતિ ||૨૦||

બલસ્ય પ્રાકૃતં કર્મ નિર્દેષ્ટુમાહ- તત્ર બલેનેત્યાદિ| સ્થિરોપચિતમાંસતેતિ એતત્સર્વધાતુસારોપચયલક્ષણેન બલેન; સર્વચેષ્ટાસ્વિતિ કાયવાઙ્મનોવ્યાપારેષુ, અપ્રતિઘાતોઽપ્રતિહતશક્તિત્વમ્, એતદ્ભારહરણાદિશક્તિલક્ષણેન બલેન; સ્વરવર્ણપ્રસાદ ઇતિ પ્રસાદો નૈર્મલ્યમ્; એતદુભયાત્મકેન બલેન| બાહ્યાનામિત્યાદિ|- બાહ્યાનાં કરણાનાં કર્મેન્દ્રિયાણામ્, આભ્યન્તરાણાં બુદ્ધીન્દ્રિયાણામ્| આત્મકાર્યપ્રતિપત્તિઃ સ્વકીયકાર્યાવબોધો ભવતિ; ‘પ્રતિપત્તિરત્રાનુષ્ઠાનમ્’ ઇત્યન્યે| તત્ર બાહ્યાનાં વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનામાત્મકાર્યાણિ વચનાદાનગમનવિસર્ગાનન્દનાનિ, આભ્યન્તરાણાં કરણાનાં શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાનાસિકાનામાત્મકાર્યાણિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધગ્રહણાનિ; એતદપ્યુભયાત્મકેન બલેન| કેચિદન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- “બાહ્યાનાં શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાનાસિકાવાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનામ્, આભ્યન્તરાણાં મનોબુદ્ધિપ્રભૃતીનાં, બલકારણભૂતમોજઃ” ઇતિ||૨૦||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

ભવન્તિ ચાત્ર- ઓજઃ સોમાત્મકં સ્નિગ્ધં શુક્લં શીતં સ્થિરં સરમ્ | વિવિક્તં મૃદુ મૃત્સ્નં ચ પ્રાણાયતનમુત્તમમ્ ||૨૧|| દેહઃ સાવયવસ્તેન વ્યાપ્તો ભવતિ દેહિનઃ | તદભાવાચ્ચ શીર્યન્તે શરીરાણિ શરીરિણામ્ ||૨૨||

બલચિકિત્સાર્થં સ્વચિકિત્સાર્થમપિ ચ પ્રાકૃતૈર્ગુણૈર્નિર્દિશન્નાહ- ઓજ ઇત્યાદિ| સોમાત્મકં સૌમ્યમ્| સ્નિગ્ધં સ્નેહગુણયુક્તમ્| શુક્લમ્ અતિશ્વેતમ્| યત્તુ ચરકે- “હૃદિ તિષ્ઠતિ યચ્છુદ્ધં રક્તમીષત્ સપીતકમ્” (સૂ. અ. ૧૭)- ઇત્યાદિશ્લોકેનૌજસ્ત્રિવર્ણં પઠિતં; તત્ર હિ શુદ્ધગ્રહણેન શુક્લમુક્તમ્, અતઃ શુક્લપીતરક્તવર્ણાસ્ત્રય ઉક્તાઃ; અત્રાપ્યોજસસ્ત્રય એવ વર્ણાઃ, યેનાત્ર ‘શુક્રમોજઃ’ ઇતિ પઠિતં, શુક્રૌજસોરભેદાદપરં તૈલક્ષૌદ્રવર્ણદ્વયં પ્રાપ્તં; તેનાત્રાપિ શુક્લરક્તપીતવર્ણાસ્ત્રય એવૌજસ ઉક્તાઃ; ન ચાત્ર શુક્રૌજસોર્ભેદોઽઙ્ગીકર્તવ્યઃ, તસ્મિન્ સત્યષ્ટધાતુત્વં સ્યાત્, તસ્માદ્રસાદિધાતુસ્નેહપરમ્પરાહૈતુકઃ સ્નેહઃ શુક્રં, ક્ષીરસ્થઘૃતમિવાભિન્નમોજઃ શુક્રેણ| અપરે શુક્લસ્થાને શુક્રં પઠન્તિ; યુક્તં ચૈતત્ શુક્રવર્ણેનૈવૌજોવર્ણાનાં નિર્દિષ્ટત્વાત્| શીતં શીતવીર્યમ્| સ્થિરં શરીરાવયવસ્થૈર્યકારિ| સરં પ્રસરણશીલમ્| અન્યે ત્વત્ર ‘રસં’ ઇતિ પઠન્તિ, ‘પ્રધાનરસકલ્પનયા મધુરમ્’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ| વિવિક્તં શ્રેષ્ઠૈર્ગુણૈર્યુક્તમ્; અન્યે પુનર્વિવિક્તં પ્રત્યગ્રમાહુઃ, તતઃ પ્રત્યગ્રૈરેવાન્નાદિભિરાપ્યાયનમ્| મૃદુ કોમલમ્| મૃત્સ્નં ચેતિ પિચ્છિલમ્| ચકારાદ્ગુર્વાદયો ગુણા અનુક્તાઃ સમુચ્ચીયન્તે| પ્રાણાનામ્ અગ્નીષોમાદીનામ્, આયતનં સ્થાનમ્| ઉત્તમં શ્રેષ્ઠમ્| તત્ર બલેનેત્યાદિવાક્યેન સ્થિતૌ હેતુત્વં પ્રતિપાદયતિ| દેહ ઇત્યાદિ| તેન ઓજસા| ભવતિ ઉત્પદ્યતે| ઇદાનીં પ્રલયે તસ્યૈવ હેતુત્વં દર્શયન્નાહ- તદભાવાદિત્યાદિ| શીર્યન્તે વિનશ્યન્તિ| અયં પાઠોઽભાવાત્ સમગ્રો ન લિખિતઃ||૨૧-૨૨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

અભિઘાતાત્ક્ષયાત્કોપાચ્છોકાદ્ધ્યાનાચ્છ્રમાત્ક્ષુધઃ | ઓજઃ સઙ્ક્ષીયતે હ્યેભ્યો ધાતુગ્રહણનિઃસૃતમ્ | તેજઃ સમીરિતં તસ્માદ્વિસ્રંસયતિ દેહિનઃ ||૨૩||

ઇદાનીમભિઘાતાદિભિર્હેતુભિરોજસઃ ક્ષયં નિર્દિશન્નાહ- અભિઘાતાદિત્યાદિ| એભ્યોઽભિઘાતાદિહેતુભ્યઃ| ધાતુગ્રહણમિતિ ધાતવો ગૃહ્યન્તે યૈસ્તાનિ ધાતુગ્રહણાનિ ધાતુવાહીનિ સ્રોતાંસિ, તેભ્યો નિઃસૃતં નિર્ગતં સર્વધાતુસ્નેહપરમ્પરારૂપેણ; અથવા ધાતુગ્રહણં હૃદયં ધાતુવહસ્રોતસાં સ્થાનત્વાત્, તસ્માદ્ધૃદયાન્નિઃસૃતં, સ્રોતસો મુખૈરેવ| અન્યૈસ્તુ હૃદયમેવ ધાતૂન્ ગૃહ્ણાતીતિ ધાતુગ્રહણશબ્દેનૈવ હૃદયમુચ્યતે| તેજઃ પિત્તં, સમીરિતં સમ્યક્પ્રેરિતં ‘વાતેન’ ઇતિ શેષઃ| તસ્માત્ હૃદયાત્; વિસ્રંસયતિ ચ્યાવયતિ||૨૩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

તસ્ય વિસ્રંસો વ્યાપત્ ક્ષય ઇતિ (ત્રયો દોષાઃ;) લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ સન્ધિવિશ્લેષો ગાત્રાણાં સદનં દોષચ્યવનં ક્રિયાસન્નિરોધશ્ચ વિસ્રંસે, સ્તબ્ધગુરુગાત્રતા વાતશોફો વર્ણભેદો ગ્લાનિસ્તન્દ્રા નિદ્રા ચ વ્યાપન્ને, મૂર્ચ્છા માંસક્ષયો મોહઃ પ્રલાપો મરણમિતિ ચ ક્ષયે ||૨૪||

તસ્યૌજસઃ ક્ષયભેદાન્ સાધ્યાસાધ્યજ્ઞાનાર્થં સ્વલક્ષણૈર્નિર્દિશન્નાહ- તસ્યેત્યાદિ| વિસ્રંસઃ સ્થાનાચ્ચ્યુતિરભિઘાતાદિભિરેવ| વ્યાપદન્યથાપત્તિઃ, સા દુષ્ટદોષદૂષ્યસંસર્ગાત્| ક્ષયઃ સ્વપ્રમાણાત્ શોકધ્યાનક્ષયાદિભિઃ| ‘લિઙ્ગાનિ વ્યાપન્નસ્ય ભવન્તિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; વ્યાપન્નસ્ય દોષદૂષિતસ્ય| વિસ્રંસાદીનામોજઃક્ષયભેદાનાં કિં લિઙ્ગમિત્યાહ- સન્ધિવિશ્લેષ ઇત્યાદિ| સન્ધિવિશ્લેષઃ સન્ધીનાં વિષટનમ્| દોષચ્યવનં સ્વસ્થાનાદ્વાતાદીનાં ભ્રંશઃ, અન્યે “દોષૈઃ કૃત્વા ચ્યવનમોજસઃ” ઇતિ વદન્તિ, “દોષચ્યવનં મલાનાં ચ્યવનમ્” ઇતિ કેચિત્| ક્રિયાણાં કાયવાઙ્માનસીનાં સન્નિરોધઃ; “ક્રિયાશબ્દાગ્રે નઞ્ લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ; નઞ્ ઈષદર્થે, તેન ક્રિયાણામીષત્સન્નિરોધઃ” ઇત્યન્યે વ્યાચક્ષતે| ચકારાદ્બલસ્ય પ્રાકૃતકર્મહાનિઃ| એવં વ્યાપત્તૌ ક્ષયે ચ ચકારપ્રયોજનમ્| એતાનિ વિસ્રંસે લિઙ્ગાનિ ભવન્તીતિ યોજ્યમ્| સ્તબ્ધગુરુગાત્રતેતિ સ્તબ્ધગુરુભ્યાં ગાત્રતેતિ સમ્બધ્યતે; સ્તબ્ધગાત્રતા જાન્વાદેરનમનસામર્થ્યમ્| વર્ણભેદો ગૌરાદિવર્ણાન્યત્વમ્| ગ્લાનિઃ અપ્રહર્ષઃ| તન્દ્રા ઇન્દ્રિયાર્થેઽકર્મણ્યતા| વ્યાપન્ને ‘લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ’ ઇત્યનુવર્તતે| મૂર્ચ્છેત્યાદિ મૂર્ચ્છા વિજ્ઞાનેન્દ્રિયનિરોધઃ| મોહઃ વૈચિત્ત્યમ્| પ્રલાપઃ અસમ્બદ્ધભાષણમ્| ક્ષયે ‘લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ’ ઇત્યનુવર્તતે||૨૪||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

ભવન્તિ ચાત્ર- ત્રયો દોષા બલસ્યોક્તા વ્યાપદ્વિસ્રંસનક્ષયાઃ | વિશ્લેષસાદૌ ગાત્રાણાં દોષવિસ્રંસનં શ્રમઃ ||૨૫|| અપ્રાચુર્યં ક્રિયાણાં ચ બલવિસ્રંસલક્ષણમ્ | ગુરુત્વં સ્તબ્ધતાઽઙ્ગેષુ ગ્લાનિર્વર્ણસ્ય ભેદનમ્ ||૨૬|| તન્દ્રા નિદ્રા વાતશોફો બલવ્યાપદિ લક્ષણમ્ | મૂર્ચ્છા માંસક્ષયો મોહઃ પ્રલાપોઽજ્ઞાનમેવ ચ ||૨૭|| પૂર્વોક્તાનિ ચ લિઙ્ગાનિ મરણં ચ બલક્ષયે |૨૮|

ગદ્યોક્તમેવાર્થં શ્લોકૈરાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| ત્રયો દોષાઃ તિસ્રો વિકૃતયઃ| વિશ્લેષસાદાવિત્યાદિ| પૂર્વોક્તાનિ વિસ્રંસવ્યાપદોર્લિઙ્ગાનીત્યર્થઃ||૨૫-૨૭||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

તત્ર વિસ્રંસે વ્યાપન્ને ચ ક્રિયાવિશેષૈરવિરુદ્ધૈર્બલમાપ્યાયયેત્ ; ઇતરં તુ મૂઢસઞ્જ્ઞં વર્જયેત્ ||૨૮||

ચિકિત્સાસૂત્રં નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| ક્રિયાવિશેષૈ રસાયનવાજીકરણાદિભિઃ| અવિરુદ્ધૈરગ્ન્યાદ્યવિરુદ્ધૈઃ| બલં શક્ત્યુપચયલક્ષણમ્| આપ્યાયયેત્ વર્ધયેત્| ક્ષીણસ્યાવસ્થાયાં વર્જનમાહ- ઇતરં ત્વિત્યાદિ|- ઇતરં ક્ષીણં વર્જયેત્| કિમ્ભૂતં વર્જયેદિત્યાહ- મૂઢસઞ્જ્ઞં નષ્ટસઞ્જ્ઞં, પૂર્વં મોહસ્યોક્તત્વાત્| મૂઢસઞ્જ્ઞં વર્જયેદિત્યેતસ્યાગ્રે કેચિત્ સુશ્રુતાધ્યાયિનઃ “તેજોઽપ્યાગ્નેયં ક્રમશઃ પચ્યમાનાનાં ધાતૂનામભિનિર્વૃત્તમન્તરસ્થં સ્નેહજાતં વસાખ્યં સ્ત્રીણાં વિશેષતો ભવતિ; તેન માર્દવસૌકુમાર્યમૃદ્વલ્પરોમતોત્સાહદૃષ્ટિસ્થિતિપક્તિકાન્તિદીપ્તયો ભવન્તિ; તત્ કષાયતિક્તગુરુશીતરૂક્ષવિષ્ટમ્ભિવેગવિઘાતવ્યવાયવ્યાયામવ્યાધિકર્ષણૈ(ર્શનૈ)શ્ચ વિક્રિયતે; તસ્યાપિ પારુષ્યવર્ણભેદતોદનિષ્પ્રભત્વાનિ વિસ્રંસને ભવન્તિ, કાર્શ્યં મન્દાગ્નિતાઽધસ્તિર્યક્ચ પ્રચ્યુતિર્વ્યાપત્તૌ, દૃષ્ટ્યગ્નિબલહાન્યનિલપ્રકોપમરણાનિ ક્ષયે| તત્ર સ્નેહપાનાભ્યઙ્ગપ્રદેહપરિષેકસ્નિગ્ધલઘ્વન્નાનિ ક્ષયાદૃતે વિદધીત” ઇત્યમું પઠન્તિ| અયં તુ પાઠો ન પઠનીયઃ, કુતઃ? નિબન્ધકારૈરનાર્ષીકૃતત્વાત્ ||૨૮||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

દોષધાતુમલક્ષીણો બલક્ષીણોઽપિ વા નરઃ | સ્વયોનિવર્ધનં યત્તદન્નપાનં પ્રકાઙ્ક્ષતિ ||૨૯|| યદ્યદાહારજાતં તુ ક્ષીણઃ પ્રાર્થયતે નરઃ | તસ્ય તસ્ય સ લાભે તુ તં તં ક્ષયમપોહતિ ||૩૦|| યસ્ય ધાતુક્ષયાદ્વાયુઃ સઞ્જ્ઞાં કર્મ ચ નાશયેત્ | પ્રક્ષીણં ચ બલં યસ્ય નાસૌ શક્યશ્ચિકિત્સિતુમ્ ||૩૧||

દોષેત્યાદિ| સ્વયોનિવર્ધનમ્ આત્મકારણવર્ધનં યદન્નપાનં તદભિલષતિ| યદ્યદિત્યાદિ| આહારજાતમાહારસમૂહમ્| કેચિદાચાર્યા અમું શ્લોકં ન પઠન્તિ| કેચિત્ સુશ્રુતાધ્યાયિનોઽત્ર દોષધાત્વાદિક્ષયવિનાશાર્થં દેયમન્નાદિકં પઠન્તિ- “યવાન્ મુદ્ગાન્ હરેણૂંશ્ચ રૂક્ષં ચ લઘુભોજનમ્| કષાયકટુતિક્તં ચ વાતક્ષીણોઽભિકાઙ્ક્ષતિ|| તિલમાષકુલત્થાદિ પિષ્ટાન્નવિકૃતિં તથા| મસ્તુશુક્તામ્લતક્રાણિ પિત્તક્ષીણસ્તથા દધિ|| માંસં માહિષવારાહમાજં ગુડગુરૂણિ ચ| શ્લેષ્મક્ષીણોઽભિલષતિ ક્ષીરસ્વપ્નદધીનિ ચ|| ઇક્ષું માંસરસં મન્થં મધુ સર્પિર્ગુડોદકમ્| અસૃઙ્માંસં યવાગૂં ચ રસક્ષીણોઽભિવાઞ્છતિ|| દ્રાક્ષાદાડિમયુક્તાનિ સસ્નેહલવણાનિ ચ| રક્તસિદ્ધાનિ માંસાનિ રક્તક્ષીણોઽભિકાઙ્ક્ષતિ||અમ્લાનિ દધિસિદ્ધાનિ તથા ષાડવકાનિ ચ| સ્થૂલક્રવ્યાદમાંસાનિ માંસક્ષીણોઽભિકાઙ્ક્ષતિ|| મેદઃસિદ્ધાનિ માંસાનિ ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનિ ચ| સક્ષારાણિ વિશેષેણ મેદઃક્ષીણોઽભિકાઙ્ક્ષતિ|| રસાન્ સુસિદ્ધાન્ સાસ્થીનિ માંસાનીહાભિકાઙ્ક્ષતિ|| અસ્થિક્ષીણસ્તથા માંસં મજ્જાસ્થિસ્નેહસંયુતમ્| સ્વાદ્વમ્લસંયુતં દ્રવ્યં મજ્જક્ષીણોઽભિકાઙ્ક્ષતિ|| મયૂરકુક્કુટાણ્ડાનિ હંસસારસયોસ્તથા| ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનાં ચ શુક્રક્ષીણોઽભિકાઙ્ક્ષતિ|| યવાનિ યવકાન્નાનિ શાકાનિ વિવિધાનિ ચ| માયૂરં માષયૂષં ચ વર્ચઃક્ષીણોઽભિકાઙ્ક્ષતિ|| પેયામિક્ષુરસં ક્ષીરં સગુડં બદરોદકમ્| મૂત્રક્ષીણોઽભિલષતિ ત્રપુસૈર્વારુકાણિ ચ|| અભ્યઙ્ગં મર્દનં મદ્યં નિવાતશયનાસનમ્| ગુરુપ્રાવરણં ચૈવ સ્વેદક્ષીણોઽભિકાઙ્ક્ષતિ|| કટ્વમ્લલવણામ્લાનિ વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ| ફલશાકાનુપાનાનિ સ્ત્રી વાઞ્છત્યાર્તવક્ષયે|| મૃગાજાવિવરાહાણાં ગર્ભાન્ વાઞ્છતિ સંસ્કૃતાન્| વસાશૂલ્યપ્રકારાદીન્ ભોક્તું ગર્ભપરિક્ષયે|| સુરાશાલ્યન્નમાંસાનિ ગોક્ષીરં શર્કરાં તથા| આસવં દધિ હૃદ્યાનિ ક્ષયે સ્તન્યસ્ય વાઞ્છતિ” ઇતિ| યસ્યેત્યાદિ ‘ઇતરં તુ મૂઢસઞ્જ્ઞં વર્જયેત્’ ઇત્યનેનૈવાસ્યોક્તાર્થત્વાત્ કેચિદમું ન પઠન્તિ, “સર્વધાતુક્ષયવ્યાપકત્વાદ્ભિન્નવિષયોઽયં શ્લોકઃ,તસ્માત્ પઠનીયઃ” ઇત્યન્યે||૨૯-૩૧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

રસનિમિત્તમેવ સ્થૌલ્યં કાર્શ્યં ચ | તત્ર શ્લેષ્મલાહારસેવિનોઽધ્યશનશીલસ્યાવ્યાયામિનો દિવાસ્વપ્નરતસ્ય ચામ એવાન્નરસો મધુરતરશ્ચ શરીરમનુક્રામન્નતિસ્નેહાન્મેદો જનયતિ, તદતિસ્થૌલ્યમાપાદયતિ ; તમતિસ્થૂલં ક્ષુદ્રશ્વાસપિપાસાક્ષુત્સ્વપ્નસ્વેદગાત્રદૌર્ગન્ધ્યક્રથનગાત્રસાદગદ્ગદત્વાનિ ક્ષિપ્રમેવાવિશન્તિ, સૌકુમાર્યાન્મેદસઃ સર્વક્રિયાસ્વસમર્થઃ, કફમેદોનિરુદ્ધમાર્ગત્વાચ્ચાલ્પવ્યવાયો ભવતિ, આવૃતમાર્ગત્વાદેવ શેષા ધાતવો નાપ્યાયન્તેઽત્યર્થમતોઽલ્પપ્રાણો ભવતિ, પ્રમેહપિડકાજ્વરભગન્દરવિદ્રધિવાતવિકારાણામન્યતમં પ્રાપ્ય પઞ્ચત્વમુપયાતિ, સર્વ એવ ચાસ્ય રોગા બલવન્તો ભવન્ત્યાવૃતમાર્ગત્વાત્ સ્રોતસામ્; અતસ્તસ્યોત્પત્તિહેતું પરિહરેત્ | ઉત્પન્ને તુ શિલાજતુગુગ્ગુલુગોમૂત્રત્રિફલાલોહરજોરસાઞ્જનમધુયવમુદ્ગકોરદૂષકશ્યામાકોદ્દાલકાદીનાં વિરૂક્ષણચ્છેદનીયાનાં ચ દ્રવ્યાણાં વિધિવદુપયોગો વ્યાયામો લેખનબસ્ત્યુપયોગશ્ચેતિ ||૩૨||

રસનિમિત્તમિત્યાદિ| ચકારાન્મધ્યશરીરત્વં ચ| નનુ, કથમેક એવ રસઃ પરસ્પરવિરુદ્ધયોઃ સ્થૌલ્યકાર્શ્યયોર્હેતુરિત્યત આહ- તત્રેત્યાદિ| અધ્યશનશીલસ્યેતિ અજીર્ણભોજનાભ્યાસિન ઇત્યર્થઃ| નનુ, મેદસ્વિનો દીપ્તાગ્નિત્વે કથમામરસસમ્ભવઃ? નૈષ દોષઃ, દીપ્તાગ્નિત્વેઽપ્યધ્યશનશીલત્વાદામરસો ભવતિ| તર્હિ કથં રસશ્ચાપક્વશ્ચેતિ વિરોધનીયવચનં? ન હ્યપક્વો રસવ્યપદેશં લભતે| સત્યં, જાઠરેણાગ્નિના રસઃ કદ્ભાવેન કૃત એવ, કિન્તુ ધાત્વગ્નિભિરપાકાદામ ઇત્યુચ્યતે| શરીરમનુક્રામન્નિતિ તં તં શરીરદેશં ગચ્છન્નિત્યર્થઃ| મેદો જનયતિ વિશિષ્ટાહારવશાદદૃષ્ટવશાન્મેદસાઽઽવૃતમાર્ગત્વાચ્ચ ધાતુદ્વયમતિક્રમ્ય મેદ એવ વર્ધયતિ| તદતિસ્થૌલ્યમાપાદયતીતિ તત્ મેદઃ, આપાદયતિ કરોતિ| ક્રથનં સ્વપતઃ કણ્ઠે ઘુર્ઘુરારવઃ, અન્યે ત્વકસ્માચ્છ્વાસાવરોધં ક્રથનં કથયન્તિ| ગદ્ગદત્વમ્ અવ્યક્તવચનત્વમ્| ક્ષિપ્રમેવાવિશન્તીતિ એતે ક્ષુદ્રશ્વાસાદયસ્તં સ્થૂલં શીઘ્રમેવ પ્રવિશન્તિ, સ્થૂલે ભવન્તીત્યર્થઃ| શેષધાતવો નાપ્યાયન્તેઽત્યર્થમિતિ શેષધાતવોઽસ્થ્યાદયઃ| વાતવિકારાણામિતિ અત્ર વાતવિકારા મેદઃકૃતમાર્ગાવરણનિમિત્તવાતકોપવિકારા ઇત્યર્થઃ| અન્યતમમિતિ એષામેકમ્| પઞ્ચત્વમુપયાતીતિ મરણમુપગચ્છતીત્યર્થઃ| તસ્ય ચિકિત્સામાહ- અત ઇત્યાદિ| તસ્યોત્પત્તિહેતું પરિહરેદિત્યનેન નિદાનપરિવર્જનેનાનાગતાબાધચિકિત્સોક્તા| ઉત્પન્ને જાતે પુનરિત્યર્થઃ| ઉદ્દાલકાદીનામિતિ ઉદ્દાલક આરણ્યકોદ્રવઃ, આદિશબ્દાદ્ગવેધુકાદીનાં ગ્રહણમ્| વિરૂક્ષણચ્છેદનીયાનામિતિ વિરૂક્ષણં મેદોઘ્નં, છેદનીયં સ્રોતોવિશોધનીયમ્| વિધિવદુપયોગ ઇતિ પુરુષાગ્નિબલમાત્રાવિધાનવાનુપયોગ ઇત્યર્થઃ| લેખનબસ્ત્યુપયોગશ્ચ લેખનબસ્તયશ્ચિકિત્સિતોક્તાઃ, “ત્રિફલાક્વાથગોમૂત્રક્ષૌદ્રક્ષારસમન્વિતાઃ| ઊષકાદિપ્રતીવાપા બસ્તયો લેખનાઃ સ્મૃતાઃ” (ચિ. અ. ૩૮) ઇતિ| ચકારાદ્વ્યાયામાદયો મૃદવઃ કાઙ્કાયનસક્તવશ્ચ||૩૨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

તત્ર પુનર્વાતલાહારસેવિનોઽતિવ્યાયામવ્યવાયાધ્યયનભયશોકધ્યાનરાત્રિજાગરણપિપાસાક્ષુ ત્કષાયાલ્પાશનપ્રભૃતિભિરુપશોષિતો રસધાતુઃ શરીરમનનુક્રામન્નલ્પત્વાન્ન પ્રીણાતિ, તસ્માદતિકાર્શ્યં ભવતિ; સોઽતિકૃશઃ ક્ષુત્પિપાસાશીતોષ્ણવાતવર્ષભારાદાનેષ્વસહિષ્ણુર્વાતરોગપ્રાયોઽલ્પપ્રાણશ્ચ ક્રિયાસુ ભવતિ, શ્વાસકાસશોષપ્લીહોદરાગ્નિસાદગુલ્મરક્તપિત્તાનામન્યતમમાસાદ્ય મરણમુપયાતિ, સર્વ એવ ચાસ્ય રોગા બલવન્તો ભવન્ત્યલ્પપ્રાણત્વાત્; અતસ્તસ્યોત્પત્તિહેતું પરિહરેત્ | ઉત્પન્ને તુ પયસ્યાશ્વગન્ધાવિદારિગન્ધાશતાવરીબલાતિબલાનાગબલાનાં મધુરાણામન્યાસાં ચૌષધીનામુપયોગઃ, ક્ષીરદધિઘૃતમાંસશાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાનાં ચ, દિવાસ્વપ્નબ્રહ્મચર્યાવ્યાયામબૃંહણબસ્ત્યુપયોગશ્ચેતિ ||૩૩||

કાર્શ્યનિમિત્તં દર્શયન્નાહ- તત્ર પુનરિત્યાદિ| વાતલાહારસેવિન ઇતિ અતિરૂક્ષાહારસેવિનઃ| અતિવ્યાયામેત્યાદિ અતિશબ્દો વ્યાયામાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ક્ષયો ધાતુક્ષયઃ| ઉપશોષિતો રસધાતુરિતિ અતિરૂક્ષીકૃતોઽલ્પીકૃતશ્ચ| ન પ્રીણાતિ ઈષત્પ્રીણાતીત્યર્થઃ| સોઽતિકૃશ ઇત્યનેનોપચયલક્ષણબલાભાવો દર્શિતઃ| વાતરોગપ્રાય ઇતિ વાતરોગબહુલ ઇત્યર્થઃ| અલ્પપ્રાણશ્ચ ક્રિયાસુ ભવતીતિ કાયવાઙ્માનસીષુ ક્રિયાસુ વિષયેઽલ્પશક્તિર્ભવતિ; એતેન શક્તિલક્ષણબલાભાવ ઉક્તઃ| શોષો રાજયક્ષ્મા| ઉત્પન્ને ત્વિતિ ‘કાર્શ્યે’ ઇતિ શેષઃ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી, ક્ષીરકાકોલીત્યન્યે| વિદારિગન્ધા શાલિપર્ણી| મધુરાણામિત્યાદિ ઋદ્ધિવૃદ્ધિજીવકાદીનામ્| બૃંહણબસ્ત્યુપયોગશ્ચેતિ બૃંહણબસ્તિર્યથા- “બૃંહણદ્રવ્યનિઃક્વાથાસ્તત્કલ્કસ્નેહસૈન્ધવૈઃ| યુક્તાઃ ખજપ્રમથિતા બસ્તયો બૃંહણા મતાઃ” (ચિ. અ. ૩૮) ઇતિ| ચકારાત્ સન્તર્પણમપિ લઘુ કર્તવ્યમ્||૩૩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

યઃ પુનરુભયસાધારણાન્યાસેવેત તસ્યાન્નરસઃ શરીરમનુક્રામન્ સમાન્ ધાતૂનુપચિનોતિ, સમધાતુત્વાન્મધ્યશરીરો ભવતિ સર્વક્રિયાસુ સમર્થઃ ક્ષુત્પિપાસાશીતોષ્ણવાતવર્ષાતપસહો બલવાંશ્ચ, સ સતતમનુપાલયિતવ્ય ઇતિ ||૩૪||

મધ્યશરીરસ્ય હેતું ગુણં ચ દર્શયન્નાહ- યઃ પુનરિત્યાદિ| ઉભયસાધારણાનિ નાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષાણિ સ્વાસ્થ્યવૃત્તિકાનિ દ્રવ્યાણિ ષષ્ટિકરક્તશાલિલાવકદાડિમતણ્ડુલીયકાદીનિ, અદિવાસ્વપ્નાદીંશ્ચ વિહારવિશેષાન્| સર્વક્રિયાસુ સમર્થ ઇત્યનેનૈવ બલવત્ત્વે લબ્ધે યદ્બલવાંશ્ચેતિ કરોતિ તન્નિયમાર્થમ્; એવમ્ભૂતાહારવિહારસેવી બલવાનેવ ભવતીત્યર્થઃ| મધ્યશરીરસ્ય ચિકિત્સામાહ- સ સતતમનુપાલયિતવ્ય ઇતિ ‘સ્વસ્થવૃત્તાનુવર્તનેન’ ઇતિ શેષઃ||૩૪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

ભવન્તિ ચાત્ર- અત્યન્તગર્હિતાવેતૌ સદા સ્થૂલકૃશૌ નરૌ | શ્રેષ્ઠો મધ્યશરીરસ્તુ કૃશઃ સ્થૂલાત્તુ પૂજિતઃ ||૩૫||

તયોર્દ્વયોઃ કૃશસ્થૂલયોર્દોષવત્ત્વેઽપિ સ્થૂલસ્યાતિશયદોષવત્ત્વં મધ્યશરીરસ્ય ચ ગુણવત્ત્વં નિર્દેષ્ટુમાહ- અત્યન્તેત્યાદિ| કુતઃ સ્થૂલાત્ કૃશઃ પૂજિતઃ? ઉચ્યતે- સ્થૂલસ્ય ક્રિયાઽક્ષમત્વાત્, અતિશયેન વ્યાધિપીડનાચ્ચ||૩૫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

દોષઃ પ્રકુપિતો ધાતૂન્ ક્ષપયત્યાત્મતેજસા | ઇદ્ધઃ સ્વતેજસા વહ્નિરુખાગતમિવોદકમ્ ||૩૬||

દોષાદીનાં ક્ષયવૃદ્ધ્યોરેકત્ર નિર્દેશેઽપિ દોષા એવ ધાતુમલક્ષયહેતવ ઇતિ દર્શયન્નાહ- દોષ ઇત્યાદિ| દોષો વાતપિત્તકફસઞ્જ્ઞકઃ| ધાતૂનિતિ ધાતુશબ્દોઽત્ર સમેષુ મલેષ્વપિ વર્તતે, દેહધારણસામર્થ્યાત્; અથવા ધાતુશબ્દ ઉપલક્ષણમ્, તેન મલા અપિ પ્રાપ્યન્તે| ક્ષપયતીતિ ક્ષપણં વૃદ્ધિસામ્યયોઃ હ્રાસઃ| આત્મતેજસેતિ આત્મશક્ત્યા| તત્ર પિત્તં કટુકોષ્ણત્વાદ્ધાતૂન્ ક્ષપયતિ, વાયુશ્ચ શોષણહેતુત્વાત્, કફો માર્ગાવરોધકત્વાત્| ઇદ્ધો દીપ્તઃ| ઉખાગતં સ્થાલીસ્થમ્||૩૬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

વૈલક્ષણ્યાચ્છરીરાણામસ્થાયિત્વાત્તથૈવ ચ | દોષધાતુમલાનાં તુ પરિમાણં ન વિદ્યતે ||૩૭||

કુતઃ પુનઃ પલાદિમાનેન દોષાદીનાં પ્રમાણં ન નિર્દિષ્ટમિત્યાહ- વૈલક્ષણ્યાદિત્યાદિ|- વૈલક્ષણ્યાત્ વિસદૃશત્વાત્, વિસદૃશત્વં ચાત્ર વાતાદિપ્રકૃતિ-રસરક્તાદિસાર-સંહનન-દીર્ઘહ્રસ્વાદિકાયભેદેન| અસ્થાયિત્વાત્તથૈવ ચેતિ અનવસ્થિતત્વાત્, અસ્થાયિત્વં ચ દ્વિવિધેઽપિ કાલે નિત્યગ આવસ્થિકેઽપિ ચ; તત્ર નિત્યગે પ્રાતઃ શ્લેષ્મોપચીયતે મધ્યાહ્ને પિત્તમિત્યાદિ પ્રત્યહમાહ્નિકચયાદિભેદેન, તથા હેમન્તે શ્લેષ્મોપચીયતે ગ્રીષ્મે વાયુરિત્યાદ્યાર્તવચયાદિભેદેન; તથાઽઽવસ્થિકેઽપિ બાલ્યે શ્લેષ્માઽભિવર્ધતે, તથા બાલ્યે શુક્રાલ્પત્વં કન્યાનામાર્તવસ્તન્યાભાવઃ, યુવસુ પિત્તમુપચીયતે, વૃદ્ધેષુ વાયુરિત્યાદિના| પરિમાણમિતિ સ્વં સર્વતો માનં ન વિદ્યતે; તેન કસ્યચિદેવ ક્વચિદેવ માનં કર્તું શક્યતે, ન સર્વત ઇત્યર્થઃ||૩૭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

એષાં સમત્વં યચ્ચાપિ ભિષગ્ભિરવધાર્યતે | ન તત્ સ્વાસ્થ્યાદૃતે શક્યં વક્તુમન્યેન હેતુના ||૩૮||

નનુ, દોષાદીનાં પલાદિમાનં વિના સામ્યં કથં જ્ઞેયમિત્યાહ- એષામિત્યાદિ| એષામિતિ દોષધાતુમલાનામ્| ન તદિત્યાદિ તદપિ સામ્યં; સ્વાસ્થ્યાદૃતે સ્વાસ્થ્યં વિના||૩૮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

દોષાદીનાં ત્વસમતામનુમાનેન લક્ષયેત્ | અપ્રસન્નેન્દ્રિયં વીક્ષ્ય પુરુષં કુશલો ભિષક્ ||૩૯||

ક્ષયવૃદ્ધિભેદાત્મકમસામ્યમનુમાનેન દર્શયન્નાહ- દોષાદીનામિત્યાદિ| દોષાદીનામિતિ આદિશબ્દેન ધાતુમલાનાં ગ્રહણમ્| તુશબ્દઃ પુનરર્થે| અસમતાં ક્ષયવૃદ્ધિલક્ષણામ્| ‘અપ્રસન્નેન્દ્રિયં’ ઇત્યત્ર ‘અપ્રસન્નતનું’ ઇતિ યન્ન કૃતં તદિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનામિન્દ્રિયશક્તીનાં ચ પ્રસન્નત્વં બોધયતિ| વીક્ષ્યેત્યનેન વર્ણાદિ સર્વમુક્તં ભવતિ| ‘વીક્ષ્ય’ ઇત્યત્ર ‘જ્ઞાત્વા’ ઇત્યેકે પઠન્તિ||૩૯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(સ્વસ્થસ્ય રક્ષણં કુર્યાદસ્વસ્થસ્ય તુ બુદ્ધિમાન્) | ક્ષપયેદ્બૃંહયેચ્ચાપિ દોષધાતુમલાન્ ભિષક્ | તાવદ્યાવદરોગઃ સ્યાદેતત્સામ્યસ્ય લક્ષણમ્ ||૪૦||

અસામ્યં વૃદ્ધિક્ષયાત્મકમિત્યનુમાનેન પ્રતિપાદ્ય કિં કુર્યાદિત્યાહ- ક્ષપયેદિત્યાદિ|- ક્ષપયેદિતિ વૃદ્ધાન્ દોષધાતુમલાન્ હ્રાસયેદિત્યર્થઃ| બૃંહયેદિતિ તાનેવ ક્ષીણાન્ વર્ધયેત્| ક્ષપણબૃંહણયોર્માત્રાવધિં દર્શયન્નાહ- તાવદિત્યાદિ| કુતઃ પુનરારોગ્યમવધિરિત્યાહ- એતત્ સામ્યસ્ય લક્ષણમિત્યાદિ| અયં પાઠઃ સમગ્રોઽભાવાન્ન લિખિતઃ||૪૦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ સમધાતુમલક્રિયઃ | પ્રસન્નાત્મેન્દ્રિયમનાઃ સ્વસ્થ ઇત્યભિધીયતે ||૪૧||

દોષાદિસામ્યં સ્વાસ્થ્યં, તદ્દર્શયિતુમાહ- સમદોષ ઇત્યાદિ| નનુ, દ્વિવિધેઽપિ કાલે નિત્યં દોષચયાદ્યનુબન્ધાત્ કથં સમદોષત્વં? તથાહિ નિત્યગે- આહ્નિકે તાવત્ પ્રાતઃ કફઃ કુપ્યતિ, મધ્યાહ્ને પિત્તમિત્યાદિ; તથાઽઽર્તવેઽપિ હેમન્તે કફશ્ચીયતે વસન્તે સ એવ કુપ્યતીતિ; તથાઽઽવસ્થિકે ચ કાલે ‘બાલે(લ્યે)વિવર્ધતે શ્લેષ્મા’(સૂ. અ. ૩૫) ઇત્યાદ્યુક્તત્વાત્| ઉચ્યતે- દોષચયાદેરલ્પત્વાદતદ્વ્યપદેશ ઇતિ, એકતણ્ડુલાભ્યવહારેઽનશનવ્યપદેશવત્| અન્યે ત્વેવં વદન્તિ- “આર્તવે ચયાદૌ સ્વસ્થવૃત્તોક્તવિધિભિરાહોરાત્રિકે પુનરનાગતાબાધોક્તદન્તધાવનાદિવિધાનેન દોષાણાં સામ્યમુપપન્નમેવ” ઇતિ| સમધાતુમલક્રિય ઇતિ સમા ધાતુમલાનાં ક્રિયા યસ્ય સ તથા| ક્રિયા સ્વપ્નજાગરણાદિકેતિ કેચિદ્ભિન્નં ક્રિયાશબ્દં વ્યાખ્યાનયન્તિ| પ્રસન્નાત્મેન્દ્રિયમના ઇતિ આત્મા દેહઃ, અન્યે કર્માત્મા બદ્ધપુરુષઃ; તસ્ય નિર્વિકારસ્યાપિ શરીરગુણદોષાભ્યાં બદ્ધત્વમાચાર્યૈર્બહુધોક્તમ્ , અસ્માભિર્ગ્રન્થગૌરવભયાન્નોચ્યતે| ઇન્દ્રિયાણિ ભૌતિકાધિષ્ઠાનશક્તિરૂપાણિ, મનસ્ત્વિન્દ્રિયાનુગ્રાહકમન્તઃકરણમ્| એવમ્ભૂતઃ પુરુષઃ સ્વસ્થ ઇત્યભિધીયતે ‘પૂર્વાચાર્યૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| દોષસામ્યેનૈવાગ્ન્યાદિસામ્યં લબ્ધં તત્ કિં પૃથગાચાર્યઃ પ્રાહ? ઉચ્યતે, ન દોષૈઃ સમા અગ્ન્યાદયો ભવિતુમર્હન્તીતિ; કુતઃ? પૃથક્ચિકિત્સિતત્વાત્; પિત્તહરણમપિ સર્પિરજાપયશ્ચાગ્નિં વર્ધયતિ| અત્ર શ્રીમાધવઃ પ્રાહ- “લબ્ધાશ્ચેત્ સમદોષત્વે સમાગ્નિત્વાદયસ્તદા| પૃથગુક્તાઃ કિમર્થં તે ભક્તિરેષા નિરર્થકા”- ઇતિ; સમાધાનમાહ- “દોષેઽભ્યસ્તે યતો ભિન્નાઃ પૃથગુક્તા અતસ્તુ તે| પ્રકૃત્યા તાદૃશાઃ કેચિદત્યર્થં વા ન દૂષણમ્”- ઇતિ| ‘દોષાદીનાં ત્વસમતામ્’ ઇત્યાદિશ્લોકં ‘વૈલક્ષણ્યાચ્છરીરાણામ્’ ઇત્યાદિશ્લોકાગ્રે કેચિદન્યથા પઠન્તિ| તથાહિ, “પલાદિમાનાભાવાત્ કથમેષાં સામ્યં જ્ઞેયમિત્યાહ- ‘દોષાદીનાં તુ સમતામનુમાનેન લક્ષયેત્’ ઇતિ શ્લોકાર્ધમેવ દોષસામ્યજ્ઞાનાર્થં પઠન્તિ| યેનાનુમાનેન સમતા જ્ઞેયા તદેવ દર્શયન્નાહ- એષાં સમત્વં યચ્ચાપીત્યાદિ| એતેન સામ્યકાર્યેણ સ્વાસ્થ્યેન દોષાણાં સમતા જ્ઞાતવ્યેત્યર્થઃ| અતોઽનન્તરં ‘સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ’ ઇત્યાદિ પઠન્તિ| વ્યાખ્યાનં ચાસ્ય પૂર્વમેવોક્તમ્| ઇદાનીં સ્વસ્થપ્રતિપાલનાયાસ્વસ્થસ્ય ચ સ્વાસ્થ્યકરણાયાહ- ‘સ્વસ્થસ્ય રક્ષણં કુર્યાદસ્વસ્થસ્ય તુ બુદ્ધિમાન્| ક્ષપયેદ્બૃંહયેચ્ચાપિ’ ઇત્યાદિ;” ઈદૃશં કૃત્વા કેચિત્ પાઠક્રમં પઠન્તિ||૪૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ||૧૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||