15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દોષધાતુમલમૂલં હિ શરીરં, તસ્માદેતેષાં લક્ષણમુચ્યમાનમુપધારય ||૩||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

તત્ર પ્રસ્પન્દનોદ્વહનપૂરણવિવેકધારણલક્ષણો વાયુઃ પઞ્ચધા પ્રવિભક્તઃ શરીરં ધારયતિ (૧) |૪|

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

રાગપક્ત્યોજસ્તેજોમેધોષ્મકૃત્ પિત્તં પઞ્ચધા પ્રવિભક્તમગ્નિકર્મણાઽનુગ્રહં કરોતિ; (૨) |૪|

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

સન્ધિસંશ્લેષણસ્નેહનરોપણપૂરણબલસ્થૈર્યકૃચ્છ્લેષ્મા પઞ્ચધા પ્રવિભક્ત ઉદકકર્મણાઽનુગ્રહં કરોતિ ||૪||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

રસસ્તુષ્ટિં પ્રીણનં રક્તપુષ્ટિં ચ કરોતિ, રક્તં વર્ણપ્રસાદં માંસપુષ્ટિં જીવયતિ ચ, માંસં શરીરપુષ્ટિં મેદસશ્ચ, મેદઃ સ્નેહસ્વેદૌ દૃઢત્વં પુષ્ટિમસ્થ્નાં ચ, અસ્થીનિ દેહધારણં મજ્જ્ઞઃ પુષ્ટિં ચ, મજ્જા સ્નેહં બલં શુક્રપુષ્ટિં પૂરણમસ્થ્નાં ચ કરોતિ, શુક્રં ધૈર્યં ચ્યવનં પ્રીતિં દેહબલં હર્ષં બીજાર્થં ચ; (૧) |૫|

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

પુરીષમુપસ્તમ્ભં વાય્વગ્નિધારણં ચ, બસ્તિપૂરણવિક્લેદકૃન્મૂત્રં, સ્વેદઃ ક્લેદત્વક્સૌકુમાર્યકૃત્; (૨) |૫|

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

રક્તલક્ષણમાર્તવં ગર્ભકૃચ્ચ, ગર્ભો ગર્ભલક્ષણં, સ્તન્યં સ્તનયોરાપીનત્વજનનં જીવનં ચેતિ ||૫||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

તત્ર વિધિવત્ પરિરક્ષણં કુર્વીત ||૬||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

અત ઊર્ધ્વમેષાં ક્ષીણલક્ષણં વક્ષ્યામઃ | તત્ર, વાતક્ષયે મન્દચેષ્ટતાઽલ્પવાક્ત્વમપ્રહર્ષો મૂઢસઞ્જ્ઞતા ચ, પિત્તક્ષયે મન્દોષ્માગ્નિતા નિષ્પ્રભતા ચ, શ્લેષ્મક્ષયે રૂક્ષતાઽન્તર્દાહ આમાશયેતરશ્લેષ્માશયશૂન્યતા સન્ધિશૈથિલ્યં (તૃષ્ણા દૌર્બલ્યં પ્રજાગરણં) ચ ||૭||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

તત્ર સ્વયોનિવર્ધનાન્યેવ પ્રતીકારઃ ||૮||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

રસક્ષયે હૃત્પીડાકમ્પશૂન્યતાસ્તૃષ્ણા ચ, શોણિતક્ષયે ત્વક્પારુષ્યમમ્લશીતપ્રાર્થના સિરાશૈથિલ્યં ચ, માંસક્ષયે સ્ફિગ્ગણ્ડૌષ્ઠોપસ્થોરુવક્ષઃકક્ષાપિણ્ડિકોદરગ્રીવાશુષ્કતા રૌક્ષ્યતોદૌ ગાત્રાણાં સદનં ધમનીશૈથિલ્યં ચ, મેદઃક્ષયે પ્લીહાભિવૃદ્ધિઃ સન્ધિશૂન્યતા રૌક્ષ્યં મેદુરમાંસપ્રાર્થના ચ, અસ્થિક્ષયેઽસ્થિશૂલં દન્તનખભઙ્ગો રૌક્ષ્યં ચ, મજ્જક્ષયેઽલ્પશુક્રતા પર્વભેદોઽસ્થિનિસ્તોદોઽસ્થિશૂન્યતા ચ, શુક્રક્ષયે મેઢ્રવૃષણવેદનાઽશક્તિર્મૈથુને ચિરાદ્વા પ્રસેકઃ પ્રસેકે ચાલ્પરક્તશુક્રદર્શનમ્ ||૯||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

તત્રાપિ સ્વયોનિવર્ધનદ્રવ્યોપયોગઃ (પ્રતીકારઃ ) ||૧૦||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

પુરીષક્ષયે હૃદયપાર્શ્વપીડા સશબ્દસ્ય ચ વાયોરૂર્ધ્વગમનં કુક્ષૌ સઞ્ચરણં ચ, મૂત્રક્ષયે બસ્તિતોદોઽલ્પમૂત્રતા ચ; અત્રાપિ સ્વયોનિવર્ધનદ્રવ્યોપયોગઃ | સ્વેદક્ષયે સ્તબ્ધરોમકૂપતા ત્વક્શોષઃ સ્પર્શવૈગુણ્યં સ્વેદનાશશ્ચ; તત્રાભ્યઙ્ગઃ સ્વેદોપયોગશ્ચ ||૧૧||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

આર્તવક્ષયે યથોચિતકાલાદર્શનમલ્પતા વા યોનિવેદના ચ; તત્ર સંશોધનમાગ્નેયાનાં ચ દ્રવ્યાણાં વિધિવદુપયોગઃ | સ્તનક્ષયે સ્તનયોર્મ્લાનતા સ્તન્યાસમ્ભવોઽલ્પતા વા; તત્ર શ્લેષ્મવર્ધનદ્રવ્યોપયોગઃ | ગર્ભક્ષયે ગર્ભાસ્પન્દનમનુન્નતકુક્ષિતા ચ; તત્ર પ્રાપ્તબસ્તિકાલાયાઃ ક્ષીરબસ્તિપ્રયોગો મેદ્યાન્નોપયોગશ્ચેતિ ||૧૨||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

અત ઊર્ધ્વમતિવૃદ્ધાનાં દોષધાતુમલાનાં લક્ષણં વક્ષ્યામઃ | વૃદ્ધિઃ પુનરેષાં સ્વયોનિવર્ધનાત્યુપસેવનાદ્ભવતિ | તત્ર, વાતવૃદ્ધૌ વાક્પારુષ્યં કાર્શ્યં કાર્ષ્ણ્યં ગાત્રસ્ફુરણમુષ્ણકામિ(મ)તા નિદ્રાનાશોઽલ્પબલત્વં ગાઢવર્ચસ્ત્વં ચ; પિત્તવૃદ્ધૌ પીતાવભાસતા સન્તાપઃ શીતકામિત્વમલ્પનિદ્રતા મૂર્ચ્છા બલહાનિરિન્દ્રિયદૌર્બલ્યં પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં ચ; શ્લેષ્મવૃદ્ધૌ શૌક્લ્યં શૈત્યં સ્થૈર્યં ગૌરવમવસાદસ્તન્દ્રા નિદ્રા સન્ધિવિશ્લેષશ્ચ ||૧૩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

રસોઽતિવૃદ્ધો હૃદયોત્ક્લેદં પ્રસેકં ચાપાદયતિ; રક્તં રક્તાઙ્ગાક્ષિતાં સિરાપૂર્ણત્વં ચ; માંસં સ્ફિગ્ગણ્ડૌષ્ઠોપસ્થોરુબાહુજઙ્ઘાસુ વૃદ્ધિં ગુરુગાત્રતાં ચ; મેદઃસ્નિગ્ધાઙ્ગતામુદરપાર્શ્વવૃદ્ધિં કાસશ્વાસાદીન્ દૌર્ગન્ધ્યં ચ; અસ્થ્યધ્યસ્થીન્યધિદન્તાંશ્ચ; મજ્જા સર્વાઙ્ગનેત્રગૌરવં ચ; શુક્રં શુક્રાશ્મરીમતિપ્રાદુર્ભાવં ચ ||૧૪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

પુરીષમાટોપં કુક્ષૌ શૂલં ચ; મૂત્રં મૂત્રવૃદ્ધિં મુહુર્મુહુઃ પ્રવૃત્તિં બસ્તિતોદમાધ્માનં ચ; સ્વેદસ્ત્વચો દૌર્ગન્ધ્યં કણ્ડૂં ચ ||૧૫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

આર્તવમઙ્ગમર્દમતિપ્રવૃત્તિં દૌર્ગન્ધ્યં ચ; સ્તન્યં સ્તનયોરાપીનત્વં મુહુર્મુહુઃ પ્રવૃત્તિં તોદં ચ; ગર્ભો જઠરાભિવૃદ્ધિં સ્વેદં ચ ||૧૬||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

તેષાં યથાસ્વં સંશોધનં ક્ષપણં ચ ક્ષયાદવિરુદ્ધૈઃ ક્રિયાવિશેષૈઃ પ્રકુર્વીત ||૧૭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

પૂર્વઃ પૂર્વોઽતિવૃદ્ધત્વાદ્વર્ધયેદ્ધિ પરં પરમ્ | તસ્માદતિપ્રવૃદ્ધાનાં ધાતૂનાં હ્રાસનં હિતમ્ ||૧૮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

બલલક્ષણં બલક્ષયલક્ષણં ચાત ઊર્ધ્વમુપદેક્ષ્યામઃ | તત્ર રસાદીનાં શુક્રાન્તાનાં ધાતૂનાં યત્ પરં તેજસ્તત્ ખલ્વોજસ્તદેવ બલમિત્યુચ્યતે, સ્વશાસ્ત્રસિદ્ધાન્તાત્ ||૧૯||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

તત્ર બલેન સ્થિરોપચિતમાંસતા સર્વચેષ્ટાસ્વપ્રતિઘાતઃ સ્વરવર્ણપ્રસાદો બાહ્યાનામાભ્યન્તરાણાં ચ કરણાનામાત્મકાર્યપ્રતિપત્તિર્ભવતિ ||૨૦||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

ભવન્તિ ચાત્ર- ઓજઃ સોમાત્મકં સ્નિગ્ધં શુક્લં શીતં સ્થિરં સરમ્ | વિવિક્તં મૃદુ મૃત્સ્નં ચ પ્રાણાયતનમુત્તમમ્ ||૨૧|| દેહઃ સાવયવસ્તેન વ્યાપ્તો ભવતિ દેહિનઃ | તદભાવાચ્ચ શીર્યન્તે શરીરાણિ શરીરિણામ્ ||૨૨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

અભિઘાતાત્ક્ષયાત્કોપાચ્છોકાદ્ધ્યાનાચ્છ્રમાત્ક્ષુધઃ | ઓજઃ સઙ્ક્ષીયતે હ્યેભ્યો ધાતુગ્રહણનિઃસૃતમ્ | તેજઃ સમીરિતં તસ્માદ્વિસ્રંસયતિ દેહિનઃ ||૨૩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

તસ્ય વિસ્રંસો વ્યાપત્ ક્ષય ઇતિ (ત્રયો દોષાઃ;) લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ સન્ધિવિશ્લેષો ગાત્રાણાં સદનં દોષચ્યવનં ક્રિયાસન્નિરોધશ્ચ વિસ્રંસે, સ્તબ્ધગુરુગાત્રતા વાતશોફો વર્ણભેદો ગ્લાનિસ્તન્દ્રા નિદ્રા ચ વ્યાપન્ને, મૂર્ચ્છા માંસક્ષયો મોહઃ પ્રલાપો મરણમિતિ ચ ક્ષયે ||૨૪||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

ભવન્તિ ચાત્ર- ત્રયો દોષા બલસ્યોક્તા વ્યાપદ્વિસ્રંસનક્ષયાઃ | વિશ્લેષસાદૌ ગાત્રાણાં દોષવિસ્રંસનં શ્રમઃ ||૨૫|| અપ્રાચુર્યં ક્રિયાણાં ચ બલવિસ્રંસલક્ષણમ્ | ગુરુત્વં સ્તબ્ધતાઽઙ્ગેષુ ગ્લાનિર્વર્ણસ્ય ભેદનમ્ ||૨૬|| તન્દ્રા નિદ્રા વાતશોફો બલવ્યાપદિ લક્ષણમ્ | મૂર્ચ્છા માંસક્ષયો મોહઃ પ્રલાપોઽજ્ઞાનમેવ ચ ||૨૭|| પૂર્વોક્તાનિ ચ લિઙ્ગાનિ મરણં ચ બલક્ષયે |૨૮|

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

તત્ર વિસ્રંસે વ્યાપન્ને ચ ક્રિયાવિશેષૈરવિરુદ્ધૈર્બલમાપ્યાયયેત્ ; ઇતરં તુ મૂઢસઞ્જ્ઞં વર્જયેત્ ||૨૮||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

દોષધાતુમલક્ષીણો બલક્ષીણોઽપિ વા નરઃ | સ્વયોનિવર્ધનં યત્તદન્નપાનં પ્રકાઙ્ક્ષતિ ||૨૯|| યદ્યદાહારજાતં તુ ક્ષીણઃ પ્રાર્થયતે નરઃ | તસ્ય તસ્ય સ લાભે તુ તં તં ક્ષયમપોહતિ ||૩૦|| યસ્ય ધાતુક્ષયાદ્વાયુઃ સઞ્જ્ઞાં કર્મ ચ નાશયેત્ | પ્રક્ષીણં ચ બલં યસ્ય નાસૌ શક્યશ્ચિકિત્સિતુમ્ ||૩૧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

રસનિમિત્તમેવ સ્થૌલ્યં કાર્શ્યં ચ | તત્ર શ્લેષ્મલાહારસેવિનોઽધ્યશનશીલસ્યાવ્યાયામિનો દિવાસ્વપ્નરતસ્ય ચામ એવાન્નરસો મધુરતરશ્ચ શરીરમનુક્રામન્નતિસ્નેહાન્મેદો જનયતિ, તદતિસ્થૌલ્યમાપાદયતિ ; તમતિસ્થૂલં ક્ષુદ્રશ્વાસપિપાસાક્ષુત્સ્વપ્નસ્વેદગાત્રદૌર્ગન્ધ્યક્રથનગાત્રસાદગદ્ગદત્વાનિ ક્ષિપ્રમેવાવિશન્તિ, સૌકુમાર્યાન્મેદસઃ સર્વક્રિયાસ્વસમર્થઃ, કફમેદોનિરુદ્ધમાર્ગત્વાચ્ચાલ્પવ્યવાયો ભવતિ, આવૃતમાર્ગત્વાદેવ શેષા ધાતવો નાપ્યાયન્તેઽત્યર્થમતોઽલ્પપ્રાણો ભવતિ, પ્રમેહપિડકાજ્વરભગન્દરવિદ્રધિવાતવિકારાણામન્યતમં પ્રાપ્ય પઞ્ચત્વમુપયાતિ, સર્વ એવ ચાસ્ય રોગા બલવન્તો ભવન્ત્યાવૃતમાર્ગત્વાત્ સ્રોતસામ્; અતસ્તસ્યોત્પત્તિહેતું પરિહરેત્ | ઉત્પન્ને તુ શિલાજતુગુગ્ગુલુગોમૂત્રત્રિફલાલોહરજોરસાઞ્જનમધુયવમુદ્ગકોરદૂષકશ્યામાકોદ્દાલકાદીનાં વિરૂક્ષણચ્છેદનીયાનાં ચ દ્રવ્યાણાં વિધિવદુપયોગો વ્યાયામો લેખનબસ્ત્યુપયોગશ્ચેતિ ||૩૨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

તત્ર પુનર્વાતલાહારસેવિનોઽતિવ્યાયામવ્યવાયાધ્યયનભયશોકધ્યાનરાત્રિજાગરણપિપાસાક્ષુ ત્કષાયાલ્પાશનપ્રભૃતિભિરુપશોષિતો રસધાતુઃ શરીરમનનુક્રામન્નલ્પત્વાન્ન પ્રીણાતિ, તસ્માદતિકાર્શ્યં ભવતિ; સોઽતિકૃશઃ ક્ષુત્પિપાસાશીતોષ્ણવાતવર્ષભારાદાનેષ્વસહિષ્ણુર્વાતરોગપ્રાયોઽલ્પપ્રાણશ્ચ ક્રિયાસુ ભવતિ, શ્વાસકાસશોષપ્લીહોદરાગ્નિસાદગુલ્મરક્તપિત્તાનામન્યતમમાસાદ્ય મરણમુપયાતિ, સર્વ એવ ચાસ્ય રોગા બલવન્તો ભવન્ત્યલ્પપ્રાણત્વાત્; અતસ્તસ્યોત્પત્તિહેતું પરિહરેત્ | ઉત્પન્ને તુ પયસ્યાશ્વગન્ધાવિદારિગન્ધાશતાવરીબલાતિબલાનાગબલાનાં મધુરાણામન્યાસાં ચૌષધીનામુપયોગઃ, ક્ષીરદધિઘૃતમાંસશાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાનાં ચ, દિવાસ્વપ્નબ્રહ્મચર્યાવ્યાયામબૃંહણબસ્ત્યુપયોગશ્ચેતિ ||૩૩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

યઃ પુનરુભયસાધારણાન્યાસેવેત તસ્યાન્નરસઃ શરીરમનુક્રામન્ સમાન્ ધાતૂનુપચિનોતિ, સમધાતુત્વાન્મધ્યશરીરો ભવતિ સર્વક્રિયાસુ સમર્થઃ ક્ષુત્પિપાસાશીતોષ્ણવાતવર્ષાતપસહો બલવાંશ્ચ, સ સતતમનુપાલયિતવ્ય ઇતિ ||૩૪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

ભવન્તિ ચાત્ર- અત્યન્તગર્હિતાવેતૌ સદા સ્થૂલકૃશૌ નરૌ | શ્રેષ્ઠો મધ્યશરીરસ્તુ કૃશઃ સ્થૂલાત્તુ પૂજિતઃ ||૩૫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

દોષઃ પ્રકુપિતો ધાતૂન્ ક્ષપયત્યાત્મતેજસા | ઇદ્ધઃ સ્વતેજસા વહ્નિરુખાગતમિવોદકમ્ ||૩૬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

વૈલક્ષણ્યાચ્છરીરાણામસ્થાયિત્વાત્તથૈવ ચ | દોષધાતુમલાનાં તુ પરિમાણં ન વિદ્યતે ||૩૭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

એષાં સમત્વં યચ્ચાપિ ભિષગ્ભિરવધાર્યતે | ન તત્ સ્વાસ્થ્યાદૃતે શક્યં વક્તુમન્યેન હેતુના ||૩૮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

દોષાદીનાં ત્વસમતામનુમાનેન લક્ષયેત્ | અપ્રસન્નેન્દ્રિયં વીક્ષ્ય પુરુષં કુશલો ભિષક્ ||૩૯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(સ્વસ્થસ્ય રક્ષણં કુર્યાદસ્વસ્થસ્ય તુ બુદ્ધિમાન્) | ક્ષપયેદ્બૃંહયેચ્ચાપિ દોષધાતુમલાન્ ભિષક્ | તાવદ્યાવદરોગઃ સ્યાદેતત્સામ્યસ્ય લક્ષણમ્ ||૪૦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ સમધાતુમલક્રિયઃ | પ્રસન્નાત્મેન્દ્રિયમનાઃ સ્વસ્થ ઇત્યભિધીયતે ||૪૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ||૧૫||