15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯਃ, ਧਾਤਵੋ ਰਸਾਦਯ ਉਪਧਾਤਵਸ਼੍ਚ, ਮਲਾਃ ਪੁਰੀਸਾਦਯਃ; ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਸ੍ਤਿ ਸ ਤਥਾ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਮਲਸ਼ਬ੍ਦਾਗ੍ਰੇ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਰ੍ਤਵਗਰ੍ਭਾਦਯੋਪਿ ਧਾਤਵੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਮੂਲਂ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਮਾਨਮੁਪਧਾਰਯ ||੩||

ਕੁਤਃ ਪੁਨਰੇਸਾਂ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧੀ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ, ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰੀਰਂ ਦੋਸਾਦਿਮੂਲਂ; ਯਥਾ ਵਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਭਵਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਲਯੇਸੁ ਮੂਲਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨੋਦ੍ਵਹਨਪੂਰਣਵਿਵੇਕਧਾਰਣਲਕ੍ਸਣੋ ਵਾਯੁਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਧਾਰਯਤਿ (੧) |੪|

ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਯਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਖ੍ਯਲਿਙ੍ਗੇਨ ਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯਲਿਙ੍ਗੇਨ ਚ ਜ੍ਞੇਯਾਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਮ੍ਯਾਦਿਜ੍ਞਾਨੇ ਏਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਦ੍ਵਯਂ ਵਾਚ੍ਯਂ; ਤਥਾਹਿ - ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਾਖ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ‘ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤ’(ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ; ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ‘ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ’(ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ; ਤਥਾ ਕਫਸ੍ਯ ‘ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ੀਤੋ ਗੁਰੁਃ’(ਸੂ. ਅ. ੨੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਏਵਂ ਧਾਤੁਮਲਯੋਰਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਖ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨੀਯਮ੍; ਇਹ ਤੁ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚਲਨਮ੍, ਇਦਂ ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ; ਉਦ੍ਵਹਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਧਾਰਣਮ੍, ਉਦਾਨਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ; ਪੂਰਣਮਾਹਾਰੇਣ, ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ; ਵਿਵੇਕੋ ਰਸਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਪਥਕ੍ਕਰਣਂ, ਸਮਾਨਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ; ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਕਾਲੇ ਕਰ੍ਸਣਮਵੇਗਕਾਲੇ ਧਾਰਣਮ੍ , ਅਪਾਨਸ੍ਯ| ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਸਮਾਨਵ੍ਯਾਨਾਪਾਨਭੇਦੇਨ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਵਾਯੂਨਾਂ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਦਿਕਰ੍ਮ ਆਹੁਃ; ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਭਾਵੇਨ ਚਲਨਮ੍, ਉਦ੍ਵਹਨਂ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਮਿਤ ਇਤੋ ਨਯਨਂ, ਪੂਰਣਮ੍ ਆਹਾਰਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵੇਸੁ ਸ੍ਵੇਸ੍ਵਾਸ਼ਯੇਸੁ ਨਯਨਂ, ਵਿਵੇਕਃ ਪੂਰ੍ਵਵਦਤ੍ਰਾਪਿ, ਧਾਰਣਂ ਸ਼ਰੀਰਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ | ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੪(੧)||

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

ਰਾਗਪਕ੍ਤ੍ਯੋਜਸ੍ਤੇਜੋਮੇਧੋਸ੍ਮਕਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਮਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਣਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ; (੨) |੪|

ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਰਾਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਚ੍ਛਬ੍ਦੋ ਰਾਗਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਰਾਗਕਤ੍ ਰਸਸ੍ਯ ਰਞ੍ਜਕਾਗ੍ਨਿਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਪਿਤ੍ਤਂ; ਪਕ੍ਤਿਕਤ੍ ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਪਾਚਕਾਗ੍ਨਿਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਪਿਤ੍ਤਂ; ਓਜਃਕਤ੍ ਸਾਧਕਾਗ੍ਨਿਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍, ਓਜੋ ਹਦਿਸ੍ਥਂ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ; ਤੇਜਃਕਤ੍ ਆਲੋਚਕਾਗ੍ਨਿਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਤੇਜੋ ਦਸ੍ਟਿਃ, ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਤੇਜੋ ਦਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਤੇਜਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍”- ਇਤਿ; ਮੇਧਾਕਤ੍ ਮੇਧਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਕਰ੍ਸਣਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਯਾ ਅਪਿ ਸਾਧਕਾਗ੍ਨਿਸਞ੍ਜ੍ਞਮੇਵ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਾਰਕਮ੍; ਊਸ੍ਮਕਤ੍ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਭ੍ਰਾਜਕਾਗ੍ਨਿਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍, ਊਸ੍ਮਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਮ੍| ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਮਿਤਿ ਪਾਚਕਰਞ੍ਜਕਸਾਧਕਾਲੋਚਕਭ੍ਰਾਜਕਭੇਦੇਨ| ਅਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਣੇਤਿ ਰਾਗਾਦਿ ਯਦਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮ ਤੇਨ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨੁਗ੍ਰਹਮ੍ ਉਪਕਾਰਂ ਕਰੋਤਿ, ‘ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤੇਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਂ ਦੀਪ੍ਤਿਮਾਹੁਃ; “ਇਦਂ ਚ ਰਾਗਾਦਿਕਰ੍ਮ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਪਿਤ੍ਤਾਨਾਮ੍” ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ||੪(੨)||-

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਣਸ੍ਨੇਹਨਰੋਪਣਪੂਰਣਬਲਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤ ਉਦਕਕਰ੍ਮਣਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ ||੪||

ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਨ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਣਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਣਕਤ੍ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਂ ਕਰੋਤਿ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਣਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ੍ਮ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪੀਹ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਿਚਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਨ੍ਧਿਸ਼੍ਲੇਸਣਂ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਨਕਦਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ੍ਨੈਗ੍ਧ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਰੋਪਣਕਤ੍ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ, ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਪੂਰਣਕਤ੍ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਬਹੁਤ੍ਵਾਨ੍ਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਬਲਕਤ੍ ਪੁਸ੍ਟਿਕਤ੍| ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਤ੍ ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਿਦਾਰ੍ਢ੍ਯਕਤ੍, ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਵਾ| ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤ ਆਸ਼ਯਭੇਦੇਨ ਆਮਾਸ਼ਯੋਰਃਸ਼ਿਰਃਕਣ੍ਠਸਨ੍ਧਿਭੇਦੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਸ੍ਯੈਵ ਕਫਸ੍ਯਾਸ਼ਯਭੇਦੇਨ ਪਞ੍ਚਧਾਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸਕਕ੍ਲੇਦਕਬੋਧਕਤਰ੍ਪਕਾਵਲਮ੍ਬਕਨਾਮਾਨ੍ਯਾਹੁਃ | ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਕਫਕਰ੍ਮਸੁ ਬਂਹਣਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਚ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- “ਬਂਹਣਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮੂਰ੍ਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ; ਤਰ੍ਪਣਃ ਤਪ੍ਤਿਜਨਕੋ ਧਾਤੂਨਾਮ੍”||੪||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

ਰਸਸ੍ਤੁਸ੍ਟਿਂ ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਰਕ੍ਤਪੁਸ੍ਟਿਂ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਰਕ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਂ ਮਾਂਸਪੁਸ੍ਟਿਂ ਜੀਵਯਤਿ ਚ, ਮਾਂਸਂ ਸ਼ਰੀਰਪੁਸ੍ਟਿਂ ਮੇਦਸਸ਼੍ਚ, ਮੇਦਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਦਢਤ੍ਵਂ ਪੁਸ੍ਟਿਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ, ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਦੇਹਧਾਰਣਂ ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਪੁਸ੍ਟਿਂ ਚ, ਮਜ੍ਜਾ ਸ੍ਨੇਹਂ ਬਲਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪੁਸ੍ਟਿਂ ਪੂਰਣਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਧੈਰ੍ਯਂ ਚ੍ਯਵਨਂ ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਦੇਹਬਲਂ ਹਰ੍ਸਂ ਬੀਜਾਰ੍ਥਂ ਚ; (੧) |੫|

ਇਦਾਨੀਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਰਸਸ੍ਤੁਸ੍ਟਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੈਰ੍ਯਂ ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਸ਼ੂਰਤ੍ਵਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਕ੍ਲੀਬਾ ਅਧੀਰਾਃ; ਚ੍ਯਵਨਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤ੍ਵੇਨਾਵਸ੍ਰਂਸਨਂ, ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪ੍ਰਮਦਾਸੁ; ਦੇਹਬਲਮੁਤ੍ਸਾਹੋਪਚਯਲਕ੍ਸਣਂ; ਹਰ੍ਸਂ ਪੁਨਰੁਤ੍ਕਣ੍ਠਾਜਨਨਂ ਪ੍ਰਮਦਾਸ੍ਵੇਵ; ਬੀਜਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤਿ ਬੀਜਪ੍ਰਯੋਜਨਂ, ਯਥਾ- ਤੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਾਦਿਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਬੀਜਮਙ੍ਕੁਰਜਨਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਏਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਪਿ ਗਰ੍ਭਜਨਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਰਸਃ ਪ੍ਰੀਣਯਤਿ, ਰਕ੍ਤਂ ਜੀਵਯਤਿ, ਮਾਂਸਂ ਲੇਪਯਤਿ, ਮੇਦਃ ਸ੍ਨੇਹਯਤਿ, ਅਸ੍ਥਿ ਧਾਰਯਤਿ, ਮਜ੍ਜਾ ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਪੂਰਯਤਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਧੈਰ੍ਯਚ੍ਯਵਨਂ ਪ੍ਰੀਤਿਦੇਹਬਲਹਰ੍ਸਬੀਜਾਰ੍ਥਕਤ੍”- ਇਤਿ; ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- “ਰਸਃ ਪ੍ਰੀਣਯਤਿ ਧਾਤੂਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਰਕ੍ਤਂ ਜੀਵਯਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨੁਵਰ੍ਤਨਂ ਕਰੋਤਿ, ਮਾਂਸਂ ਲੇਪਯਤਿ ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦੀਨ੍, ਮੇਦਃ ਸ੍ਨੇਹਯਤਿ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍, ਅਸ੍ਥਿ ਧਾਰਯਤਿ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਧੈਰ੍ਯਚ੍ਯਵਨਮਿਤਿ ਧੈਰ੍ਯਸ੍ਯ ਚ੍ਯਵਨਂ ਧੈਰ੍ਯਚ੍ਯਵਨਂ ਚ੍ਯੁਤਿਃ ਪ੍ਰਮਦਾਸੁ ਵਿਸਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ”| ਅਯਂ ਪਾਠੋ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਃ ਸਾਦਰਂ ਪਠਿਤਃ||੫(੧)||

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

ਪੁਰੀਸਮੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਧਾਰਣਂ ਚ, ਬਸ੍ਤਿਪੂਰਣਵਿਕ੍ਲੇਦਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ, ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਲੇਦਤ੍ਵਕ੍ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਕਤ੍; (੨) |੫|

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਕਰ੍ਮੋਚ੍ਯਤੇ- ਪੁਰੀਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਕਰੋਤਿ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਉਪਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਅਵਸ੍ਟਮ੍ਭਃ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪੁਰੀਸਕਰ੍ਮਸੁ ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਨ ਤ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯਾਃ| ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯੋਤ੍ਰੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਨ ਪਠਤਿ| ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ, ਤਸ੍ਯ ਪੂਰਣਂ, ਵਿਕ੍ਲੇਦਮਾਰ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਚ, ਮੂਤ੍ਰਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਕ੍ਲੇਦਵਿਵੇਕਜਂ ਬਸ੍ਤਿਪੂਰਣਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਕ੍ਲੇਦਵਿਵੇਕਜਮਿਤਿ ਕ੍ਲੇਦ ਆਰ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ ਚਾਹਾਰਸ੍ਯ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਵੇਕਾਤ੍ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਾਜ੍ਜਾਤਂ ਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਲੇਦਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੫(੨)||-

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

ਰਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਰ੍ਤਵਂ ਗਰ੍ਭਕਚ੍ਚ, ਗਰ੍ਭੋ ਗਰ੍ਭਲਕ੍ਸਣਂ, ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਸ੍ਤਨਯੋਰਾਪੀਨਤ੍ਵਜਨਨਂ ਜੀਵਨਂ ਚੇਤਿ ||੫||

ਅਤ ਉਪਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਕਰ੍ਮਾਹ- ਰਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਰ੍ਤਵਮਿਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਕਥਨਮ੍| ਗਰ੍ਭਕਚ੍ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਾਕਤਕਰ੍ਮਕਥਨਮ੍| ਚਕਾਰਾਦ੍ਰਕ੍ਤਕਰ੍ਮਾਪਿ ਜੀਵਨਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਕਰੋਤਿ| ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ “ਰਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਰ੍ਤਵਂ ਯਥੋਕ੍ਤਮਕਤ੍ਰਿਮਂ ਗਰ੍ਭਕਚ੍ਚ” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- “ਯਥੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ‘ਸ਼ਸ਼ਾਸਕ੍ਪ੍ਰਤਿਮਂ ਯਚ੍ਚ ਯਦ੍ਵਾ ਲਾਕ੍ਸਾਰਸੋਪਮਮ੍’- (ਸ਼ਾ. ਅ. ੨) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਅਕਤ੍ਰਿਮਮਿਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰਧਃਪ੍ਰਸਤੈਰਸ੍ਟਧਾਰ੍ਤਵਦੂਸਕੈਰਸਗ੍ਦਰਰੂਪਤਯਾ ਵਾ ਕਤਂ ਕਤ੍ਰਿਮਂ, ਨ ਕਤ੍ਰਿਮਮਕਤ੍ਰਿਮਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ, ਗਰ੍ਭਕਦ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ”| ਗਰ੍ਭੋ ਗਰ੍ਭਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ‘ਸ੍ਤਨਯੋਃ ਸ਼੍ਯਾਵਮੁਖਤਾ’ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ‘ਕਰੋਤਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਆਪੀਨਤ੍ਵਜਨਨਂ ਮਾਂਸਲਤ੍ਵਜਨਨਮ੍| ਜੀਵਨਂ ਬਾਲਾਨਾਂ, ਤੇਸਾਮੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍||੫||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

ਤਤ੍ਰ ਵਿਧਿਵਤ੍ ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ||੬||

ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਰਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤੇਸੁ ਵਾਤਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇਸੁ| ਵਿਧਿਵਤ੍ ਵਿਧਿਨੋਪਪਨ੍ਨਂ; ਵਿਧਿਰਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਤ੍ਤਿਕਃ | ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਰਕ੍ਸਣਮ੍||੬||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇਸਾਂ ਕ੍ਸੀਣਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਤ੍ਰ, ਵਾਤਕ੍ਸਯੇ ਮਨ੍ਦਚੇਸ੍ਟਤਾਲ੍ਪਵਾਕ੍ਤ੍ਵਮਪ੍ਰਹਰ੍ਸੋ ਮੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞਤਾ ਚ, ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯੇ ਮਨ੍ਦੋਸ੍ਮਾਗ੍ਨਿਤਾ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਭਤਾ ਚ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੇ ਰੂਕ੍ਸਤਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹ ਆਮਾਸ਼ਯੇਤਰਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼ਯਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ (ਤਸ੍ਣਾ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਗਰਣਂ) ਚ ||੭||

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ “ਕ੍ਸਯਃ ਪੁਨਰੇਸਾਮਤਿਸਂਸ਼ੋਧਨਾਤਿਸਂਸ਼ਮਨਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨਮਨਸ੍ਤਾਪਵ੍ਯਾਯਾਮਾਨਸ਼ਨਾਤਿਮੈਥੁਨੈਰ੍ਭਵਤਿ”- ਇਤਿ ਕ੍ਸਯਕਾਰਣਾਨਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| “ਏਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਾਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਯਮਿਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਕਾਰਣਂ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਨਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਠੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਾ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਦਚੇਸ੍ਟਤਾ ਮਨ੍ਦਕਾਯਵ੍ਯਾਪਾਰਤਾ| ਅਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ ਅਤੁਸ੍ਟਿਃ| ਮੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞਤਾ ਨਸ੍ਟਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਤਾ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕਤਕਰ੍ਮਹਾਨਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਰੋਧਿਨਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਾਕਤਕਰ੍ਮਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਚਕਾਰਃ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਕ੍ਸਯੇਸ੍ਵਪਿ ਚਕਾਰਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਭਤਾ ਪ੍ਰਭਾਹਾਨਿਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਆਮਾਸ਼ਯੋ ਯਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤਾਦਿ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਇਤਰਾਸ਼ਯਾ ਉਰਃਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਯ ਇਤਿ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼ਯਸ਼ੂਨ੍ਯਤੇਤਿ ਕਤੇ ਸਤਿ ਆਮਾਸ਼ਯੋ ਲਬ੍ਧਃ, ਯਦਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਂ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਕੇਚਿਚ੍ਛਿਰਃਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸੂਤ੍ਰੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ਼ਿਰਸੋਪਿ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪਥਗਭਿਧਾਨਮ੍||੭||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਾਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ||੮||

ਦੋਸਕ੍ਸਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਾਨ੍ਯੇਵੇਤਿ ਸ਼ੀਤਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਿ| ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਨ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਾਨ੍ਯਪਿ ਕਟੁਕਾਦੀਨਿ, ਕੁਤਃ? ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨਾਨ੍ਯਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾਚੋਕ੍ਤਂ- “ਵਾਤਕ੍ਸਯੇ ਸ਼ੀਤਰੂਕ੍ਸੈਰ੍ਨ ਤ੍ਵਨ੍ਯੈਃ ਕਟੁਕਾਦਿਭਿਃ| ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯੇਪਿ ਕਟੁਕੈਰੁਸ੍ਣੈਰ੍ਨ ਲਵਣਾਦਿਭਿਃ|| ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਕ੍ਸਯੇ”- ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- “ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਾਨੀਤਿ ਸ੍ਵਯੋਨਿਰਾਤ੍ਮਹੇਤੁਃ; ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਰ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਹੇਤੁਃ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਰ੍ਹੇਤੁਃ, ਕਫਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰਾਪਃ; ਵਾਤਕ੍ਸਯੇ ਵਾਤਵਰ੍ਧਨਾਨਿ, ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯੇ ਪਿਤ੍ਤਵਰ੍ਧਨਾਨਿ, ਕਫਕ੍ਸਯੇ ਕਫਵਰ੍ਧਨਾਨਿ” ਇਤਿ| “ਕਫਸ੍ਯ ਯੋਨੀ ਰਸਃ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਮ੍” ਇਤ੍ਯਪਰੇ; ਰਸਰਕ੍ਤਯੋਰਪਿ ਵਰ੍ਧਨਾਨ੍ਯਾਪ੍ਯਤੈਜਸਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ||੮||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

ਰਸਕ੍ਸਯੇ ਹਤ੍ਪੀਡਾਕਮ੍ਪਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਚ, ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯੇ ਤ੍ਵਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਮਮ੍ਲਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾ ਸਿਰਾਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਚ, ਮਾਂਸਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਫਿਗ੍ਗਣ੍ਡੌਸ੍ਠੋਪਸ੍ਥੋਰੁਵਕ੍ਸਃਕਕ੍ਸਾਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦਰਗ੍ਰੀਵਾਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਤੋਦੌ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਦਨਂ ਧਮਨੀਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਚ, ਮੇਦਃਕ੍ਸਯੇ ਪ੍ਲੀਹਾਭਿਵਦ੍ਧਿਃ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਮੇਦੁਰਮਾਂਸਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾ ਚ, ਅਸ੍ਥਿਕ੍ਸਯੇਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਂ ਦਨ੍ਤਨਖਭਙ੍ਗੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਚ, ਮਜ੍ਜਕ੍ਸਯੇਲ੍ਪਸ਼ੁਕ੍ਰਤਾ ਪਰ੍ਵਭੇਦੋਸ੍ਥਿਨਿਸ੍ਤੋਦੋਸ੍ਥਿਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਚ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਵੇਦਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮੈਥੁਨੇ ਚਿਰਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਪ੍ਰਸੇਕੇ ਚਾਲ੍ਪਰਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ||੯||

ਇਦਾਨੀਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਰਸਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਪੀਡਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਨ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਣਾ ਉਦਕਪਾਨਾਭਿਲਾਸਃ| ਚਕਾਰਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਦੋਸਕ੍ਸਯਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਰਸਕ੍ਸਯੇ ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ੋਸਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਤਸ੍ਣਾ ਚ” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- “ਸ਼ੋਸਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਵਾ ਇਤਿ,” ਸ਼ੇਸਂ ਸਮਮ੍| ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮ੍ਲਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨੇਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯੇ ਸਤਿ ਵਾਤਵਦ੍ਧੌ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾਮ੍ਲਰਸੇਚ੍ਛਾ, ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਕ੍ਸਯੇ ਤੇਜੋਵਦ੍ਧੌ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਪਿ; ਕੇਚਿਤ੍ “ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਯੋਰਮ੍ਲਸ਼ੀਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾ ” ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਚਕਾਰਾਦ੍ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਿਕਂ ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯੋਕ੍ਤਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਮਾਂਸਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਫਿਚੌ ਕਟਿਪ੍ਰੋਥੌ, ਗਣ੍ਡੌ ਗਲ੍ਲੌ, ਉਪਸ੍ਥੋ ਯੋਨਿਃ, ਊਰੁਃ ਲੋਕੇ ‘ਜਙ੍ਘਾ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ, ਵਕ੍ਸਃ ਉਰਃ, ਪਿਣ੍ਡਿਕਾ ਜਾਨੁਗੁਲ੍ਫਯੋਰਨ੍ਤਰਂ; ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਫਿਗਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਮੇਦਃਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਤ੍ਵਚਃ| ਮੇਦੁਰਮਾਂਸਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨੇਤਿ ਮੇਦੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਮਂ; ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾ ਅਭਿਲਾਸਃ| ਅਸ੍ਥਿਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਦੇਹਸ੍ਯ ਦਨ੍ਤਨਖਾਨਾਂ ਚ; ਦਨ੍ਤਾਦੀਨਾਮਸ੍ਥਿਮਯਤ੍ਵਾਦ੍ਭਙ੍ਗਃ | ਮਜ੍ਜਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰ੍ਵਭੇਦੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪੀਡਾ; ਅਸ੍ਥਿਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਰਿਕ੍ਤਤਾ, ਪੂਰਣਾਭਾਵਾਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਰਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸੇਕ ਇਤਿ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਪਿ ਚਿਰਕਾਲੇਨ ਕ੍ਸਰਣਮ੍; ਅਲ੍ਪਰਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਮਜ੍ਜਮਿਸ਼੍ਰਮਲ੍ਪਰਕ੍ਤਤ੍ਵਮਚ੍ਛਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਅਲ੍ਪਸ਼ੁਕ੍ਰਰਕ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੋਣਿਤਮਲ੍ਪਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਸ਼੍ਰਂ ਨਿਃਸ੍ਰਾਵਯਤਿ” ਇਤਿ; ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਵੇਦਨੇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਾਧਾਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ||੯||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਃ (ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ) ||੧੦||

ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਮਪਿ ਸਮਾਨੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸਮਾਨਗੁਣੇਨ ਸਮਾਨਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੇਨ ਵਾ| ਸਮਾਨੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਯਥਾ- ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ, ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ, ਮੇਦੋ ਮੇਦਸਾ, ਅਸ੍ਥਿ ਤਰੁਣਸਞ੍ਜ੍ਞਕੇਨਾਸ੍ਥ੍ਨਾ, ਮਜ੍ਜਾ ਮਜ੍ਜ੍ਞਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ; ਸਮਾਨਗੁਣੇਨ ਯਥਾ- ਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯੇ ਤੈਜਸਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਃ, ਤੇਜੋਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗੋ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਗ੍ਰਹਣਮੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰਭਿਵਦ੍ਧਿਕਰਂ ਤਤ੍ਕ੍ਸਯੇ ਤਤ੍ ਸੇਵ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯੋਨਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਵਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਧਾਤੁਮਲੋਪਧਾਤੁਸੁ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ- “ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨਾਂ ਵਾਚ੍ਯਃ ਪਾਕੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪੁਨਃ| ਤਥਾਪ੍ਯਪਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਃ ਸੌਮ੍ਯੋਭਿਧੀਯਤੇ|| ਅਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾ ਰਕ੍ਤੇ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਮਾਂਸੇ ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ| ਮੇਦਸ੍ਯਮ੍ਬੁਭੁਵੋਰਸ੍ਥ੍ਨਿ ਪਥਿਵ੍ਯਨਿਲਤੇਜਸਾਮ੍|| ਮਜ੍ਜ੍ਞਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਚ ਸੋਮਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰੇਮ੍ਬੁਸ਼ਿਖਿਨੋਰ੍ਗੁਣਾਃ| ਭੁਵੋ ਵਿਸ਼੍ਯਾਰ੍ਤਵੇ ਤ੍ਵਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਨ੍ਯਯੋਰਪਾਮ੍|| ਇਤਿ ਧਾਤੁਮਲੇਸੂਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਤਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਭੂਗੁਣਾ ਗਰ੍ਭੇ ਸ੍ਤੋਕਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯਗੁਣਾ ਅਪਿ”- ਇਤਿ||੧੦||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

ਪੁਰੀਸਕ੍ਸਯੇ ਹਦਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪੀਡਾ ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਚ ਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਂ ਕੁਕ੍ਸੌ ਸਞ੍ਚਰਣਂ ਚ, ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਬਸ੍ਤਿਤੋਦੋਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਤਾ ਚ; ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਃ | ਸ੍ਵੇਦਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧਰੋਮਕੂਪਤਾ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੋਸਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਸ੍ਵੇਦਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਸ੍ਵੇਦੋਪਯੋਗਸ਼੍ਚ ||੧੧||

ਮਲਕ੍ਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪੁਰੀਸਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਕ੍ਸਿਰਤ੍ਰ ਜਠਰਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ੍ਰਾਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਰੀਸਕ੍ਸਯੇ ਮਾਸਕੁਲ੍ਮਾਸਾਦੀਨਾਂ, ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਇਕ੍ਸੁਤ੍ਰਪੁਸਾਦੀਨਾਮੁਪਯੋਗਃ| ਸ੍ਵੇਦਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਹਾਨਿਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਜਨਨਕੁਕ੍ਕੁਟਵਰਾਹਾਦਿਮਾਂਸੋਪਯੋਗਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਲਭ੍ਯਤੇ||੧੧||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

ਆਰ੍ਤਵਕ੍ਸਯੇ ਯਥੋਚਿਤਕਾਲਾਦਰ੍ਸ਼ਨਮਲ੍ਪਤਾ ਵਾ ਯੋਨਿਵੇਦਨਾ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਾਗ੍ਨੇਯਾਨਾਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਧਿਵਦੁਪਯੋਗਃ | ਸ੍ਤਨਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਤਨਯੋਰ੍ਮ੍ਲਾਨਤਾ ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵੋਲ੍ਪਤਾ ਵਾ; ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਰ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਃ | ਗਰ੍ਭਕ੍ਸਯੇ ਗਰ੍ਭਾਸ੍ਪਨ੍ਦਨਮਨੁਨ੍ਨਤਕੁਕ੍ਸਿਤਾ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਬਸ੍ਤਿਕਾਲਾਯਾਃ ਕ੍ਸੀਰਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਗੋ ਮੇਦ੍ਯਾਨ੍ਨੋਪਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੧੨||

ਉਪਧਾਤੁਕ੍ਸਯਮਾਹ- ਆਰ੍ਤਵਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਚਿਤਕਾਲੋ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਤ੍ਰ੍ਯਹਸ੍ਰਵਣਮ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| “ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਹ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍” ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍; “ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਹ ਵਮਨਂ ਨ ਵਿਰੇਕਃ” ਇਤ੍ਯਪਰੇ, ਕੁਤਃ? ਵਿਰੇਚਨੇਨ ਹਿ ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯਾਦਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯ ਏਵ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ, ਵਮਨੇਨ ਤੁ ਸੌਮ੍ਯਧਾਤੌ ਨਿਰ੍ਹਤੇ ਆਗ੍ਨੇਯਧਾਤੌ ਵਦ੍ਧੇ ਆਰ੍ਤਵਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਤੇ| ਆਗ੍ਨੇਯਾਨਾਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਿਤਿ ਤਿਲਮਾਸਸੁਰਾਸ਼ੁਕ੍ਤਾਦੀਨਾਮ੍| ਸ੍ਤਨ੍ਯਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮ੍ਲਾਨਤਾ ਅਨੁਨ੍ਨਤਿਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਰ੍ਧਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਜਤ੍ਵਾਤ੍| ਗਰ੍ਭਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਬਸ੍ਤਿਕਾਲਾਯਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਸ੍ਟਮਮਾਸਾਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੇਦ੍ਯਾਨ੍ਨੋਪਯੋਗ ਇਤਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ਨੋਪਯੋਗਃ; “ਮੇਧ੍ਯਾਣ੍ਡੋਪਯੋਗ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, “ਮੇਧ੍ਯਾਣ੍ਡਾਨਿ ਵਸ੍ਯਾਣ੍ਡਾਨਿ, ਬਸ੍ਤਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡਾਦੀਨਿ” ਇਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧੨||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਤਿਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਵਦ੍ਧਿਃ ਪੁਨਰੇਸਾਂ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਾਤ੍ਯੁਪਸੇਵਨਾਦ੍ਭਵਤਿ | ਤਤ੍ਰ, ਵਾਤਵਦ੍ਧੌ ਵਾਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਫੁਰਣਮੁਸ੍ਣਕਾਮਿ(ਮ)ਤਾ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵਂ ਗਾਢਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ; ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧੌ ਪੀਤਾਵਭਾਸਤਾ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸ਼ੀਤਕਾਮਿਤ੍ਵਮਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਬਲਹਾਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਪੀਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਚ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧੌ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਗੌਰਵਮਵਸਾਦਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਸ਼੍ਚ ||੧੩||

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਾਢਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋਯਂ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਕਰ੍ਮਣੋਤਿਸ਼ਯਤ੍ਵਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ, ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਰਸਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਚਕਾਰਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍| ਵਾਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਵਚਨਕਾਰ੍ਕਸ਼੍ਯਂ, ਕੇਚਿਦ੍ਵਾਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਮਾਂਸਕ੍ਸਯਃ| ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰੇ| ਅਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਸਾਹਹਾਨਿਃ| ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤੇਸ੍ਤਿਰਸ੍ਕਾਰਃ| ਬਲਹਾਨਿਰਿਹ ਓਜੋਹਾਨਿਃ, ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ਤਤ੍ਕ੍ਸਯੋਪਪਤ੍ਤੇਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯੇ ਤ੍ਵਗਾਦੀਨਾਮ੍| ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ| ਅਵਸਾਦਃ ਚਿਤ੍ਤਦੇਹਯੋਰ੍ਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾਭੇਦਃ| ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵਦ੍ਧੇਨ ਵਿਸ(ਘ)ਟਨਮ੍| ‘ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਤਾ ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ‘ਕਫੋਪਚਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਸ੍ਠੁ ਸਙ੍ਘਟ੍ਟਨਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ| ‘ਅਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਤਾ’ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਾਠਃ||੧੩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

ਰਸੋਤਿਵਦ੍ਧੋ ਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਂ ਪ੍ਰਸੇਕਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ; ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਾਙ੍ਗਾਕ੍ਸਿਤਾਂ ਸਿਰਾਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਚ; ਮਾਂਸਂ ਸ੍ਫਿਗ੍ਗਣ੍ਡੌਸ੍ਠੋਪਸ੍ਥੋਰੁਬਾਹੁਜਙ੍ਘਾਸੁ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾਂ ਚ; ਮੇਦਃਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗਤਾਮੁਦਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵਦ੍ਧਿਂ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨ੍ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚ; ਅਸ੍ਥ੍ਯਧ੍ਯਸ੍ਥੀਨ੍ਯਧਿਦਨ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ; ਮਜ੍ਜਾ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਨੇਤ੍ਰਗੌਰਵਂ ਚ; ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀਮਤਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਂ ਚ ||੧੪||

ਧਾਤੂਨਾਮਤਿਵਦ੍ਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰਸੋਤਿਵਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਂ ਹਲ੍ਲਾਸਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਛਰ੍ਦਿਮਾਹੁਃ| ਪ੍ਰਸੇਕਂ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਪਾਦਯਤੀਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਪਦਂ ਗਰ੍ਭੋ ਜਠਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਂ ਸ੍ਵੇਦਂ ਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਾਵਦਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਧ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਅਧਿਕਾਸ੍ਥੀਨਿ| ਅਧਿਦਨ੍ਤਾਨਿਤਿ ਅਧਿਕਾਨ੍ ਦਨ੍ਤਾਨ੍; ਚਕਾਰਾਤ੍ ਕੇਸ਼ਨਖਯੋਰਪ੍ਯਤਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਅਤਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਮਿਤਿ ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

ਪੁਰੀਸਮਾਟੋਪਂ ਕੁਕ੍ਸੌ ਸ਼ੂਲਂ ਚ; ਮੂਤ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਬਸ੍ਤਿਤੋਦਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਚ; ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤ੍ਵਚੋ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਕਣ੍ਡੂਂ ਚ ||੧੫||

ਮਲਾਨਾਮਤਿਵਦ੍ਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪੁਰੀਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਟੋਪਮ੍ ਆਧ੍ਮਾਨਂ, ਕ੍ਸੋਭਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਮੂਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਹ ਬਸ੍ਤੇਰੇਵ||੧੫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ਆਰ੍ਤਵਮਙ੍ਗਮਰ੍ਦਮਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚ; ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਸ੍ਤਨਯੋਰਾਪੀਨਤ੍ਵਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਤੋਦਂ ਚ; ਗਰ੍ਭੋ ਜਠਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਂ ਸ੍ਵੇਦਂ ਚ ||੧੬||

ਉਪਧਾਤੂਨਾਮਤਿਵਦ੍ਧਿਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਆਰ੍ਤਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦਾਰ੍ਤਵਸ੍ਯ, ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਈਸਤ੍ਕਸ੍ਣਂ ਵਿਗਨ੍ਧਂ ਚ” (ਸ਼ਾ. ਅ. ੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; “ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍” ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਚਕਾਰਾਦ੍ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨਪਿ||੧੬||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕ੍ਸਪਣਂ ਚ ਕ੍ਸਯਾਦਵਿਰੁਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵੀਤ ||੧੭||

ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਯਦ੍ਯਦਸ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯਮ੍| ਕ੍ਸਪਣਮਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਮਨਮ੍| ਕ੍ਸਯਾਦਵਿਰੁਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈਰਿਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੈਃ| ਤਥਾਹਿ- “ਛਿਨ੍ਨਾਵਿਸ਼੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਯੁਂ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਫਲਤ੍ਰਿਕੈਃ| ਕਫਂ ਗੁਡਾਰ੍ਦ੍ਰਕਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਜਯੇਦ੍ਦੋਸਾਵਿਰੋਧਿਭਿਃ”- ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸਪਣਮਵਿਰੁਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਕੁਰ੍ਵੀਤ”| ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈਰਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਾਹਾਰਾਚਾਰਾਖ੍ਯਾਃ||੧੭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

ਪੂਰ੍ਵਃ ਪੂਰ੍ਵੋਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਵਰ੍ਧਯੇਦ੍ਧਿ ਪਰਂ ਪਰਮ੍ | ਤਸ੍ਮਾਦਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਹ੍ਰਾਸਨਂ ਹਿਤਮ੍ ||੧੮||

ਸ੍ਵਯਂ ਤਾਵਦੇਤੇ ਵਦ੍ਧਾ ਅਨਰ੍ਥਕਰਾਃ, ਪਰਮ੍ਪਰਯਾ ਵਰ੍ਧਿਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਪਰਧਾਤੁਭਿਰਪਿ ਮਹਾਨਰ੍ਥਕਾਰਿਣ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪੂਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਹ੍ਰਾਸਨਮਿਤਿ ਹ੍ਰਾਸੋਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧੇਰ੍ਹਾਨਿਃ| ਪੂਰ੍ਵਃ ਪੂਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤੇਨ ਪਰੋਪਿ ਵਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤਃਸਰਿਦ੍ਬਨ੍ਧਃ(ਧ)ਸ੍ਥਲਾਪ੍ਲਾਵਨਨ੍ਯਾਯੇਨ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਤਥਾ ਪਰੋਪਿ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸਪਯਤਿ, ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਰਂ ਕ੍ਸਪਯਤਿ| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ‘ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

ਬਲਲਕ੍ਸਣਂ ਬਲਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਯਤ੍ ਪਰਂ ਤੇਜਸ੍ਤਤ੍ ਖਲ੍ਵੋਜਸ੍ਤਦੇਵ ਬਲਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਤ੍ ||੧੯||

ਬਲਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਮ੍ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਂ, ਤੇਜ ਇਵ ਤੇਜਃ, ਤੇਜੋ ਘਤਂ ਵਾ, ਘਤਂ ਯਥਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨਕ੍ਸੀਰਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਥੈਵੌਜੋਪਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; “ਯਤ੍ ਪਰਂ ਤੇਜ ਇਤਿ ਯਦੁਤ੍ਕਸ੍ਟਂ ਸਾਰਃ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ ਖਲ੍ਵੋਜਸ੍ਤਦੇਵ ਬਲਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ, ਇਯਂ ਚਾਭੇਦੋਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੈਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾ, ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਬਲੌਜਸੋਰ੍ਭੇਦ ਏਵ; ਯਥਾ ਭੇਦਸ੍ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ- ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਭੂਤਸ੍ਯੋਪਚਯਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯੌਜਸੋ ਰੂਪਰਸੌ ਵੀਰ੍ਯਾਦਿ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ, ਬਲਸ੍ਯ ਤੁ ਭਾਰਹਰਣਾਦਿਸ਼ਕ੍ਤਿਗਮ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਰ੍ਣਾਦਿਗੁਣਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਤੋਨਯੋਰ੍ਭੇਦੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ; ਤਥਾਚ ਬਲੌਜਸੋਰ੍ਭੇਦੋ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵਧ੍ਯਾਯੇ ਉਕ੍ਤਃ- “ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਮੂਲਮਾਹਾਰੋ ਬਲਵਰ੍ਣੌਜਸਾਂ ਚ”(ਸੂ. ਅ. ੧)- ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਓਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸੋਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਮਪ੍ਯੋਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਮਨਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਤ੍, ਊਸ੍ਮਾਣਮਪ੍ਯੋਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਪਰੇ ਵਦਨ੍ਤਿ||੧੯||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

ਤਤ੍ਰ ਬਲੇਨ ਸ੍ਥਿਰੋਪਚਿਤਮਾਂਸਤਾ ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸ੍ਵਪ੍ਰਤਿਘਾਤਃ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦੋ ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਚ ਕਰਣਾਨਾਮਾਤ੍ਮਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ||੨੦||

ਬਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਬਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰੋਪਚਿਤਮਾਂਸਤੇਤਿ ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸਾਰੋਪਚਯਲਕ੍ਸਣੇਨ ਬਲੇਨ; ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸ੍ਵਿਤਿ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰੇਸੁ, ਅਪ੍ਰਤਿਘਾਤੋਪ੍ਰਤਿਹਤਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍, ਏਤਦ੍ਭਾਰਹਰਣਾਦਿਸ਼ਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣੇਨ ਬਲੇਨ; ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯਮ੍; ਏਤਦੁਭਯਾਤ੍ਮਕੇਨ ਬਲੇਨ| ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰਣਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍| ਆਤ੍ਮਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਕੀਯਕਾਰ੍ਯਾਵਬੋਧੋ ਭਵਤਿ; ‘ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰਤ੍ਰਾਨੁਸ੍ਠਾਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਂ ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਯੂਪਸ੍ਥਾਨਾਮਾਤ੍ਮਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਵਚਨਾਦਾਨਗਮਨਵਿਸਰ੍ਗਾਨਨ੍ਦਨਾਨਿ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਕਰਣਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਨਾਸਿਕਾਨਾਮਾਤ੍ਮਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਗ੍ਰਹਣਾਨਿ; ਏਤਦਪ੍ਯੁਭਯਾਤ੍ਮਕੇਨ ਬਲੇਨ| ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- “ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਨਾਸਿਕਾਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਯੂਪਸ੍ਥਾਨਾਮ੍, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ, ਬਲਕਾਰਣਭੂਤਮੋਜਃ” ਇਤਿ||੨੦||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਓਜਃ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸਰਮ੍ | ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਮਦੁ ਮਤ੍ਸ੍ਨਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ||੨੧|| ਦੇਹਃ ਸਾਵਯਵਸ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਦੇਹਿਨਃ | ਤਦਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ ||੨੨||

ਬਲਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮਪਿ ਚ ਪ੍ਰਾਕਤੈਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਓਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਸੌਮ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਨੇਹਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਲਮ੍ ਅਤਿਸ਼੍ਵੇਤਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਚਰਕੇ- “ਹਦਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਯਚ੍ਛੁਦ੍ਧਂ ਰਕ੍ਤਮੀਸਤ੍ ਸਪੀਤਕਮ੍” (ਸੂ. ਅ. ੧੭)- ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕੇਨੌਜਸ੍ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣਂ ਪਠਿਤਂ; ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪੀਤਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਉਕ੍ਤਾਃ; ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯੋਜਸਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਵਰ੍ਣਾਃ, ਯੇਨਾਤ੍ਰ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੋਜਃ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੋਰਭੇਦਾਦਪਰਂ ਤੈਲਕ੍ਸੌਦ੍ਰਵਰ੍ਣਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ; ਤੇਨਾਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਰਕ੍ਤਪੀਤਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵੌਜਸ ਉਕ੍ਤਾਃ; ਨ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸੋਰ੍ਭੇਦੋਙ੍ਗੀਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤ੍ਯਸ੍ਟਧਾਤੁਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਪਰਮ੍ਪਰਾਹੈਤੁਕਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ, ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਥਘਤਮਿਵਾਭਿਨ੍ਨਮੋਜਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ| ਅਪਰੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਯੁਕ੍ਤਂ ਚੈਤਤ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਰ੍ਣੇਨੈਵੌਜੋਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਥਿਰਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਾਰਿ| ਸਰਂ ਪ੍ਰਸਰਣਸ਼ੀਲਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ‘ਰਸਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਪ੍ਰਧਾਨਰਸਕਲ੍ਪਨਯਾ ਮਧੁਰਮ੍’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ| ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੈਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰ੍ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਮਾਹੁਃ, ਤਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੈਰੇਵਾਨ੍ਨਾਦਿਭਿਰਾਪ੍ਯਾਯਨਮ੍| ਮਦੁ ਕੋਮਲਮ੍| ਮਤ੍ਸ੍ਨਂ ਚੇਤਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍| ਚਕਾਰਾਦ੍ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਅਨੁਕ੍ਤਾਃ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮ੍ ਅਗ੍ਨੀਸੋਮਾਦੀਨਾਮ੍, ਆਯਤਨਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਉਤ੍ਤਮਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਬਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸ੍ਥਿਤੌ ਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਦੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਨ ਓਜਸਾ| ਭਵਤਿ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਲਯੇ ਤਸ੍ਯੈਵ ਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਦਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ| ਅਯਂ ਪਾਠੋਭਾਵਾਤ੍ ਸਮਗ੍ਰੋ ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੨੧-੨੨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

ਅਭਿਘਾਤਾਤ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਕੋਪਾਚ੍ਛੋਕਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਾਚ੍ਛ੍ਰਮਾਤ੍ਕ੍ਸੁਧਃ | ਓਜਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਹ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਧਾਤੁਗ੍ਰਹਣਨਿਃਸਤਮ੍ | ਤੇਜਃ ਸਮੀਰਿਤਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ੍ਰਂਸਯਤਿ ਦੇਹਿਨਃ ||੨੩||

ਇਦਾਨੀਮਭਿਘਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰੋਜਸਃ ਕ੍ਸਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਭਿਘਾਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਭ੍ਯੋਭਿਘਾਤਾਦਿਹੇਤੁਭ੍ਯਃ| ਧਾਤੁਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਧਾਤਵੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੈਸ੍ਤਾਨਿ ਧਾਤੁਗ੍ਰਹਣਾਨਿ ਧਾਤੁਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਤੇਭ੍ਯੋ ਨਿਃਸਤਂ ਨਿਰ੍ਗਤਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਪਰਮ੍ਪਰਾਰੂਪੇਣ; ਅਥਵਾ ਧਾਤੁਗ੍ਰਹਣਂ ਹਦਯਂ ਧਾਤੁਵਹਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਦਯਾਨ੍ਨਿਃਸਤਂ, ਸ੍ਰੋਤਸੋ ਮੁਖੈਰੇਵ| ਅਨ੍ਯੈਸ੍ਤੁ ਹਦਯਮੇਵ ਧਾਤੂਨ੍ ਗਹ੍ਣਾਤੀਤਿ ਧਾਤੁਗ੍ਰਹਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਹਦਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤੇਜਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਸਮੀਰਿਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰੇਰਿਤਂ ‘ਵਾਤੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਹਦਯਾਤ੍; ਵਿਸ੍ਰਂਸਯਤਿ ਚ੍ਯਾਵਯਤਿ||੨੩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਰਂਸੋ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਕ੍ਸਯ ਇਤਿ (ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ;) ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਦਨਂ ਦੋਸਚ੍ਯਵਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸਨ੍ਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਰਂਸੇ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ ਵਾਤਸ਼ੋਫੋ ਵਰ੍ਣਭੇਦੋ ਗ੍ਲਾਨਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਚ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਮਾਂਸਕ੍ਸਯੋ ਮੋਹਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਮਰਣਮਿਤਿ ਚ ਕ੍ਸਯੇ ||੨੪||

ਤਸ੍ਯੌਜਸਃ ਕ੍ਸਯਭੇਦਾਨ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਰਂਸਃ ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਿਰਭਿਘਾਤਾਦਿਭਿਰੇਵ| ਵ੍ਯਾਪਦਨ੍ਯਥਾਪਤ੍ਤਿਃ, ਸਾ ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍| ਕ੍ਸਯਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ ਸ਼ੋਕਧ੍ਯਾਨਕ੍ਸਯਾਦਿਭਿਃ| ‘ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਦੋਸਦੂਸਿਤਸ੍ਯ| ਵਿਸ੍ਰਂਸਾਦੀਨਾਮੋਜਃਕ੍ਸਯਭੇਦਾਨਾਂ ਕਿਂ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਵਿਸਟਨਮ੍| ਦੋਸਚ੍ਯਵਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਭ੍ਰਂਸ਼ਃ, ਅਨ੍ਯੇ “ਦੋਸੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਚ੍ਯਵਨਮੋਜਸਃ” ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ, “ਦੋਸਚ੍ਯਵਨਂ ਮਲਾਨਾਂ ਚ੍ਯਵਨਮ੍” ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਾਨਸੀਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਰੋਧਃ; “ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਬ੍ਦਾਗ੍ਰੇ ਨਞ੍ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਨਞ੍ ਈਸਦਰ੍ਥੇ, ਤੇਨ ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮੀਸਤ੍ਸਨ੍ਨਿਰੋਧਃ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਚਕਾਰਾਦ੍ਬਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕਤਕਰ੍ਮਹਾਨਿਃ| ਏਵਂ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤੌ ਕ੍ਸਯੇ ਚ ਚਕਾਰਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍| ਏਤਾਨਿ ਵਿਸ੍ਰਂਸੇ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਤਬ੍ਧਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤੇਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਗੁਰੁਭ੍ਯਾਂ ਗਾਤ੍ਰਤੇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਸ੍ਤਬ੍ਧਗਾਤ੍ਰਤਾ ਜਾਨ੍ਵਾਦੇਰਨਮਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਵਰ੍ਣਭੇਦੋ ਗੌਰਾਦਿਵਰ੍ਣਾਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਅਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਕਰ੍ਮਣ੍ਯਤਾ| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇ ‘ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਰੋਧਃ| ਮੋਹਃ ਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਭਾਸਣਮ੍| ਕ੍ਸਯੇ ‘ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੨੪||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਬਲਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਵਿਸ੍ਰਂਸਨਕ੍ਸਯਾਃ | ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਸਾਦੌ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦੋਸਵਿਸ੍ਰਂਸਨਂ ਸ਼੍ਰਮਃ ||੨੫|| ਅਪ੍ਰਾਚੁਰ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਬਲਵਿਸ੍ਰਂਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾਙ੍ਗੇਸੁ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਭੇਦਨਮ੍ ||੨੬|| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਾਤਸ਼ੋਫੋ ਬਲਵ੍ਯਾਪਦਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਮਾਂਸਕ੍ਸਯੋ ਮੋਹਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਚ ||੨੭|| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਮਰਣਂ ਚ ਬਲਕ੍ਸਯੇ |੨੮|

ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕੈਰਾਹ- ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਿਕਤਯਃ| ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਸਾਦਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਪਦੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੫-੨੭||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ੍ਰਂਸੇ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈਰਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰ੍ਬਲਮਾਪ੍ਯਾਯਯੇਤ੍ ; ਇਤਰਂ ਤੁ ਮੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੨੮||

ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਾਦਿਭਿਃ| ਅਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰਗ੍ਨ੍ਯਾਦ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧੈਃ| ਬਲਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਪਚਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਆਪ੍ਯਾਯਯੇਤ੍ ਵਰ੍ਧਯੇਤ੍| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵਰ੍ਜਨਮਾਹ- ਇਤਰਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਇਤਰਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਮੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਨਸ੍ਟਸਞ੍ਜ੍ਞਂ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਮੋਹਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਮੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯੇਤਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਨਃ “ਤੇਜੋਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰਸ੍ਥਂ ਸ੍ਨੇਹਜਾਤਂ ਵਸਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਮਾਰ੍ਦਵਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਮਦ੍ਵਲ੍ਪਰੋਮਤੋਤ੍ਸਾਹਦਸ੍ਟਿਸ੍ਥਿਤਿਪਕ੍ਤਿਕਾਨ੍ਤਿਦੀਪ੍ਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਗੁਰੁਸ਼ੀਤਰੂਕ੍ਸਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਵੇਗਵਿਘਾਤਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸਣੈ(ਰ੍ਸ਼ਨੈ)ਸ਼੍ਚ ਵਿਕ੍ਰਿਯਤੇ; ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪਾਰੁਸ੍ਯਵਰ੍ਣਭੇਦਤੋਦਨਿਸ੍ਪ੍ਰਭਤ੍ਵਾਨਿ ਵਿਸ੍ਰਂਸਨੇ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਚ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤੌ, ਦਸ੍ਟ੍ਯਗ੍ਨਿਬਲਹਾਨ੍ਯਨਿਲਪ੍ਰਕੋਪਮਰਣਾਨਿ ਕ੍ਸਯੇ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕਸ੍ਨਿਗ੍ਧਲਘ੍ਵਨ੍ਨਾਨਿ ਕ੍ਸਯਾਦਤੇ ਵਿਦਧੀਤ” ਇਤ੍ਯਮੁਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਯਂ ਤੁ ਪਾਠੋ ਨ ਪਠਨੀਯਃ, ਕੁਤਃ? ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰਨਾਰ੍ਸੀਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ||੨੮||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸੀਣੋ ਬਲਕ੍ਸੀਣੋਪਿ ਵਾ ਨਰਃ | ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਂ ਯਤ੍ਤਦਨ੍ਨਪਾਨਂ ਪ੍ਰਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ ||੨੯|| ਯਦ੍ਯਦਾਹਾਰਜਾਤਂ ਤੁ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤੇ ਨਰਃ | ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਸ ਲਾਭੇ ਤੁ ਤਂ ਤਂ ਕ੍ਸਯਮਪੋਹਤਿ ||੩੦|| ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ | ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਣਂ ਚ ਬਲਂ ਯਸ੍ਯ ਨਾਸੌ ਸ਼ਕ੍ਯਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਮ੍ ||੩੧||

ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਕਾਰਣਵਰ੍ਧਨਂ ਯਦਨ੍ਨਪਾਨਂ ਤਦਭਿਲਸਤਿ| ਯਦ੍ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਹਾਰਜਾਤਮਾਹਾਰਸਮੂਹਮ੍| ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਅਮੁਂ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਨੋਤ੍ਰ ਦੋਸਧਾਤ੍ਵਾਦਿਕ੍ਸਯਵਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਦੇਯਮਨ੍ਨਾਦਿਕਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਯਵਾਨ੍ ਮੁਦ੍ਗਾਨ੍ ਹਰੇਣੂਂਸ਼੍ਚ ਰੂਕ੍ਸਂ ਚ ਲਘੁਭੋਜਨਮ੍| ਕਸਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਂ ਚ ਵਾਤਕ੍ਸੀਣੋਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ|| ਤਿਲਮਾਸਕੁਲਤ੍ਥਾਦਿ ਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਵਿਕਤਿਂ ਤਥਾ| ਮਸ੍ਤੁਸ਼ੁਕ੍ਤਾਮ੍ਲਤਕ੍ਰਾਣਿ ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸੀਣਸ੍ਤਥਾ ਦਧਿ|| ਮਾਂਸਂ ਮਾਹਿਸਵਾਰਾਹਮਾਜਂ ਗੁਡਗੁਰੂਣਿ ਚ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸੀਣੋਭਿਲਸਤਿ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਵਪ੍ਨਦਧੀਨਿ ਚ|| ਇਕ੍ਸੁਂ ਮਾਂਸਰਸਂ ਮਨ੍ਥਂ ਮਧੁ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡੋਦਕਮ੍| ਅਸਙ੍ਮਾਂਸਂ ਯਵਾਗੂਂ ਚ ਰਸਕ੍ਸੀਣੋਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ|| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਾਡਿਮਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਨਿ ਚ| ਰਕ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਮਾਂਸਾਨਿ ਰਕ੍ਤਕ੍ਸੀਣੋਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ||ਅਮ੍ਲਾਨਿ ਦਧਿਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਤਥਾ ਸਾਡਵਕਾਨਿ ਚ| ਸ੍ਥੂਲਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਮਾਂਸਾਨਿ ਮਾਂਸਕ੍ਸੀਣੋਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ|| ਮੇਦਃਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਮਾਂਸਾਨਿ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਾਨਿ ਚ| ਸਕ੍ਸਾਰਾਣਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮੇਦਃਕ੍ਸੀਣੋਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ|| ਰਸਾਨ੍ ਸੁਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ ਸਾਸ੍ਥੀਨਿ ਮਾਂਸਾਨੀਹਾਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ|| ਅਸ੍ਥਿਕ੍ਸੀਣਸ੍ਤਥਾ ਮਾਂਸਂ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਸ੍ਨੇਹਸਂਯੁਤਮ੍| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਸਂਯੁਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਜ੍ਜਕ੍ਸੀਣੋਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ|| ਮਯੂਰਕੁਕ੍ਕੁਟਾਣ੍ਡਾਨਿ ਹਂਸਸਾਰਸਯੋਸ੍ਤਥਾ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸੀਣੋਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ|| ਯਵਾਨਿ ਯਵਕਾਨ੍ਨਾਨਿ ਸ਼ਾਕਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ| ਮਾਯੂਰਂ ਮਾਸਯੂਸਂ ਚ ਵਰ੍ਚਃਕ੍ਸੀਣੋਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ|| ਪੇਯਾਮਿਕ੍ਸੁਰਸਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਗੁਡਂ ਬਦਰੋਦਕਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸੀਣੋਭਿਲਸਤਿ ਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਕਾਣਿ ਚ|| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਂ ਮਰ੍ਦਨਂ ਮਦ੍ਯਂ ਨਿਵਾਤਸ਼ਯਨਾਸਨਮ੍| ਗੁਰੁਪ੍ਰਾਵਰਣਂ ਚੈਵ ਸ੍ਵੇਦਕ੍ਸੀਣੋਭਿਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ|| ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਮ੍ਲਾਨਿ ਵਿਦਾਹੀਨਿ ਗੁਰੂਣਿ ਚ| ਫਲਸ਼ਾਕਾਨੁਪਾਨਾਨਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਾਞ੍ਛਤ੍ਯਾਰ੍ਤਵਕ੍ਸਯੇ|| ਮਗਾਜਾਵਿਵਰਾਹਾਣਾਂ ਗਰ੍ਭਾਨ੍ ਵਾਞ੍ਛਤਿ ਸਂਸ੍ਕਤਾਨ੍| ਵਸਾਸ਼ੂਲ੍ਯਪ੍ਰਕਾਰਾਦੀਨ੍ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਗਰ੍ਭਪਰਿਕ੍ਸਯੇ|| ਸੁਰਾਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਮਾਂਸਾਨਿ ਗੋਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਤਥਾ| ਆਸਵਂ ਦਧਿ ਹਦ੍ਯਾਨਿ ਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਞ੍ਛਤਿ” ਇਤਿ| ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ‘ਇਤਰਂ ਤੁ ਮੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵਾਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, “ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਕ੍ਸਯਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਵਿਸਯੋਯਂ ਸ਼੍ਲੋਕਃ,ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਠਨੀਯਃ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੨੯-੩੧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

ਰਸਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਵ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਚ | ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਹਾਰਸੇਵਿਨੋਧ੍ਯਸ਼ਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯਾਵ੍ਯਾਯਾਮਿਨੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਰਤਸ੍ਯ ਚਾਮ ਏਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਮਧੁਰਤਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਤਿਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਮੇਦੋ ਜਨਯਤਿ, ਤਦਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ ; ਤਮਤਿਸ੍ਥੂਲਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਪਿਪਾਸਾਕ੍ਸੁਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਵੇਦਗਾਤ੍ਰਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਕ੍ਰਥਨਗਾਤ੍ਰਸਾਦਗਦ੍ਗਦਤ੍ਵਾਨਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਨ੍ਮੇਦਸਃ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਸਮਰ੍ਥਃ, ਕਫਮੇਦੋਨਿਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਲ੍ਪਵ੍ਯਵਾਯੋ ਭਵਤਿ, ਆਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਦੇਵ ਸ਼ੇਸਾ ਧਾਤਵੋ ਨਾਪ੍ਯਾਯਨ੍ਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਮਤੋਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣੋ ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਜ੍ਵਰਭਗਨ੍ਦਰਵਿਦ੍ਰਧਿਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮੁਪਯਾਤਿ, ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਗਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮ੍; ਅਤਸ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍ | ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤੁ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਗੁਗ੍ਗੁਲੁਗੋਮੂਤ੍ਰਤ੍ਰਿਫਲਾਲੋਹਰਜੋਰਸਾਞ੍ਜਨਮਧੁਯਵਮੁਦ੍ਗਕੋਰਦੂਸਕਸ਼੍ਯਾਮਾਕੋਦ੍ਦਾਲਕਾਦੀਨਾਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਚ੍ਛੇਦਨੀਯਾਨਾਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਧਿਵਦੁਪਯੋਗੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਲੇਖਨਬਸ੍ਤ੍ਯੁਪਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੩੨||

ਰਸਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰਾਨ੍ਮਧ੍ਯਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਂ ਚ| ਨਨੁ, ਕਥਮੇਕ ਏਵ ਰਸਃ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਃ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਯੋਰ੍ਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯੇਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਾਭ੍ਯਾਸਿਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵੇ ਕਥਮਾਮਰਸਸਮ੍ਭਵਃ? ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵੇਪ੍ਯਧ੍ਯਸ਼ਨਸ਼ੀਲਤ੍ਵਾਦਾਮਰਸੋ ਭਵਤਿ| ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਂ ਰਸਸ਼੍ਚਾਪਕ੍ਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਰੋਧਨੀਯਵਚਨਂ? ਨ ਹ੍ਯਪਕ੍ਵੋ ਰਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਲਭਤੇ| ਸਤ੍ਯਂ, ਜਾਠਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਰਸਃ ਕਦ੍ਭਾਵੇਨ ਕਤ ਏਵ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਭਿਰਪਾਕਾਦਾਮ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਿਤਿ ਤਂ ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਦੇਸ਼ਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੇਦੋ ਜਨਯਤਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਹਾਰਵਸ਼ਾਦਦਸ੍ਟਵਸ਼ਾਨ੍ਮੇਦਸਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਧਾਤੁਦ੍ਵਯਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮੇਦ ਏਵ ਵਰ੍ਧਯਤਿ| ਤਦਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤੀਤਿ ਤਤ੍ ਮੇਦਃ, ਆਪਾਦਯਤਿ ਕਰੋਤਿ| ਕ੍ਰਥਨਂ ਸ੍ਵਪਤਃ ਕਣ੍ਠੇ ਘੁਰ੍ਘੁਰਾਰਵਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਕਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਵਰੋਧਂ ਕ੍ਰਥਨਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਗਦ੍ਗਦਤ੍ਵਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਵਚਨਤ੍ਵਮ੍| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤਿ ਏਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਸ੍ਤਂ ਸ੍ਥੂਲਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਥੂਲੇ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੇਸਧਾਤਵੋ ਨਾਪ੍ਯਾਯਨ੍ਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਧਾਤਵੋਸ੍ਥ੍ਯਾਦਯਃ| ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾ ਮੇਦਃਕਤਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਨਿਮਿਤ੍ਤਵਾਤਕੋਪਵਿਕਾਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਤਮਮਿਤਿ ਏਸਾਮੇਕਮ੍| ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮੁਪਯਾਤੀਤਿ ਮਰਣਮੁਪਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਂ ਪਰਿਹਰੇਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਨਿਦਾਨਪਰਿਵਰ੍ਜਨੇਨਾਨਾਗਤਾਬਾਧਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ| ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਜਾਤੇ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦ੍ਦਾਲਕਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਆਰਣ੍ਯਕੋਦ੍ਰਵਃ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਗਵੇਧੁਕਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਚ੍ਛੇਦਨੀਯਾਨਾਮਿਤਿ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਂ ਮੇਦੋਘ੍ਨਂ, ਛੇਦਨੀਯਂ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨੀਯਮ੍| ਵਿਧਿਵਦੁਪਯੋਗ ਇਤਿ ਪੁਰੁਸਾਗ੍ਨਿਬਲਮਾਤ੍ਰਾਵਿਧਾਨਵਾਨੁਪਯੋਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਲੇਖਨਬਸ੍ਤ੍ਯੁਪਯੋਗਸ਼੍ਚ ਲੇਖਨਬਸ੍ਤਯਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਾਃ, “ਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥਗੋਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸੌਦ੍ਰਕ੍ਸਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਊਸਕਾਦਿਪ੍ਰਤੀਵਾਪਾ ਬਸ੍ਤਯੋ ਲੇਖਨਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ” (ਚਿ. ਅ. ੩੮) ਇਤਿ| ਚਕਾਰਾਦ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਯੋ ਮਦਵਃ ਕਾਙ੍ਕਾਯਨਸਕ੍ਤਵਸ਼੍ਚ||੩੨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਲਾਹਾਰਸੇਵਿਨੋਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮਵ੍ਯਵਾਯਾਧ੍ਯਯਨਭਯਸ਼ੋਕਧ੍ਯਾਨਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਪਿਪਾਸਾਕ੍ਸੁ ਤ੍ਕਸਾਯਾਲ੍ਪਾਸ਼ਨਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰੁਪਸ਼ੋਸਿਤੋ ਰਸਧਾਤੁਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨਨੁਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਲ੍ਪਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਸੋਤਿਕਸ਼ਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਭਾਰਾਦਾਨੇਸ੍ਵਸਹਿਸ੍ਣੁਰ੍ਵਾਤਰੋਗਪ੍ਰਾਯੋਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਭਵਤਿ, ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਸ਼ੋਸਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਗ੍ਨਿਸਾਦਗੁਲ੍ਮਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮਰਣਮੁਪਯਾਤਿ, ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਗਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਤਸ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍ | ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤੁ ਪਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਸ਼ਤਾਵਰੀਬਲਾਤਿਬਲਾਨਾਗਬਲਾਨਾਂ ਮਧੁਰਾਣਾਮਨ੍ਯਾਸਾਂ ਚੌਸਧੀਨਾਮੁਪਯੋਗਃ, ਕ੍ਸੀਰਦਧਿਘਤਮਾਂਸਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਾਨਾਂ ਚ, ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਵ੍ਯਾਯਾਮਬਂਹਣਬਸ੍ਤ੍ਯੁਪਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੩੩||

ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਲਾਹਾਰਸੇਵਿਨ ਇਤਿ ਅਤਿਰੂਕ੍ਸਾਹਾਰਸੇਵਿਨਃ| ਅਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸਯੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਃ| ਉਪਸ਼ੋਸਿਤੋ ਰਸਧਾਤੁਰਿਤਿ ਅਤਿਰੂਕ੍ਸੀਕਤੋਲ੍ਪੀਕਤਸ਼੍ਚ| ਨ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਈਸਤ੍ਪ੍ਰੀਣਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੋਤਿਕਸ਼ ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਪਚਯਲਕ੍ਸਣਬਲਾਭਾਵੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਵਾਤਰੋਗਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ ਵਾਤਰੋਗਬਹੁਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਭਵਤੀਤਿ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਾਨਸੀਸੁ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਵਿਸਯੇਲ੍ਪਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ; ਏਤੇਨ ਸ਼ਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਬਲਾਭਾਵ ਉਕ੍ਤਃ| ਸ਼ੋਸੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤ੍ਵਿਤਿ ‘ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪਯਸ੍ਯਾ ਅਰ੍ਕਪੁਸ੍ਪੀ, ਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾ ਸ਼ਾਲਿਪਰ੍ਣੀ| ਮਧੁਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਦ੍ਧਿਵਦ੍ਧਿਜੀਵਕਾਦੀਨਾਮ੍| ਬਂਹਣਬਸ੍ਤ੍ਯੁਪਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ਬਂਹਣਬਸ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾ- “ਬਂਹਣਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਃਕ੍ਵਾਥਾਸ੍ਤਤ੍ਕਲ੍ਕਸ੍ਨੇਹਸੈਨ੍ਧਵੈਃ| ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਖਜਪ੍ਰਮਥਿਤਾ ਬਸ੍ਤਯੋ ਬਂਹਣਾ ਮਤਾਃ” (ਚਿ. ਅ. ੩੮) ਇਤਿ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਮਪਿ ਲਘੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੩੩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

ਯਃ ਪੁਨਰੁਭਯਸਾਧਾਰਣਾਨ੍ਯਾਸੇਵੇਤ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਰਸਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਕ੍ਰਾਮਨ੍ ਸਮਾਨ੍ ਧਾਤੂਨੁਪਚਿਨੋਤਿ, ਸਮਧਾਤੁਤ੍ਵਾਨ੍ਮਧ੍ਯਸ਼ਰੀਰੋ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਸਮਰ੍ਥਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਤਪਸਹੋ ਬਲਵਾਂਸ਼੍ਚ, ਸ ਸਤਤਮਨੁਪਾਲਯਿਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ||੩੪||

ਮਧ੍ਯਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਹੇਤੁਂ ਗੁਣਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਃ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਭਯਸਾਧਾਰਣਾਨਿ ਨਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਣਿ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸਸ੍ਟਿਕਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਲਾਵਕਦਾਡਿਮਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਾਦੀਨਿ, ਅਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਵਿਹਾਰਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍| ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਸਮਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਯਦ੍ਬਲਵਾਂਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਰੋਤਿ ਤਨ੍ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍; ਏਵਮ੍ਭੂਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵੀ ਬਲਵਾਨੇਵ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਧ੍ਯਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ ਸਤਤਮਨੁਪਾਲਯਿਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ‘ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਵਰ੍ਤਨੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩੪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਗਰ੍ਹਿਤਾਵੇਤੌ ਸਦਾ ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ੌ ਨਰੌ | ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੋ ਮਧ੍ਯਸ਼ਰੀਰਸ੍ਤੁ ਕਸ਼ਃ ਸ੍ਥੂਲਾਤ੍ਤੁ ਪੂਜਿਤਃ ||੩੫||

ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਕਸ਼ਸ੍ਥੂਲਯੋਰ੍ਦੋਸਵਤ੍ਤ੍ਵੇਪਿ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਦੋਸਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਧ੍ਯਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ ਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਅਤ੍ਯਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਤਃ ਸ੍ਥੂਲਾਤ੍ ਕਸ਼ਃ ਪੂਜਿਤਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਪੀਡਨਾਚ੍ਚ||੩੫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਧਾਤੂਨ੍ ਕ੍ਸਪਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਤੇਜਸਾ | ਇਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ਵਹ੍ਨਿਰੁਖਾਗਤਮਿਵੋਦਕਮ੍ ||੩੬||

ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧ੍ਯੋਰੇਕਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਪਿ ਦੋਸਾ ਏਵ ਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸਯਹੇਤਵ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ| ਧਾਤੂਨਿਤਿ ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਸਮੇਸੁ ਮਲੇਸ੍ਵਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਦੇਹਧਾਰਣਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਤੇਨ ਮਲਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕ੍ਸਪਯਤੀਤਿ ਕ੍ਸਪਣਂ ਵਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਯੋਃ ਹ੍ਰਾਸਃ| ਆਤ੍ਮਤੇਜਸੇਤਿ ਆਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ| ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਟੁਕੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਤੂਨ੍ ਕ੍ਸਪਯਤਿ, ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਸਣਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍, ਕਫੋ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਦ੍ਧੋ ਦੀਪ੍ਤਃ| ਉਖਾਗਤਂ ਸ੍ਥਾਲੀਸ੍ਥਮ੍||੩੬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

ਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਚ੍ਛਰੀਰਾਣਾਮਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ | ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਤੁ ਪਰਿਮਾਣਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ||੩੭||

ਕੁਤਃ ਪੁਨਃ ਪਲਾਦਿਮਾਨੇਨ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਤ੍ ਵਿਸਦਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍, ਵਿਸਦਸ਼ਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿ-ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਸਾਰ-ਸਂਹਨਨ-ਦੀਰ੍ਘਹ੍ਰਸ੍ਵਾਦਿਕਾਯਭੇਦੇਨ| ਅਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚੇਤਿ ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧੇਪਿ ਕਾਲੇ ਨਿਤ੍ਯਗ ਆਵਸ੍ਥਿਕੇਪਿ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਨਿਤ੍ਯਗੇ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਪਚੀਯਤੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਮਾਹ੍ਨਿਕਚਯਾਦਿਭੇਦੇਨ, ਤਥਾ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਪਚੀਯਤੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਰ੍ਤਵਚਯਾਦਿਭੇਦੇਨ; ਤਥਾਵਸ੍ਥਿਕੇਪਿ ਬਾਲ੍ਯੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਭਿਵਰ੍ਧਤੇ, ਤਥਾ ਬਾਲ੍ਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਕਨ੍ਯਾਨਾਮਾਰ੍ਤਵਸ੍ਤਨ੍ਯਾਭਾਵਃ, ਯੁਵਸੁ ਪਿਤ੍ਤਮੁਪਚੀਯਤੇ, ਵਦ੍ਧੇਸੁ ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਪਰਿਮਾਣਮਿਤਿ ਸ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਮਾਨਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਕਸ੍ਯਚਿਦੇਵ ਕ੍ਵਚਿਦੇਵ ਮਾਨਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਨ ਸਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ਏਸਾਂ ਸਮਤ੍ਵਂ ਯਚ੍ਚਾਪਿ ਭਿਸਗ੍ਭਿਰਵਧਾਰ੍ਯਤੇ | ਨ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦਤੇ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਵਕ੍ਤੁਮਨ੍ਯੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ||੩੮||

ਨਨੁ, ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਪਲਾਦਿਮਾਨਂ ਵਿਨਾ ਸਾਮ੍ਯਂ ਕਥਂ ਜ੍ਞੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਏਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਮਿਤਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਮ੍| ਨ ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਦਪਿ ਸਾਮ੍ਯਂ; ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦਤੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਵਿਨਾ||੩੮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਵਸਮਤਾਮਨੁਮਾਨੇਨ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ | ਅਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਂ ਕੁਸ਼ਲੋ ਭਿਸਕ੍ ||੩੯||

ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਭੇਦਾਤ੍ਮਕਮਸਾਮ੍ਯਮਨੁਮਾਨੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੋਸਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥੇ| ਅਸਮਤਾਂ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਾਮ੍| ‘ਅਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤਨੁਂ’ ਇਤਿ ਯਨ੍ਨ ਕਤਂ ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤੀਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਬੋਧਯਤਿ| ਵੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਰ੍ਣਾਦਿ ਸਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ‘ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਪਠਨ੍ਤਿ||੩੯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍) | ਕ੍ਸਪਯੇਦ੍ਬਂਹਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨ੍ ਭਿਸਕ੍ | ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਦਰੋਗਃ ਸ੍ਯਾਦੇਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੪੦||

ਅਸਾਮ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕਮਿਤ੍ਯਨੁਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਸਪਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਕ੍ਸਪਯੇਦਿਤਿ ਵਦ੍ਧਾਨ੍ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨ੍ ਹ੍ਰਾਸਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਂਹਯੇਦਿਤਿ ਤਾਨੇਵ ਕ੍ਸੀਣਾਨ੍ ਵਰ੍ਧਯੇਤ੍| ਕ੍ਸਪਣਬਂਹਣਯੋਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਵਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਾਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਤਃ ਪੁਨਰਾਰੋਗ੍ਯਮਵਧਿਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਏਤਤ੍ ਸਾਮ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਪਾਠਃ ਸਮਗ੍ਰੋਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੪੦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ਸਮਦੋਸਃ ਸਮਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਸਮਧਾਤੁਮਲਕ੍ਰਿਯਃ | ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੪੧||

ਦੋਸਾਦਿਸਾਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ, ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਸਮਦੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਦ੍ਵਿਵਿਧੇਪਿ ਕਾਲੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦੋਸਚਯਾਦ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਕਥਂ ਸਮਦੋਸਤ੍ਵਂ? ਤਥਾਹਿ ਨਿਤ੍ਯਗੇ- ਆਹ੍ਨਿਕੇ ਤਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਃ ਕਫਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਥਾਰ੍ਤਵੇਪਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਕਫਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ ਏਵ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ; ਤਥਾਵਸ੍ਥਿਕੇ ਚ ਕਾਲੇ ‘ਬਾਲੇ(ਲ੍ਯੇ)ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ’(ਸੂ. ਅ. ੩੫) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ- ਦੋਸਚਯਾਦੇਰਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦਤਦ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ, ਏਕਤਣ੍ਡੁਲਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇਨਸ਼ਨਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ- “ਆਰ੍ਤਵੇ ਚਯਾਦੌ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੋਕ੍ਤਵਿਧਿਭਿਰਾਹੋਰਾਤ੍ਰਿਕੇ ਪੁਨਰਨਾਗਤਾਬਾਧੋਕ੍ਤਦਨ੍ਤਧਾਵਨਾਦਿਵਿਧਾਨੇਨ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਾਮ੍ਯਮੁਪਪਨ੍ਨਮੇਵ” ਇਤਿ| ਸਮਧਾਤੁਮਲਕ੍ਰਿਯ ਇਤਿ ਸਮਾ ਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਕ੍ਰਿਯਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਣਾਦਿਕੇਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਾ ਇਤਿ ਆਤ੍ਮਾ ਦੇਹਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਬਦ੍ਧਪੁਰੁਸਃ; ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ਰੀਰਗੁਣਦੋਸਾਭ੍ਯਾਂ ਬਦ੍ਧਤ੍ਵਮਾਚਾਰ੍ਯੈਰ੍ਬਹੁਧੋਕ੍ਤਮ੍ , ਅਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਨ੍ਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਭੌਤਿਕਾਧਿਸ੍ਠਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਰੂਪਾਣਿ, ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨੁਗ੍ਰਾਹਕਮਨ੍ਤਃਕਰਣਮ੍| ਏਵਮ੍ਭੂਤਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ‘ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਦੋਸਸਾਮ੍ਯੇਨੈਵਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਸਾਮ੍ਯਂ ਲਬ੍ਧਂ ਤਤ੍ ਕਿਂ ਪਥਗਾਚਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਹ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਨ ਦੋਸੈਃ ਸਮਾ ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਯੋ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਨ੍ਤੀਤਿ; ਕੁਤਃ? ਪਥਕ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਪਿਤ੍ਤਹਰਣਮਪਿ ਸਰ੍ਪਿਰਜਾਪਯਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਃ ਪ੍ਰਾਹ- “ਲਬ੍ਧਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਸਮਦੋਸਤ੍ਵੇ ਸਮਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਦਾ| ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਃ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਤੇ ਭਕ੍ਤਿਰੇਸਾ ਨਿਰਰ੍ਥਕਾ”- ਇਤਿ; ਸਮਾਧਾਨਮਾਹ- “ਦੋਸੇਭ੍ਯਸ੍ਤੇ ਯਤੋ ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾ ਅਤਸ੍ਤੁ ਤੇ| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਤਾਦਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਦਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਾ ਨ ਦੂਸਣਮ੍”- ਇਤਿ| ‘ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਵਸਮਤਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਂ ‘ਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਚ੍ਛਰੀਰਾਣਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਾਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਥਾਹਿ, “ਪਲਾਦਿਮਾਨਾਭਾਵਾਤ੍ ਕਥਮੇਸਾਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ‘ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਸਮਤਾਮਨੁਮਾਨੇਨ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧਮੇਵ ਦੋਸਸਾਮ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯੇਨਾਨੁਮਾਨੇਨ ਸਮਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਤਦੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਸਾਂ ਸਮਤ੍ਵਂ ਯਚ੍ਚਾਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਸਾਮ੍ਯਕਾਰ੍ਯੇਣ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯੇਨ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮਤਾ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ‘ਸਮਦੋਸਃ ਸਮਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਚਾਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਇਦਾਨੀਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਾਲਨਾਯਾਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਰਣਾਯਾਹ- ‘ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍| ਕ੍ਸਪਯੇਦ੍ਬਂਹਯੇਚ੍ਚਾਪਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ;” ਈਦਸ਼ਂ ਕਤ੍ਵਾ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਾਠਕ੍ਰਮਂ ਪਠਨ੍ਤਿ||੪੧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੫||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੫||