Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਮੂਲਂ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਮਾਨਮੁਪਧਾਰਯ ||੩||
दोषधातुमलमूलं हि शरीरं, तस्मादेतेषां लक्षणमुच्यमानमुपधारय ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨੋਦ੍ਵਹਨਪੂਰਣਵਿਵੇਕਧਾਰਣਲਕ੍ਸਣੋ ਵਾਯੁਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਧਾਰਯਤਿ (੧) |੪|
तत्र प्रस्पन्दनोद्वहनपूरणविवेकधारणलक्षणो वायुः पञ्चधा प्रविभक्तः शरीरं धारयति (१) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4
ਰਾਗਪਕ੍ਤ੍ਯੋਜਸ੍ਤੇਜੋਮੇਧੋਸ੍ਮਕਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਮਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਣਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ; (੨) |੪|
रागपक्त्योजस्तेजोमेधोष्मकृत् पित्तं पञ्चधा प्रविभक्तमग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति; (२) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (4) · Śloka 4
ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਣਸ੍ਨੇਹਨਰੋਪਣਪੂਰਣਬਲਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤ ਉਦਕਕਰ੍ਮਣਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ ||੪||
सन्धिसंश्लेषणस्नेहनरोपणपूरणबलस्थैर्यकृच्छ्लेष्मा पञ्चधा प्रविभक्त उदककर्मणाऽनुग्रहं करोति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5
ਰਸਸ੍ਤੁਸ੍ਟਿਂ ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਰਕ੍ਤਪੁਸ੍ਟਿਂ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਰਕ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਂ ਮਾਂਸਪੁਸ੍ਟਿਂ ਜੀਵਯਤਿ ਚ, ਮਾਂਸਂ ਸ਼ਰੀਰਪੁਸ੍ਟਿਂ ਮੇਦਸਸ਼੍ਚ, ਮੇਦਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਦਢਤ੍ਵਂ ਪੁਸ੍ਟਿਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ, ਅਸ੍ਥੀਨਿ ਦੇਹਧਾਰਣਂ ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਪੁਸ੍ਟਿਂ ਚ, ਮਜ੍ਜਾ ਸ੍ਨੇਹਂ ਬਲਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪੁਸ੍ਟਿਂ ਪੂਰਣਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਧੈਰ੍ਯਂ ਚ੍ਯਵਨਂ ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਦੇਹਬਲਂ ਹਰ੍ਸਂ ਬੀਜਾਰ੍ਥਂ ਚ; (੧) |੫|
रसस्तुष्टिं प्रीणनं रक्तपुष्टिं च करोति, रक्तं वर्णप्रसादं मांसपुष्टिं जीवयति च, मांसं शरीरपुष्टिं मेदसश्च, मेदः स्नेहस्वेदौ दृढत्वं पुष्टिमस्थ्नां च, अस्थीनि देहधारणं मज्ज्ञः पुष्टिं च, मज्जा स्नेहं बलं शुक्रपुष्टिं पूरणमस्थ्नां च करोति, शुक्रं धैर्यं च्यवनं प्रीतिं देहबलं हर्षं बीजार्थं च; (१) |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5
ਪੁਰੀਸਮੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਧਾਰਣਂ ਚ, ਬਸ੍ਤਿਪੂਰਣਵਿਕ੍ਲੇਦਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ, ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਲੇਦਤ੍ਵਕ੍ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਕਤ੍; (੨) |੫|
पुरीषमुपस्तम्भं वाय्वग्निधारणं च, बस्तिपूरणविक्लेदकृन्मूत्रं, स्वेदः क्लेदत्वक्सौकुमार्यकृत्; (२) |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
ਰਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਰ੍ਤਵਂ ਗਰ੍ਭਕਚ੍ਚ, ਗਰ੍ਭੋ ਗਰ੍ਭਲਕ੍ਸਣਂ, ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਸ੍ਤਨਯੋਰਾਪੀਨਤ੍ਵਜਨਨਂ ਜੀਵਨਂ ਚੇਤਿ ||੫||
रक्तलक्षणमार्तवं गर्भकृच्च, गर्भो गर्भलक्षणं, स्तन्यं स्तनयोरापीनत्वजननं जीवनं चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਵਿਧਿਵਤ੍ ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ||੬||
तत्र विधिवत् परिरक्षणं कुर्वीत ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (7) · Śloka 7
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇਸਾਂ ਕ੍ਸੀਣਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਤ੍ਰ, ਵਾਤਕ੍ਸਯੇ ਮਨ੍ਦਚੇਸ੍ਟਤਾਲ੍ਪਵਾਕ੍ਤ੍ਵਮਪ੍ਰਹਰ੍ਸੋ ਮੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞਤਾ ਚ, ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯੇ ਮਨ੍ਦੋਸ੍ਮਾਗ੍ਨਿਤਾ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਭਤਾ ਚ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੇ ਰੂਕ੍ਸਤਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹ ਆਮਾਸ਼ਯੇਤਰਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼ਯਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ (ਤਸ੍ਣਾ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਗਰਣਂ) ਚ ||੭||
अत ऊर्ध्वमेषां क्षीणलक्षणं वक्ष्यामः | तत्र, वातक्षये मन्दचेष्टताऽल्पवाक्त्वमप्रहर्षो मूढसञ्ज्ञता च, पित्तक्षये मन्दोष्माग्निता निष्प्रभता च, श्लेष्मक्षये रूक्षताऽन्तर्दाह आमाशयेतरश्लेष्माशयशून्यता सन्धिशैथिल्यं (तृष्णा दौर्बल्यं प्रजागरणं) च ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਾਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ||੮||
तत्र स्वयोनिवर्धनान्येव प्रतीकारः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (9) · Śloka 9
ਰਸਕ੍ਸਯੇ ਹਤ੍ਪੀਡਾਕਮ੍ਪਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਚ, ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯੇ ਤ੍ਵਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਮਮ੍ਲਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾ ਸਿਰਾਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਚ, ਮਾਂਸਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਫਿਗ੍ਗਣ੍ਡੌਸ੍ਠੋਪਸ੍ਥੋਰੁਵਕ੍ਸਃਕਕ੍ਸਾਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦਰਗ੍ਰੀਵਾਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਤੋਦੌ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਦਨਂ ਧਮਨੀਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਚ, ਮੇਦਃਕ੍ਸਯੇ ਪ੍ਲੀਹਾਭਿਵਦ੍ਧਿਃ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਮੇਦੁਰਮਾਂਸਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾ ਚ, ਅਸ੍ਥਿਕ੍ਸਯੇਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਂ ਦਨ੍ਤਨਖਭਙ੍ਗੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਚ, ਮਜ੍ਜਕ੍ਸਯੇਲ੍ਪਸ਼ੁਕ੍ਰਤਾ ਪਰ੍ਵਭੇਦੋਸ੍ਥਿਨਿਸ੍ਤੋਦੋਸ੍ਥਿਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਚ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਵੇਦਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਮੈਥੁਨੇ ਚਿਰਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਪ੍ਰਸੇਕੇ ਚਾਲ੍ਪਰਕ੍ਤਸ਼ੁਕ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ||੯||
रसक्षये हृत्पीडाकम्पशून्यतास्तृष्णा च, शोणितक्षये त्वक्पारुष्यमम्लशीतप्रार्थना सिराशैथिल्यं च, मांसक्षये स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुवक्षःकक्षापिण्डिकोदरग्रीवाशुष्कता रौक्ष्यतोदौ गात्राणां सदनं धमनीशैथिल्यं च, मेदःक्षये प्लीहाभिवृद्धिः सन्धिशून्यता रौक्ष्यं मेदुरमांसप्रार्थना च, अस्थिक्षयेऽस्थिशूलं दन्तनखभङ्गो रौक्ष्यं च, मज्जक्षयेऽल्पशुक्रता पर्वभेदोऽस्थिनिस्तोदोऽस्थिशून्यता च, शुक्रक्षये मेढ्रवृषणवेदनाऽशक्तिर्मैथुने चिराद्वा प्रसेकः प्रसेके चाल्परक्तशुक्रदर्शनम् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਃ (ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ) ||੧੦||
तत्रापि स्वयोनिवर्धनद्रव्योपयोगः (प्रतीकारः ) ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (11) · Śloka 11
ਪੁਰੀਸਕ੍ਸਯੇ ਹਦਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪੀਡਾ ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਚ ਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਂ ਕੁਕ੍ਸੌ ਸਞ੍ਚਰਣਂ ਚ, ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਬਸ੍ਤਿਤੋਦੋਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਤਾ ਚ; ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਃ | ਸ੍ਵੇਦਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧਰੋਮਕੂਪਤਾ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੋਸਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਸ੍ਵੇਦਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਸ੍ਵੇਦੋਪਯੋਗਸ਼੍ਚ ||੧੧||
पुरीषक्षये हृदयपार्श्वपीडा सशब्दस्य च वायोरूर्ध्वगमनं कुक्षौ सञ्चरणं च, मूत्रक्षये बस्तितोदोऽल्पमूत्रता च; अत्रापि स्वयोनिवर्धनद्रव्योपयोगः | स्वेदक्षये स्तब्धरोमकूपता त्वक्शोषः स्पर्शवैगुण्यं स्वेदनाशश्च; तत्राभ्यङ्गः स्वेदोपयोगश्च ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (12) · Śloka 12
ਆਰ੍ਤਵਕ੍ਸਯੇ ਯਥੋਚਿਤਕਾਲਾਦਰ੍ਸ਼ਨਮਲ੍ਪਤਾ ਵਾ ਯੋਨਿਵੇਦਨਾ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਾਗ੍ਨੇਯਾਨਾਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਧਿਵਦੁਪਯੋਗਃ | ਸ੍ਤਨਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਤਨਯੋਰ੍ਮ੍ਲਾਨਤਾ ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵੋਲ੍ਪਤਾ ਵਾ; ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਰ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਃ | ਗਰ੍ਭਕ੍ਸਯੇ ਗਰ੍ਭਾਸ੍ਪਨ੍ਦਨਮਨੁਨ੍ਨਤਕੁਕ੍ਸਿਤਾ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਬਸ੍ਤਿਕਾਲਾਯਾਃ ਕ੍ਸੀਰਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਗੋ ਮੇਦ੍ਯਾਨ੍ਨੋਪਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੧੨||
आर्तवक्षये यथोचितकालादर्शनमल्पता वा योनिवेदना च; तत्र संशोधनमाग्नेयानां च द्रव्याणां विधिवदुपयोगः | स्तनक्षये स्तनयोर्म्लानता स्तन्यासम्भवोऽल्पता वा; तत्र श्लेष्मवर्धनद्रव्योपयोगः | गर्भक्षये गर्भास्पन्दनमनुन्नतकुक्षिता च; तत्र प्राप्तबस्तिकालायाः क्षीरबस्तिप्रयोगो मेद्यान्नोपयोगश्चेति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (13) · Śloka 13
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਤਿਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਵਦ੍ਧਿਃ ਪੁਨਰੇਸਾਂ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਾਤ੍ਯੁਪਸੇਵਨਾਦ੍ਭਵਤਿ | ਤਤ੍ਰ, ਵਾਤਵਦ੍ਧੌ ਵਾਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਫੁਰਣਮੁਸ੍ਣਕਾਮਿ(ਮ)ਤਾ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵਂ ਗਾਢਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ; ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧੌ ਪੀਤਾਵਭਾਸਤਾ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸ਼ੀਤਕਾਮਿਤ੍ਵਮਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਬਲਹਾਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਪੀਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਚ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧੌ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਗੌਰਵਮਵਸਾਦਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਸ਼੍ਚ ||੧੩||
अत ऊर्ध्वमतिवृद्धानां दोषधातुमलानां लक्षणं वक्ष्यामः | वृद्धिः पुनरेषां स्वयोनिवर्धनात्युपसेवनाद्भवति | तत्र, वातवृद्धौ वाक्पारुष्यं कार्श्यं कार्ष्ण्यं गात्रस्फुरणमुष्णकामि(म)ता निद्रानाशोऽल्पबलत्वं गाढवर्चस्त्वं च; पित्तवृद्धौ पीतावभासता सन्तापः शीतकामित्वमल्पनिद्रता मूर्च्छा बलहानिरिन्द्रियदौर्बल्यं पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं च; श्लेष्मवृद्धौ शौक्ल्यं शैत्यं स्थैर्यं गौरवमवसादस्तन्द्रा निद्रा सन्धिविश्लेषश्च ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (14) · Śloka 14
ਰਸੋਤਿਵਦ੍ਧੋ ਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਂ ਪ੍ਰਸੇਕਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ; ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਾਙ੍ਗਾਕ੍ਸਿਤਾਂ ਸਿਰਾਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਚ; ਮਾਂਸਂ ਸ੍ਫਿਗ੍ਗਣ੍ਡੌਸ੍ਠੋਪਸ੍ਥੋਰੁਬਾਹੁਜਙ੍ਘਾਸੁ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾਂ ਚ; ਮੇਦਃਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗਤਾਮੁਦਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵਦ੍ਧਿਂ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨ੍ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚ; ਅਸ੍ਥ੍ਯਧ੍ਯਸ੍ਥੀਨ੍ਯਧਿਦਨ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ; ਮਜ੍ਜਾ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਨੇਤ੍ਰਗੌਰਵਂ ਚ; ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀਮਤਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਂ ਚ ||੧੪||
रसोऽतिवृद्धो हृदयोत्क्लेदं प्रसेकं चापादयति; रक्तं रक्ताङ्गाक्षितां सिरापूर्णत्वं च; मांसं स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुबाहुजङ्घासु वृद्धिं गुरुगात्रतां च; मेदःस्निग्धाङ्गतामुदरपार्श्ववृद्धिं कासश्वासादीन् दौर्गन्ध्यं च; अस्थ्यध्यस्थीन्यधिदन्तांश्च; मज्जा सर्वाङ्गनेत्रगौरवं च; शुक्रं शुक्राश्मरीमतिप्रादुर्भावं च ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
ਪੁਰੀਸਮਾਟੋਪਂ ਕੁਕ੍ਸੌ ਸ਼ੂਲਂ ਚ; ਮੂਤ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਬਸ੍ਤਿਤੋਦਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਚ; ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤ੍ਵਚੋ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਕਣ੍ਡੂਂ ਚ ||੧੫||
पुरीषमाटोपं कुक्षौ शूलं च; मूत्रं मूत्रवृद्धिं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं बस्तितोदमाध्मानं च; स्वेदस्त्वचो दौर्गन्ध्यं कण्डूं च ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
ਆਰ੍ਤਵਮਙ੍ਗਮਰ੍ਦਮਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚ; ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਸ੍ਤਨਯੋਰਾਪੀਨਤ੍ਵਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਤੋਦਂ ਚ; ਗਰ੍ਭੋ ਜਠਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਂ ਸ੍ਵੇਦਂ ਚ ||੧੬||
आर्तवमङ्गमर्दमतिप्रवृत्तिं दौर्गन्ध्यं च; स्तन्यं स्तनयोरापीनत्वं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं तोदं च; गर्भो जठराभिवृद्धिं स्वेदं च ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (17) · Śloka 17
ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕ੍ਸਪਣਂ ਚ ਕ੍ਸਯਾਦਵਿਰੁਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵੀਤ ||੧੭||
तेषां यथास्वं संशोधनं क्षपणं च क्षयादविरुद्धैः क्रियाविशेषैः प्रकुर्वीत ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (18) · Śloka 18
ਪੂਰ੍ਵਃ ਪੂਰ੍ਵੋਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਵਰ੍ਧਯੇਦ੍ਧਿ ਪਰਂ ਪਰਮ੍ | ਤਸ੍ਮਾਦਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਹ੍ਰਾਸਨਂ ਹਿਤਮ੍ ||੧੮||
पूर्वः पूर्वोऽतिवृद्धत्वाद्वर्धयेद्धि परं परम् | तस्मादतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (19) · Śloka 19
ਬਲਲਕ੍ਸਣਂ ਬਲਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਯਤ੍ ਪਰਂ ਤੇਜਸ੍ਤਤ੍ ਖਲ੍ਵੋਜਸ੍ਤਦੇਵ ਬਲਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਾਤ੍ ||੧੯||
बललक्षणं बलक्षयलक्षणं चात ऊर्ध्वमुपदेक्ष्यामः | तत्र रसादीनां शुक्रान्तानां धातूनां यत् परं तेजस्तत् खल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते, स्वशास्त्रसिद्धान्तात् ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (20) · Śloka 20
ਤਤ੍ਰ ਬਲੇਨ ਸ੍ਥਿਰੋਪਚਿਤਮਾਂਸਤਾ ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸ੍ਵਪ੍ਰਤਿਘਾਤਃ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦੋ ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਚ ਕਰਣਾਨਾਮਾਤ੍ਮਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ ||੨੦||
तत्र बलेन स्थिरोपचितमांसता सर्वचेष्टास्वप्रतिघातः स्वरवर्णप्रसादो बाह्यानामाभ्यन्तराणां च करणानामात्मकार्यप्रतिपत्तिर्भवति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਓਜਃ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸਰਮ੍ | ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਮਦੁ ਮਤ੍ਸ੍ਨਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ||੨੧|| ਦੇਹਃ ਸਾਵਯਵਸ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਦੇਹਿਨਃ | ਤਦਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ ||੨੨||
भवन्ति चात्र- ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतं स्थिरं सरम् | विविक्तं मृदु मृत्स्नं च प्राणायतनमुत्तमम् ||२१|| देहः सावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनः | तदभावाच्च शीर्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (23) · Śloka 23
ਅਭਿਘਾਤਾਤ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਕੋਪਾਚ੍ਛੋਕਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਾਚ੍ਛ੍ਰਮਾਤ੍ਕ੍ਸੁਧਃ | ਓਜਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਹ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਧਾਤੁਗ੍ਰਹਣਨਿਃਸਤਮ੍ | ਤੇਜਃ ਸਮੀਰਿਤਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ੍ਰਂਸਯਤਿ ਦੇਹਿਨਃ ||੨੩||
अभिघातात्क्षयात्कोपाच्छोकाद्ध्यानाच्छ्रमात्क्षुधः | ओजः सङ्क्षीयते ह्येभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम् | तेजः समीरितं तस्माद्विस्रंसयति देहिनः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (24) · Śloka 24
ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਰਂਸੋ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਕ੍ਸਯ ਇਤਿ (ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ;) ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਦਨਂ ਦੋਸਚ੍ਯਵਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸਨ੍ਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਰਂਸੇ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ ਵਾਤਸ਼ੋਫੋ ਵਰ੍ਣਭੇਦੋ ਗ੍ਲਾਨਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਚ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਮਾਂਸਕ੍ਸਯੋ ਮੋਹਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਮਰਣਮਿਤਿ ਚ ਕ੍ਸਯੇ ||੨੪||
तस्य विस्रंसो व्यापत् क्षय इति (त्रयो दोषाः;) लिङ्गानि भवन्ति सन्धिविश्लेषो गात्राणां सदनं दोषच्यवनं क्रियासन्निरोधश्च विस्रंसे, स्तब्धगुरुगात्रता वातशोफो वर्णभेदो ग्लानिस्तन्द्रा निद्रा च व्यापन्ने, मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो मरणमिति च क्षये ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਬਲਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਵਿਸ੍ਰਂਸਨਕ੍ਸਯਾਃ | ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਸਾਦੌ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦੋਸਵਿਸ੍ਰਂਸਨਂ ਸ਼੍ਰਮਃ ||੨੫|| ਅਪ੍ਰਾਚੁਰ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਬਲਵਿਸ੍ਰਂਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾਙ੍ਗੇਸੁ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਭੇਦਨਮ੍ ||੨੬|| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਾਤਸ਼ੋਫੋ ਬਲਵ੍ਯਾਪਦਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ | ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਮਾਂਸਕ੍ਸਯੋ ਮੋਹਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਚ ||੨੭|| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਮਰਣਂ ਚ ਬਲਕ੍ਸਯੇ |੨੮|
भवन्ति चात्र- त्रयो दोषा बलस्योक्ता व्यापद्विस्रंसनक्षयाः | विश्लेषसादौ गात्राणां दोषविस्रंसनं श्रमः ||२५|| अप्राचुर्यं क्रियाणां च बलविस्रंसलक्षणम् | गुरुत्वं स्तब्धताऽङ्गेषु ग्लानिर्वर्णस्य भेदनम् ||२६|| तन्द्रा निद्रा वातशोफो बलव्यापदि लक्षणम् | मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापोऽज्ञानमेव च ||२७|| पूर्वोक्तानि च लिङ्गानि मरणं च बलक्षये |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (28) · Śloka 28
ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ੍ਰਂਸੇ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈਰਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰ੍ਬਲਮਾਪ੍ਯਾਯਯੇਤ੍ ; ਇਤਰਂ ਤੁ ਮੂਢਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੨੮||
तत्र विस्रंसे व्यापन्ने च क्रियाविशेषैरविरुद्धैर्बलमाप्याययेत् ; इतरं तु मूढसञ्ज्ञं वर्जयेत् ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31
ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸੀਣੋ ਬਲਕ੍ਸੀਣੋਪਿ ਵਾ ਨਰਃ | ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਂ ਯਤ੍ਤਦਨ੍ਨਪਾਨਂ ਪ੍ਰਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ ||੨੯|| ਯਦ੍ਯਦਾਹਾਰਜਾਤਂ ਤੁ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਤੇ ਨਰਃ | ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਸ ਲਾਭੇ ਤੁ ਤਂ ਤਂ ਕ੍ਸਯਮਪੋਹਤਿ ||੩੦|| ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ | ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਣਂ ਚ ਬਲਂ ਯਸ੍ਯ ਨਾਸੌ ਸ਼ਕ੍ਯਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਮ੍ ||੩੧||
दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणोऽपि वा नरः | स्वयोनिवर्धनं यत्तदन्नपानं प्रकाङ्क्षति ||२९|| यद्यदाहारजातं तु क्षीणः प्रार्थयते नरः | तस्य तस्य स लाभे तु तं तं क्षयमपोहति ||३०|| यस्य धातुक्षयाद्वायुः सञ्ज्ञां कर्म च नाशयेत् | प्रक्षीणं च बलं यस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितुम् ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (32) · Śloka 32
ਰਸਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਵ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਚ | ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਹਾਰਸੇਵਿਨੋਧ੍ਯਸ਼ਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯਾਵ੍ਯਾਯਾਮਿਨੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਰਤਸ੍ਯ ਚਾਮ ਏਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਮਧੁਰਤਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਤਿਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਮੇਦੋ ਜਨਯਤਿ, ਤਦਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ ; ਤਮਤਿਸ੍ਥੂਲਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਪਿਪਾਸਾਕ੍ਸੁਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਵੇਦਗਾਤ੍ਰਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਕ੍ਰਥਨਗਾਤ੍ਰਸਾਦਗਦ੍ਗਦਤ੍ਵਾਨਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਨ੍ਮੇਦਸਃ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਸਮਰ੍ਥਃ, ਕਫਮੇਦੋਨਿਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਲ੍ਪਵ੍ਯਵਾਯੋ ਭਵਤਿ, ਆਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਦੇਵ ਸ਼ੇਸਾ ਧਾਤਵੋ ਨਾਪ੍ਯਾਯਨ੍ਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਮਤੋਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣੋ ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰਮੇਹਪਿਡਕਾਜ੍ਵਰਭਗਨ੍ਦਰਵਿਦ੍ਰਧਿਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮੁਪਯਾਤਿ, ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਗਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮ੍; ਅਤਸ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍ | ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤੁ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਗੁਗ੍ਗੁਲੁਗੋਮੂਤ੍ਰਤ੍ਰਿਫਲਾਲੋਹਰਜੋਰਸਾਞ੍ਜਨਮਧੁਯਵਮੁਦ੍ਗਕੋਰਦੂਸਕਸ਼੍ਯਾਮਾਕੋਦ੍ਦਾਲਕਾਦੀਨਾਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਚ੍ਛੇਦਨੀਯਾਨਾਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਧਿਵਦੁਪਯੋਗੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਲੇਖਨਬਸ੍ਤ੍ਯੁਪਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੩੨||
रसनिमित्तमेव स्थौल्यं कार्श्यं च | तत्र श्लेष्मलाहारसेविनोऽध्यशनशीलस्याव्यायामिनो दिवास्वप्नरतस्य चाम एवान्नरसो मधुरतरश्च शरीरमनुक्रामन्नतिस्नेहान्मेदो जनयति, तदतिस्थौल्यमापादयति ; तमतिस्थूलं क्षुद्रश्वासपिपासाक्षुत्स्वप्नस्वेदगात्रदौर्गन्ध्यक्रथनगात्रसादगद्गदत्वानि क्षिप्रमेवाविशन्ति, सौकुमार्यान्मेदसः सर्वक्रियास्वसमर्थः, कफमेदोनिरुद्धमार्गत्वाच्चाल्पव्यवायो भवति, आवृतमार्गत्वादेव शेषा धातवो नाप्यायन्तेऽत्यर्थमतोऽल्पप्राणो भवति, प्रमेहपिडकाज्वरभगन्दरविद्रधिवातविकाराणामन्यतमं प्राप्य पञ्चत्वमुपयाति, सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यावृतमार्गत्वात् स्रोतसाम्; अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् | उत्पन्ने तु शिलाजतुगुग्गुलुगोमूत्रत्रिफलालोहरजोरसाञ्जनमधुयवमुद्गकोरदूषकश्यामाकोद्दालकादीनां विरूक्षणच्छेदनीयानां च द्रव्याणां विधिवदुपयोगो व्यायामो लेखनबस्त्युपयोगश्चेति ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (33) · Śloka 33
ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਲਾਹਾਰਸੇਵਿਨੋਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮਵ੍ਯਵਾਯਾਧ੍ਯਯਨਭਯਸ਼ੋਕਧ੍ਯਾਨਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਪਿਪਾਸਾਕ੍ਸੁ ਤ੍ਕਸਾਯਾਲ੍ਪਾਸ਼ਨਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰੁਪਸ਼ੋਸਿਤੋ ਰਸਧਾਤੁਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨਨੁਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਲ੍ਪਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਸੋਤਿਕਸ਼ਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਭਾਰਾਦਾਨੇਸ੍ਵਸਹਿਸ੍ਣੁਰ੍ਵਾਤਰੋਗਪ੍ਰਾਯੋਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਭਵਤਿ, ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਸ਼ੋਸਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਗ੍ਨਿਸਾਦਗੁਲ੍ਮਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮਰਣਮੁਪਯਾਤਿ, ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਗਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਤਸ੍ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍ | ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤੁ ਪਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਸ਼ਤਾਵਰੀਬਲਾਤਿਬਲਾਨਾਗਬਲਾਨਾਂ ਮਧੁਰਾਣਾਮਨ੍ਯਾਸਾਂ ਚੌਸਧੀਨਾਮੁਪਯੋਗਃ, ਕ੍ਸੀਰਦਧਿਘਤਮਾਂਸਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਾਨਾਂ ਚ, ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਵ੍ਯਾਯਾਮਬਂਹਣਬਸ੍ਤ੍ਯੁਪਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੩੩||
तत्र पुनर्वातलाहारसेविनोऽतिव्यायामव्यवायाध्ययनभयशोकध्यानरात्रिजागरणपिपासाक्षु त्कषायाल्पाशनप्रभृतिभिरुपशोषितो रसधातुः शरीरमननुक्रामन्नल्पत्वान्न प्रीणाति, तस्मादतिकार्श्यं भवति; सोऽतिकृशः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवातवर्षभारादानेष्वसहिष्णुर्वातरोगप्रायोऽल्पप्राणश्च क्रियासु भवति, श्वासकासशोषप्लीहोदराग्निसादगुल्मरक्तपित्तानामन्यतममासाद्य मरणमुपयाति, सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यल्पप्राणत्वात्; अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् | उत्पन्ने तु पयस्याश्वगन्धाविदारिगन्धाशतावरीबलातिबलानागबलानां मधुराणामन्यासां चौषधीनामुपयोगः, क्षीरदधिघृतमांसशालिषष्टिकयवगोधूमानां च, दिवास्वप्नब्रह्मचर्याव्यायामबृंहणबस्त्युपयोगश्चेति ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (34) · Śloka 34
ਯਃ ਪੁਨਰੁਭਯਸਾਧਾਰਣਾਨ੍ਯਾਸੇਵੇਤ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਰਸਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਕ੍ਰਾਮਨ੍ ਸਮਾਨ੍ ਧਾਤੂਨੁਪਚਿਨੋਤਿ, ਸਮਧਾਤੁਤ੍ਵਾਨ੍ਮਧ੍ਯਸ਼ਰੀਰੋ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਸਮਰ੍ਥਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਤਪਸਹੋ ਬਲਵਾਂਸ਼੍ਚ, ਸ ਸਤਤਮਨੁਪਾਲਯਿਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ||੩੪||
यः पुनरुभयसाधारणान्यासेवेत तस्यान्नरसः शरीरमनुक्रामन् समान् धातूनुपचिनोति, समधातुत्वान्मध्यशरीरो भवति सर्वक्रियासु समर्थः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवातवर्षातपसहो बलवांश्च, स सततमनुपालयितव्य इति ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (35) · Śloka 35
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਗਰ੍ਹਿਤਾਵੇਤੌ ਸਦਾ ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ੌ ਨਰੌ | ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੋ ਮਧ੍ਯਸ਼ਰੀਰਸ੍ਤੁ ਕਸ਼ਃ ਸ੍ਥੂਲਾਤ੍ਤੁ ਪੂਜਿਤਃ ||੩੫||
भवन्ति चात्र- अत्यन्तगर्हितावेतौ सदा स्थूलकृशौ नरौ | श्रेष्ठो मध्यशरीरस्तु कृशः स्थूलात्तु पूजितः ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (36) · Śloka 36
ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਧਾਤੂਨ੍ ਕ੍ਸਪਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਤੇਜਸਾ | ਇਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ਵਹ੍ਨਿਰੁਖਾਗਤਮਿਵੋਦਕਮ੍ ||੩੬||
दोषः प्रकुपितो धातून् क्षपयत्यात्मतेजसा | इद्धः स्वतेजसा वह्निरुखागतमिवोदकम् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (37) · Śloka 37
ਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਚ੍ਛਰੀਰਾਣਾਮਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ | ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਤੁ ਪਰਿਮਾਣਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ||੩੭||
वैलक्षण्याच्छरीराणामस्थायित्वात्तथैव च | दोषधातुमलानां तु परिमाणं न विद्यते ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
ਏਸਾਂ ਸਮਤ੍ਵਂ ਯਚ੍ਚਾਪਿ ਭਿਸਗ੍ਭਿਰਵਧਾਰ੍ਯਤੇ | ਨ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦਤੇ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਵਕ੍ਤੁਮਨ੍ਯੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ||੩੮||
एषां समत्वं यच्चापि भिषग्भिरवधार्यते | न तत् स्वास्थ्यादृते शक्यं वक्तुमन्येन हेतुना ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਵਸਮਤਾਮਨੁਮਾਨੇਨ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ | ਅਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਂ ਕੁਸ਼ਲੋ ਭਿਸਕ੍ ||੩੯||
दोषादीनां त्वसमतामनुमानेन लक्षयेत् | अप्रसन्नेन्द्रियं वीक्ष्य पुरुषं कुशलो भिषक् ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (40) · Śloka 40
(ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍) | ਕ੍ਸਪਯੇਦ੍ਬਂਹਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨ੍ ਭਿਸਕ੍ | ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਦਰੋਗਃ ਸ੍ਯਾਦੇਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੪੦||
(स्वस्थस्य रक्षणं कुर्यादस्वस्थस्य तु बुद्धिमान्) | क्षपयेद्बृंहयेच्चापि दोषधातुमलान् भिषक् | तावद्यावदरोगः स्यादेतत्साम्यस्य लक्षणम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (41) · Śloka 41
ਸਮਦੋਸਃ ਸਮਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਸਮਧਾਤੁਮਲਕ੍ਰਿਯਃ | ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੪੧||
समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः | प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੫||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ||१५||
🔊 Audio coming soon