Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातो दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

athāta ityādi| dōṣā vātādayaḥ, dhātavō rasādaya upadhātavaśca, malāḥ purīṣādayaḥ; tēṣāṁ kṣayavr̥ddhivijñānaṁ yasminnasti sa tathā| anyē tu ‘malaśabdāgrē ādiśabdō luptō draṣṭavyaḥ, tēna stanyārtavagarbhādayō'pi dhātavō gr̥hyantē’ iti vadanti||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

dōṣadhātumalamūlaṁ hi śarīraṁ, tasmādētēṣāṁ lakṣaṇamucyamānamupadhāraya ||3||

View original

दोषधातुमलमूलं हि शरीरं, तस्मादेतेषां लक्षणमुच्यमानमुपधारय ||३||

🔊 Audio coming soon

kutaḥ punarēṣāṁ kṣayavr̥ddhī vaktavyē ityāha- dōṣētyādi| hi yasmādarthē, yasmāccharīraṁ dōṣādimūlaṁ; yathā vr̥kṣādīnāṁ sambhavasthitipralayēṣu mūlaṁ pradhānaṁ, tathā śarīrasya vātādaya ityarthaḥ||3||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

tatra praspandanōdvahanapūraṇavivēkadhāraṇalakṣaṇō vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīraṁ dhārayati (1) |4|

View original

तत्र प्रस्पन्दनोद्वहनपूरणविवेकधारणलक्षणो वायुः पञ्चधा प्रविभक्तः शरीरं धारयति (१) |४|

🔊 Audio coming soon

dōṣadhātumalādīnāṁ sāmyakṣayavr̥ddhayaḥ svabhāvākhyaliṅgēna karmākhyaliṅgēna ca jñēyāḥ, tasmāt sāmyādijñānē ētalliṅgadvayaṁ vācyaṁ; tathāhi - vātasya svabhāvākhyaṁ liṅgaṁ ‘rūkṣaḥ śīta’(ni. a. 1) ityādi vātavyādhau vakṣyatē; pittasya tu ‘pittaṁ tīkṣṇaṁ dravaṁ’(sū. a. 21) ityādi vraṇapraśnē; tathā kaphasya ‘ślēṣmā śītō guruḥ’(sū. a. 21) ityādi; ēvaṁ dhātumalayōrapi svabhāvākhyaṁ liṅgaṁ darśanīyam; iha tu dōṣādīnāṁ karmākhyaṁ liṅgaṁ darśayannāha- tatra praspandanētyādi| praspandanaṁ śarīrasya calanam, idaṁ vyānasya karma; udvahanamindriyārthānāṁ dhāraṇam, udānasya karma; pūraṇamāhārēṇa, prāṇasya karma; vivēkō rasamūtrapurīṣāṇāṁ pr̥thakkaraṇaṁ, samānasya karma; śukramūtrādīnāṁ vēgakālē karṣaṇamavēgakālē dhāraṇam , apānasya| pañcadhā pravibhakta iti prāṇōdānasamānavyānāpānabhēdēna| anyē tu sāmānyaṁ sarvavāyūnāṁ praspandanādikarma āhuḥ; praspandanaṁ śvāsapraśvāsādibhāvēna calanam, udvahanaṁ dōṣadhātumalānāmita itō nayanaṁ, pūraṇam āhārarasādīnāṁ svēṣu svēṣvāśayēṣu nayanaṁ, vivēkaḥ pūrvavadatrāpi, dhāraṇaṁ śarīrayantrasya | kathamityāha- pañcadhā pravibhakta ityādi||4(1)||

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

rāgapaktyōjastējōmēdhōṣmakr̥t pittaṁ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇā'nugrahaṁ karōti; (2) |4|

View original

रागपक्त्योजस्तेजोमेधोष्मकृत् पित्तं पञ्चधा प्रविभक्तमग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति; (२) |४|

🔊 Audio coming soon

prakr̥tisthasya pittasya karma nirdēṣṭumāha- rāgētyādi| kr̥cchabdō rāgādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| rāgakr̥t rasasya rañjakāgnisañjñaṁ pittaṁ; paktikr̥t āhārasya pācakāgnisañjñaṁ pittaṁ; ōjaḥkr̥t sādhakāgnisañjñaṁ pittam, ōjō hr̥disthaṁ sōmātmakaṁ; tējaḥkr̥t ālōcakāgnisañjñaṁ pittaṁ, tējō dr̥ṣṭiḥ, taduktaṁ- “tējō dr̥ṣṭiriti khyātaṁ tējaḥ śukraṁ prakīrtitam”- iti; mēdhākr̥t mēdhā granthākarṣaṇasāmarthyaṁ, tasyā api sādhakāgnisañjñamēva pittaṁ kārakam; ūṣmakr̥t tvaksthaṁ pittaṁ bhrājakāgnisañjñam, ūṣmā śarīrasyauṣṇyam| pañcadhā pravibhaktamiti pācakarañjakasādhakālōcakabhrājakabhēdēna| agnikarmaṇēti rāgādi yadagnikarma tēna kr̥tvētyarthaḥ| anugraham upakāraṁ karōti, ‘śarīrasya’ ityanuvartatē| anyē tu tējaḥśabdēna varṇaprakāśinīṁ tvaksthāṁ dīptimāhuḥ; “idaṁ ca rāgādikarma sāmānyaṁ sarvapittānām” iti vadanti||4(2)||-

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

sandhisaṁślēṣaṇasnēhanarōpaṇapūraṇabalasthairyakr̥cchlēṣmā pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṁ karōti ||4||

View original

सन्धिसंश्लेषणस्नेहनरोपणपूरणबलस्थैर्यकृच्छ्लेष्मा पञ्चधा प्रविभक्त उदककर्मणाऽनुग्रहं करोति ||४||

🔊 Audio coming soon

prakr̥tisthasya kaphasya karma nirdiśannāha- sandhītyādi| kr̥cchabdaḥ sandhisaṁślēṣaṇādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| sandhisaṁślēṣaṇakr̥t sandhibandhanaṁ karōti; yadyapi sandhisaṁślēṣaṇaṁ ślēṣmakarma vraṇapraśnē'pyuktaṁ, tathā'pīha tadvacanaṁ vyānasya sandhicāritvāttasyāpi sandhiślēṣaṇaṁ karmēti śaṅkānirāsārtham| snēhanakr̥diti śarīrasya snaigdhyaṁ karōti, snigdhatvāt| rōpaṇakr̥t vraṇasya, saumyatvāt| pūraṇakr̥t śarīrasya, bahutvānmūrtatvācca| balakr̥t puṣṭikr̥t| sthairyakr̥t trikasandhidārḍhyakr̥t, kaphasthānānāṁ svakāryasāmarthyaṁ vā| pañcadhā pravibhakta āśayabhēdēna āmāśayōraḥśiraḥkaṇṭhasandhibhēdēnētyarthaḥ| anyē tu tasyaiva kaphasyāśayabhēdēna pañcadhābhinnasya ślēṣakaklēdakabōdhakatarpakāvalambakanāmānyāhuḥ | kēcidatra kaphakarmasu br̥ṁhaṇaṁ tarpaṇaṁ ca paṭhanti, vyākhyānayanti ca- “br̥ṁhaṇaḥ śarīrasya, dravatvamūrtimattvābhyāṁ; tarpaṇaḥ tr̥ptijanakō dhātūnām”||4||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

rasastuṣṭiṁ prīṇanaṁ raktapuṣṭiṁ ca karōti, raktaṁ varṇaprasādaṁ māṁsapuṣṭiṁ jīvayati ca, māṁsaṁ śarīrapuṣṭiṁ mēdasaśca, mēdaḥ snēhasvēdau dr̥ḍhatvaṁ puṣṭimasthnāṁ ca, asthīni dēhadhāraṇaṁ majjñaḥ puṣṭiṁ ca, majjā snēhaṁ balaṁ śukrapuṣṭiṁ pūraṇamasthnāṁ ca karōti, śukraṁ dhairyaṁ cyavanaṁ prītiṁ dēhabalaṁ harṣaṁ bījārthaṁ ca; (1) |5|

View original

रसस्तुष्टिं प्रीणनं रक्तपुष्टिं च करोति, रक्तं वर्णप्रसादं मांसपुष्टिं जीवयति च, मांसं शरीरपुष्टिं मेदसश्च, मेदः स्नेहस्वेदौ दृढत्वं पुष्टिमस्थ्नां च, अस्थीनि देहधारणं मज्ज्ञः पुष्टिं च, मज्जा स्नेहं बलं शुक्रपुष्टिं पूरणमस्थ्नां च करोति, शुक्रं धैर्यं च्यवनं प्रीतिं देहबलं हर्षं बीजार्थं च; (१) |५|

🔊 Audio coming soon

idānīṁ dhātūnāṁ prakr̥tisthānāṁ prākr̥taṁ karma nirdiśannāha- rasastuṣṭimityādi| dhairyaṁ śauryaṁ śūratvam, ata ēva klībā adhīrāḥ; cyavanaṁ śīghratvēnāvasraṁsanaṁ, prītiṁ snēhaṁ pramadāsu; dēhabalamutsāhōpacayalakṣaṇaṁ; harṣaṁ punarutkaṇṭhājananaṁ pramadāsvēva; bījārthaṁ cēti bījaprayōjanaṁ, yathā- r̥tukṣētrādisampattau bījamaṅkurajananaṁ syāt, ēvaṁ śukramapi garbhajanakamityarthaḥ| anyē tvanyathā paṭhanti- “rasaḥ prīṇayati, raktaṁ jīvayati, māṁsaṁ lēpayati, mēdaḥ snēhayati, asthi dhārayati, majjā asthīni pūrayati, śukraṁ dhairyacyavanaṁ prītidēhabalaharṣabījārthakr̥t”- iti; vyākhyānayanti ca- “rasaḥ prīṇayati dhātūṁstarpayatītyarthaḥ, raktaṁ jīvayati prāṇānuvartanaṁ karōti, māṁsaṁ lēpayati asthyādīn, mēdaḥ snēhayati snēhāt, asthi dhārayati śarīramityarthaḥ, dhairyacyavanamiti dhairyasya cyavanaṁ dhairyacyavanaṁ cyutiḥ pramadāsu viṣaya ityarthaḥ”| ayaṁ pāṭhō nibandhakāraiḥ sādaraṁ paṭhitaḥ||5(1)||

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

purīṣamupastambhaṁ vāyvagnidhāraṇaṁ ca, bastipūraṇaviklēdakr̥nmūtraṁ, svēdaḥ klēdatvaksaukumāryakr̥t; (2) |5|

View original

पुरीषमुपस्तम्भं वाय्वग्निधारणं च, बस्तिपूरणविक्लेदकृन्मूत्रं, स्वेदः क्लेदत्वक्सौकुमार्यकृत्; (२) |५|

🔊 Audio coming soon

ata ūrdhvaṁ malānāṁ prākr̥taṁ karmōcyatē- purīṣamityādi| ‘karōti’ ityanuvartatē| upastambhaḥ avaṣṭambhaḥ śarīradhāraṇamityarthaḥ| kēcit purīṣakarmasu prīṇanaṁ paṭhanti, na tvācāryāḥ| kaścidācāryō'trōpastambhaṁ na paṭhati| bastirmūtrāśayaḥ, tasya pūraṇaṁ, viklēdamārdratvaṁ ca, mūtraṁ karōtītyarthaḥ| anyē tu ‘klēdavivēkajaṁ bastipūraṇakr̥nmūtraṁ’ iti paṭhanti, klēdavivēkajamiti klēda ārdratvaṁ sa cāhārasya, tasya vivēkāt pr̥thaktvājjātaṁ mūtram| kēcit ‘svēdaḥ klēdayati’ iti paṭhanti||5(2)||-

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

raktalakṣaṇamārtavaṁ garbhakr̥cca, garbhō garbhalakṣaṇaṁ, stanyaṁ stanayōrāpīnatvajananaṁ jīvanaṁ cēti ||5||

View original

रक्तलक्षणमार्तवं गर्भकृच्च, गर्भो गर्भलक्षणं, स्तन्यं स्तनयोरापीनत्वजननं जीवनं चेति ||५||

🔊 Audio coming soon

ata upadhātūnāṁ prākr̥taṁ karmāha- raktalakṣaṇamityādi| raktalakṣaṇamārtavamiti raktasya yāni lakṣaṇāni tānyasya sambhavantīti svabhāvakathanam| garbhakr̥ccēti prākr̥takarmakathanam| cakārādraktakarmāpi jīvanasañjñaṁ karōti| kēcidācāryā “raktalakṣaṇamārtavaṁ yathōktamakr̥trimaṁ garbhakr̥cca” iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- “yathōktamiti ‘śaśāsr̥kpratimaṁ yacca yadvā lākṣārasōpamam’- (śā. a. 2) ityādyuktalakṣaṇam, akr̥trimamiti vātapittakaphairadhaḥprasr̥tairaṣṭadhā''rtavadūṣakairasr̥gdararūpatayā vā kr̥taṁ kr̥trimaṁ, na kr̥trimamakr̥trimaṁ śuddhaṁ, garbhakr̥dbhavatītyarthaḥ”| garbhō garbhalakṣaṇamiti ‘stanayōḥ śyāvamukhatā’ (śā. a. 3) ityādikaṁ ‘karōti’ ityadhyāhāraḥ| stanyamityādi āpīnatvajananaṁ māṁsalatvajananam| jīvanaṁ bālānāṁ, tēṣāmēva strīkṣīrasātmyatvāt||5||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

tatra vidhivat parirakṣaṇaṁ kurvīta ||6||

View original

तत्र विधिवत् परिरक्षणं कुर्वीत ||६||

🔊 Audio coming soon

prakr̥tisthānāṁ rakṣaṇamāha- tatrētyādi| tatrēti tēṣu vātādiṣu prakr̥tisthēṣu| vidhivat vidhinōpapannaṁ; vidhiratra svāsthyavr̥ttikaḥ | parirakṣaṇaṁ sarvatō rakṣaṇam||6||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

ata ūrdhvamēṣāṁ kṣīṇalakṣaṇaṁ vakṣyāmaḥ | tatra, vātakṣayē mandacēṣṭatā'lpavāktvamapraharṣō mūḍhasañjñatā ca, pittakṣayē mandōṣmāgnitā niṣprabhatā ca, ślēṣmakṣayē rūkṣatā'ntardāha āmāśayētaraślēṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṁ (tr̥ṣṇā daurbalyaṁ prajāgaraṇaṁ) ca ||7||

View original

अत ऊर्ध्वमेषां क्षीणलक्षणं वक्ष्यामः | तत्र, वातक्षये मन्दचेष्टताऽल्पवाक्त्वमप्रहर्षो मूढसञ्ज्ञता च, पित्तक्षये मन्दोष्माग्निता निष्प्रभता च, श्लेष्मक्षये रूक्षताऽन्तर्दाह आमाशयेतरश्लेष्माशयशून्यता सन्धिशैथिल्यं (तृष्णा दौर्बल्यं प्रजागरणं) च ||७||

🔊 Audio coming soon

ata ūrdhvamityādi| kēcidatra “kṣayaḥ punarēṣāmatisaṁśōdhanātisaṁśamanavēgavidhāraṇāsātmyānnamanastāpavyāyāmānaśanātimaithunairbhavati”- iti kṣayakāraṇāni paṭhanti| “ētāni prāyō vāyōrvr̥ddhiṁ kurvanti, pittakaphayōstu kṣayamiti; tasmādyathāsambhavaṁ kāraṇaṁ jñēyaṁ; nāsmin pāṭhē prayōjanam” ityācāryā vadanti| tatrētyādi| mandacēṣṭatā mandakāyavyāpāratā| apraharṣaḥ atuṣṭiḥ| mūḍhasañjñatā naṣṭasamyagjñānatā| cakārāt prākr̥takarmahānistadvirōdhinaśca ślēṣmaṇaḥ prākr̥takarmavr̥ddhiriti cakāraḥ samuccinōti| ēvaṁ pittādikṣayēṣvapi cakāraprayōjanaṁ jñēyam| pittakṣaya ityādi niṣprabhatā prabhāhāniḥ| ślēṣmakṣaya ityādi āmāśayō yatrāśitādi pacyatē, itarāśayā uraḥkaṇṭhaśiraḥsandhaya iti; ślēṣmāśayaśūnyatēti kr̥tē sati āmāśayō labdhaḥ, yadāmāśayasya pr̥thagupādānaṁ tadviśēṣēṇa śūnyatākhyāpanārtham| kēcicchiraḥśabdaṁ sūtrē paṭhanti, śirasō'pi sarvēndriyādhiṣṭhānatvēna prādhānyāt pr̥thagabhidhānam||7||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

tatra svayōnivardhanānyēva pratīkāraḥ ||8||

View original

तत्र स्वयोनिवर्धनान्येव प्रतीकारः ||८||

🔊 Audio coming soon

dōṣakṣayē cikitsāmāha- tatrētyādi| svayōnivardhanānyēvēti śītarūkṣādīni| pratīkāraścikitsitam| na punaḥ svayōnivardhanānyapi kaṭukādīni, kutaḥ? bhūyastvēnānyadōṣaprakōpaṇatvāt| tathācōktaṁ- “vātakṣayē śītarūkṣairna tvanyaiḥ kaṭukādibhiḥ| pittakṣayē'pi kaṭukairuṣṇairna lavaṇādibhiḥ|| kṣīrādibhiḥ snigdhaśītaiḥ pratikuryāt kaphakṣayē”- iti| anyē tu vyākhyānayanti- “svayōnivardhanānīti svayōnirātmahētuḥ; tatra vāyōrvāyurēva hētuḥ, pittasyāgnirhētuḥ, kaphasya hēturāpaḥ; vātakṣayē vātavardhanāni, pittakṣayē pittavardhanāni, kaphakṣayē kaphavardhanāni” iti| “kaphasya yōnī rasaḥ, pittasya raktam” ityaparē; rasaraktayōrapi vardhanānyāpyataijasadravyāṇīti sa ēvārthaḥ||8||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

rasakṣayē hr̥tpīḍākampaśūnyatāstr̥ṣṇā ca, śōṇitakṣayē tvakpāruṣyamamlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṁ ca, māṁsakṣayē sphiggaṇḍauṣṭhōpasthōruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikōdaragrīvāśuṣkatā raukṣyatōdau gātrāṇāṁ sadanaṁ dhamanīśaithilyaṁ ca, mēdaḥkṣayē plīhābhivr̥ddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṁ mēduramāṁsaprārthanā ca, asthikṣayē'sthiśūlaṁ dantanakhabhaṅgō raukṣyaṁ ca, majjakṣayē'lpaśukratā parvabhēdō'sthinistōdō'sthiśūnyatā ca, śukrakṣayē mēḍhravr̥ṣaṇavēdanā'śaktirmaithunē cirādvā prasēkaḥ prasēkē cālparaktaśukradarśanam ||9||

View original

रसक्षये हृत्पीडाकम्पशून्यतास्तृष्णा च, शोणितक्षये त्वक्पारुष्यमम्लशीतप्रार्थना सिराशैथिल्यं च, मांसक्षये स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुवक्षःकक्षापिण्डिकोदरग्रीवाशुष्कता रौक्ष्यतोदौ गात्राणां सदनं धमनीशैथिल्यं च, मेदःक्षये प्लीहाभिवृद्धिः सन्धिशून्यता रौक्ष्यं मेदुरमांसप्रार्थना च, अस्थिक्षयेऽस्थिशूलं दन्तनखभङ्गो रौक्ष्यं च, मज्जक्षयेऽल्पशुक्रता पर्वभेदोऽस्थिनिस्तोदोऽस्थिशून्यता च, शुक्रक्षये मेढ्रवृषणवेदनाऽशक्तिर्मैथुने चिराद्वा प्रसेकः प्रसेके चाल्परक्तशुक्रदर्शनम् ||९||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ dhātukṣayaṁ darśayati- rasakṣaya ityādi| hr̥cchabdaḥ pīḍādibhiḥ śūnyatāntaiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| tr̥ṣṇā udakapānābhilāṣaḥ| cakāraprayōjanaṁ dōṣakṣayaprastāvē darśitam| anyē tu “rasakṣayē hr̥tpīḍā kampaḥ śōṣaḥ śūnyatā tr̥ṣṇā ca” iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- “śōṣaḥ śarīrasya, śūnyatā āmāśayasya manasō vā iti,” śēṣaṁ samam| śōṇitakṣaya ityādi| amlaśītaprārthanēti śōṇitakṣayē sati vātavr̥ddhau tatpratyanīkāmlarasēcchā, tathā raktasya dravatvāttatkṣayē tējōvr̥ddhau śītaprārthanā'pi; kēcit “agnīṣōmīyatvādraktasya tattulyaguṇayōramlaśītayōḥ prārthanā ” iti vadanti| cakārādvahnimāndyādikaṁ ca śōṇitavarṇanīyōktamapyatra draṣṭavyam| māṁsakṣaya ityādi| sphicau kaṭiprōthau, gaṇḍau gallau, upasthō yōniḥ, ūruḥ lōkē ‘jaṅghā’ iti vyākhyātā, vakṣaḥ uraḥ, piṇḍikā jānugulphayōrantaraṁ; śuṣkaśabdaḥ sphigādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| mēdaḥkṣaya ityādi raukṣyaṁ tvacaḥ| mēduramāṁsaprārthanēti mēduraṁ snigdhatamaṁ; prārthanā abhilāṣaḥ| asthikṣaya ityādi| raukṣyaṁ dēhasya dantanakhānāṁ ca; dantādīnāmasthimayatvādbhaṅgaḥ | majjakṣaya ityādi| parvabhēdō granthipīḍā; asthiśūnyatā riktatā, pūraṇābhāvāt| śukrakṣaya ityādi| cirādvā prasēka iti kathañcit pravr̥ttāvapi cirakālēna kṣaraṇam; alparaktaśukradarśanaṁ śukraṁ kṣīṇaṁ majjamiśramalparaktatvamr̥cchati; anyē tu “alpaśukraraktadarśanamiti dhātukṣayāt kupitō vāyuḥ śōṇitamalpaśukramiśraṁ niḥsrāvayati” iti; mēḍhravr̥ṣaṇavēdanēti śukrasya sarvaśarīravyāpinō'pi viśēṣādhāratvānmēḍhravr̥ṣaṇanirdēśaḥ||9||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

tatrāpi svayōnivardhanadravyōpayōgaḥ (pratīkāraḥ ) ||10||

View original

तत्रापि स्वयोनिवर्धनद्रव्योपयोगः (प्रतीकारः ) ||१०||

🔊 Audio coming soon

cikitsāsūtraṁ nirdiśannāha- tatrāpītyādi| svayōnivardhanamapi samānēna dravyēṇa samānaguṇēna samānaguṇabhūyiṣṭhēna vā| samānēna dravyēṇa yathā- raktaṁ raktēna vardhatē, māṁsaṁ māṁsēna, mēdō mēdasā, asthi taruṇasañjñakēnāsthnā, majjā majjñā, śukraṁ śukrēṇa; samānaguṇēna yathā- raktakṣayē taijasadravyōpayōgaḥ, tējōguṇabhūyiṣṭhadravyōpayōgō vētyādi bōddhavyam| dravyagrahaṇamupalakṣaṇaṁ, tēna karmāpi yadyasya dhātōrabhivr̥ddhikaraṁ tatkṣayē tat sēvyam| tatra svayōnidravyāṇāmavabōdhārthaṁ dhātumalōpadhātuṣu ślōkāḥ kathyantē- “yadyapi pañcabhūtānāṁ vācyaḥ pākō dvidhā punaḥ| tathā'pyapāṁ pradhānatvādrasaḥ saumyō'bhidhīyatē|| atiriktā guṇā raktē vahnērmāṁsē tu pārthivāḥ| mēdasyambubhuvōrasthni pr̥thivyanilatējasām|| majjñi śukrē ca sōmasya mūtrē'mbuśikhinōrguṇāḥ| bhuvō viśyārtavē tvagnēḥ prasvēdastanyayōrapām|| iti dhātumalēṣūktā guṇāḥ prādhānyataḥ sthitāḥ| prāyēṇa bhūguṇā garbhē stōkā hyanyaguṇā api”- iti||10||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

purīṣakṣayē hr̥dayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyōrūrdhvagamanaṁ kukṣau sañcaraṇaṁ ca, mūtrakṣayē bastitōdō'lpamūtratā ca; atrāpi svayōnivardhanadravyōpayōgaḥ | svēdakṣayē stabdharōmakūpatā tvakśōṣaḥ sparśavaiguṇyaṁ svēdanāśaśca; tatrābhyaṅgaḥ svēdōpayōgaśca ||11||

View original

पुरीषक्षये हृदयपार्श्वपीडा सशब्दस्य च वायोरूर्ध्वगमनं कुक्षौ सञ्चरणं च, मूत्रक्षये बस्तितोदोऽल्पमूत्रता च; अत्रापि स्वयोनिवर्धनद्रव्योपयोगः | स्वेदक्षये स्तब्धरोमकूपता त्वक्शोषः स्पर्शवैगुण्यं स्वेदनाशश्च; तत्राभ्यङ्गः स्वेदोपयोगश्च ||११||

🔊 Audio coming soon

malakṣayaṁ darśayannāha- purīṣakṣaya ityādi| kukṣiratra jaṭharam| atra cikitsāsūtraṁ nirdiśannāha- atrāpītyādi| purīṣakṣayē māṣakulmāṣādīnāṁ, mūtrakṣayē ikṣutrapusādīnāmupayōgaḥ| svēdakṣaya ityādi| sparśavaiguṇyaṁ sparśahāniḥ| cikitsāmāha- tatrābhyaṅga ityādi| cakārāt svēdajananakukkuṭavarāhādimāṁsōpayōgaścābhyantarō labhyatē||11||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

ārtavakṣayē yathōcitakālādarśanamalpatā vā yōnivēdanā ca; tatra saṁśōdhanamāgnēyānāṁ ca dravyāṇāṁ vidhivadupayōgaḥ | stanakṣayē stanayōrmlānatā stanyāsambhavō'lpatā vā; tatra ślēṣmavardhanadravyōpayōgaḥ | garbhakṣayē garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca; tatra prāptabastikālāyāḥ kṣīrabastiprayōgō mēdyānnōpayōgaścēti ||12||

View original

आर्तवक्षये यथोचितकालादर्शनमल्पता वा योनिवेदना च; तत्र संशोधनमाग्नेयानां च द्रव्याणां विधिवदुपयोगः | स्तनक्षये स्तनयोर्म्लानता स्तन्यासम्भवोऽल्पता वा; तत्र श्लेष्मवर्धनद्रव्योपयोगः | गर्भक्षये गर्भास्पन्दनमनुन्नतकुक्षिता च; तत्र प्राप्तबस्तिकालायाः क्षीरबस्तिप्रयोगो मेद्यान्नोपयोगश्चेति ||१२||

🔊 Audio coming soon

upadhātukṣayamāha- ārtavakṣaya ityādi| yathōcitakālō māsi māsi tryahasravaṇam| cikitsāmāha- tatra saṁśōdhanamityādi| “saṁśōdhanamiha sāmānyam” iti kēcit; “saṁśōdhanamiha vamanaṁ na virēkaḥ” ityaparē, kutaḥ? virēcanēna hi pittakṣayādārtavasya kṣaya ēva syāditi, vamanēna tu saumyadhātau nirhr̥tē āgnēyadhātau vr̥ddhē ārtavamāpyāyyatē| āgnēyānāṁ ca dravyāṇāmiti tilamāṣasurāśuktādīnām| stanyakṣaya ityādi| mlānatā anunnatiḥ| cikitsāmāha- tatra ślēṣmavardhanētyādi| stanyasya rasajatvāt| garbhakṣaya ityādi| atra cikitsāmāha- tatrētyādi| prāptabastikālāyā iti prāptāṣṭamamāsāyā ityarthaḥ| mēdyānnōpayōga iti snigdhānnōpayōgaḥ; “mēdhyāṇḍōpayōga” ityanyē paṭhanti, “mēdhyāṇḍāni vr̥ṣyāṇḍāni, bastamatsyāṇḍādīni” iti ca vyākhyānayanti||12||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

ata ūrdhvamativr̥ddhānāṁ dōṣadhātumalānāṁ lakṣaṇaṁ vakṣyāmaḥ | vr̥ddhiḥ punarēṣāṁ svayōnivardhanātyupasēvanādbhavati | tatra, vātavr̥ddhau vākpāruṣyaṁ kārśyaṁ kārṣṇyaṁ gātrasphuraṇamuṣṇakāmi(ma)tā nidrānāśō'lpabalatvaṁ gāḍhavarcastvaṁ ca; pittavr̥ddhau pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahānirindriyadaurbalyaṁ pītaviṇmūtranētratvaṁ ca; ślēṣmavr̥ddhau śauklyaṁ śaityaṁ sthairyaṁ gauravamavasādastandrā nidrā sandhiviślēṣaśca ||13||

View original

अत ऊर्ध्वमतिवृद्धानां दोषधातुमलानां लक्षणं वक्ष्यामः | वृद्धिः पुनरेषां स्वयोनिवर्धनात्युपसेवनाद्भवति | तत्र, वातवृद्धौ वाक्पारुष्यं कार्श्यं कार्ष्ण्यं गात्रस्फुरणमुष्णकामि(म)ता निद्रानाशोऽल्पबलत्वं गाढवर्चस्त्वं च; पित्तवृद्धौ पीतावभासता सन्तापः शीतकामित्वमल्पनिद्रता मूर्च्छा बलहानिरिन्द्रियदौर्बल्यं पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं च; श्लेष्मवृद्धौ शौक्ल्यं शैत्यं स्थैर्यं गौरवमवसादस्तन्द्रा निद्रा सन्धिविश्लेषश्च ||१३||

🔊 Audio coming soon

ata ūrdhvamityādi| gāḍhavarcastvaṁ cēti cakārō'yaṁ vātasya prakr̥tikarmaṇō'tiśayatvaṁ samuccinōti, ēvaṁ pittakapharasādiṣvapi cakāraprayōjanam| vākpāruṣyaṁ vacanakārkaśyaṁ, kēcidvākpāruṣyaṁ na paṭhanti| kārśyaṁ māṁsakṣayaḥ| kārṣṇyaṁ kr̥ṣṇatvaṁ śarīrē| alpabalatvam utsāhahāniḥ| pittavr̥ddhāvityādi| alpanidratā kiñcit snigdhatvāt pittasya| mūrcchā sarvēndriyaśaktēstiraskāraḥ| balahāniriha ōjōhāniḥ, santāpāttatkṣayōpapattēḥ| ślēṣmavr̥ddhāvityādi| śauklyaśaityē tvagādīnām| sthairyaṁ gātrāṇāṁ stambhaḥ| avasādaḥ cittadēhayōrglāniḥ| tandrā nidrābhēdaḥ| sandhiviślēṣaḥ atyantavr̥ddhēna viṣa(gha)ṭanam| ‘sandhyasthiśliṣṭatā ’ iti kēcit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ‘kaphōpacitatvāt suṣṭhu saṅghaṭṭanaṁ sandhyasthnōrbhavati’ iti| ‘adhyasthiśliṣṭatā’ iti kvacit pāṭhaḥ||13||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

rasō'tivr̥ddhō hr̥dayōtklēdaṁ prasēkaṁ cāpādayati; raktaṁ raktāṅgākṣitāṁ sirāpūrṇatvaṁ ca; māṁsaṁ sphiggaṇḍauṣṭhōpasthōrubāhujaṅghāsu vr̥ddhiṁ gurugātratāṁ ca; mēdaḥsnigdhāṅgatāmudarapārśvavr̥ddhiṁ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṁ ca; asthyadhyasthīnyadhidantāṁśca; majjā sarvāṅganētragauravaṁ ca; śukraṁ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṁ ca ||14||

View original

रसोऽतिवृद्धो हृदयोत्क्लेदं प्रसेकं चापादयति; रक्तं रक्ताङ्गाक्षितां सिरापूर्णत्वं च; मांसं स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुबाहुजङ्घासु वृद्धिं गुरुगात्रतां च; मेदःस्निग्धाङ्गतामुदरपार्श्ववृद्धिं कासश्वासादीन् दौर्गन्ध्यं च; अस्थ्यध्यस्थीन्यधिदन्तांश्च; मज्जा सर्वाङ्गनेत्रगौरवं च; शुक्रं शुक्राश्मरीमतिप्रादुर्भावं च ||१४||

🔊 Audio coming soon

dhātūnāmativr̥ddhiṁ darśayannāha- rasō'tivr̥ddha ityādi| hr̥dayōtklēdaṁ hr̥llāsam, anyē chardimāhuḥ| prasēkaṁ lālāsrāvamityarthaḥ| āpādayatīti kriyāpadaṁ garbhō jaṭharābhivr̥ddhiṁ svēdaṁ cētyantaṁ yāvadanuvartatē| adhyasthīni adhikāsthīni| adhidantāniti adhikān dantān; cakārāt kēśanakhayōrapyativr̥ddhirjñēyā| śukramityādi|- atiprādurbhāvamiti atipravr̥ttiṁ śukrasyētyarthaḥ||14||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

purīṣamāṭōpaṁ kukṣau śūlaṁ ca; mūtraṁ mūtravr̥ddhiṁ muhurmuhuḥ pravr̥ttiṁ bastitōdamādhmānaṁ ca; svēdastvacō daurgandhyaṁ kaṇḍūṁ ca ||15||

View original

पुरीषमाटोपं कुक्षौ शूलं च; मूत्रं मूत्रवृद्धिं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं बस्तितोदमाध्मानं च; स्वेदस्त्वचो दौर्गन्ध्यं कण्डूं च ||१५||

🔊 Audio coming soon

malānāmativr̥ddhiṁ darśayannāha- purīṣamityādi| āṭōpam ādhmānaṁ, kṣōbhamityanyē| mūtramityādi| ādhmānamiha bastērēva||15||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ārtavamaṅgamardamatipravr̥ttiṁ daurgandhyaṁ ca; stanyaṁ stanayōrāpīnatvaṁ muhurmuhuḥ pravr̥ttiṁ tōdaṁ ca; garbhō jaṭharābhivr̥ddhiṁ svēdaṁ ca ||16||

View original

आर्तवमङ्गमर्दमतिप्रवृत्तिं दौर्गन्ध्यं च; स्तन्यं स्तनयोरापीनत्वं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं तोदं च; गर्भो जठराभिवृद्धिं स्वेदं च ||१६||

🔊 Audio coming soon

upadhātūnāmativr̥ddhiṁ nirdēṣṭumāha- ārtavamityādi| aṅgamardō vēdanāviśēṣaḥ| daurgandhyaṁ pittadharmatvādārtavasya, taduktaṁ- “īṣatkr̥ṣṇaṁ vigandhaṁ ca” (śā. a. 3) ityādi; “daurbalyam” ityanyē paṭhanti| cakārādraktagulmādīnapi||16||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

tēṣāṁ yathāsvaṁ saṁśōdhanaṁ kṣapaṇaṁ ca kṣayādaviruddhaiḥ kriyāviśēṣaiḥ prakurvīta ||17||

View original

तेषां यथास्वं संशोधनं क्षपणं च क्षयादविरुद्धैः क्रियाविशेषैः प्रकुर्वीत ||१७||

🔊 Audio coming soon

cikitsāsūtraṁ nirdiśannāha- tēṣāmityādi| yathāsvaṁ yadyadasyātmīyam| kṣapaṇamatra saṁśamanam| kṣayādaviruddhaiḥ kriyāviśēṣairiti tantrāntarōktaiḥ| tathāhi- “chinnāviśvādibhirvāyuṁ, pittaṁ kṣaudraphalatrikaiḥ| kaphaṁ guḍārdrakādyaiśca jayēddōṣāvirōdhibhiḥ”- iti| anyē tvēvaṁ paṭhanti- “tēṣāṁ kṣapaṇamaviruddhaiḥ kriyāviśēṣaiḥ kurvīta”| kriyāviśēṣairiti kriyāḥ saṁśōdhanasaṁśamanāhārācārākhyāḥ||17||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

pūrvaḥ pūrvō'tivr̥ddhatvādvardhayēddhi paraṁ param | tasmādatipravr̥ddhānāṁ dhātūnāṁ hrāsanaṁ hitam ||18||

View original

पूर्वः पूर्वोऽतिवृद्धत्वाद्वर्धयेद्धि परं परम् | तस्मादतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम् ||१८||

🔊 Audio coming soon

svayaṁ tāvadētē vr̥ddhā anarthakarāḥ, paramparayā vardhitāḥ pūrvaparadhātubhirapi mahānarthakāriṇa iti darśayannāha- pūrva ityādi| hi yasmādarthē| hrāsanamiti hrāsō'tra vr̥ddhērhāniḥ| pūrvaḥ pūrva ityādyupalakṣaṇam| tēna parō'pi vr̥ddhaḥ pratisrōtaḥsaridbandhaḥ(dha)sthalāplāvananyāyēna pūrvaṁ vardhayati, tathā parō'pi kṣīṇaḥ pūrvaṁ kṣapayati, tathā pūrvaḥ kṣīṇaḥ paraṁ kṣapayati| kēcidamuṁ ślōkaṁ ‘yasya dhātukṣayādvāyuḥ’ ityādiślōkasyāgrē paṭhanti||18||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

balalakṣaṇaṁ balakṣayalakṣaṇaṁ cāta ūrdhvamupadēkṣyāmaḥ | tatra rasādīnāṁ śukrāntānāṁ dhātūnāṁ yat paraṁ tējastat khalvōjastadēva balamityucyatē, svaśāstrasiddhāntāt ||19||

View original

बललक्षणं बलक्षयलक्षणं चात ऊर्ध्वमुपदेक्ष्यामः | तत्र रसादीनां शुक्रान्तानां धातूनां यत् परं तेजस्तत् खल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते, स्वशास्त्रसिद्धान्तात् ||१९||

🔊 Audio coming soon

balalakṣaṇamityādi| param utkr̥ṣṭaṁ, tēja iva tējaḥ, tējō ghr̥taṁ vā, ghr̥taṁ yathā kr̥tsnakṣīrasnēhastathaivaujō'pi kr̥tsnadhātusnēha ityarthaḥ; “yat paraṁ tēja iti yadutkr̥ṣṭaṁ sāraḥ” ityanyē vyākhyānayanti| tat khalvōjastadēva balamityucyata iti, iyaṁ cābhēdōktiścikitsaikyārthā, paramārthastu balaujasōrbhēda ēva; yathā bhēdastaducyatē- sarvadhātusnēhabhūtasyōpacayalakṣaṇasyaujasō rūparasau vīryādi ca vidyatē, balasya tu bhāraharaṇādiśaktigamyasya rasavīryavarṇādiguṇā na vidyantē, atō'nayōrbhēdō'styēvēti; tathāca balaujasōrbhēdō vēdōtpattāvadhyāyē uktaḥ- “prāṇināṁ punarmūlamāhārō balavarṇaujasāṁ ca”(sū. a. 1)- iti| tantrāntarē tu ōjaḥśabdēna rasō'pyucyatē, jīvaśōṇitamapyōjaḥśabdēnāmananti kēcit, ūṣmāṇamapyōjaḥśabdēnāparē vadanti||19||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

tatra balēna sthirōpacitamāṁsatā sarvacēṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādō bāhyānāmābhyantarāṇāṁ ca karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati ||20||

View original

तत्र बलेन स्थिरोपचितमांसता सर्वचेष्टास्वप्रतिघातः स्वरवर्णप्रसादो बाह्यानामाभ्यन्तराणां च करणानामात्मकार्यप्रतिपत्तिर्भवति ||२०||

🔊 Audio coming soon

balasya prākr̥taṁ karma nirdēṣṭumāha- tatra balēnētyādi| sthirōpacitamāṁsatēti ētatsarvadhātusārōpacayalakṣaṇēna balēna; sarvacēṣṭāsviti kāyavāṅmanōvyāpārēṣu, apratighātō'pratihataśaktitvam, ētadbhāraharaṇādiśaktilakṣaṇēna balēna; svaravarṇaprasāda iti prasādō nairmalyam; ētadubhayātmakēna balēna| bāhyānāmityādi|- bāhyānāṁ karaṇānāṁ karmēndriyāṇām, ābhyantarāṇāṁ buddhīndriyāṇām| ātmakāryapratipattiḥ svakīyakāryāvabōdhō bhavati; ‘pratipattiratrānuṣṭhānam’ ityanyē| tatra bāhyānāṁ vākpāṇipādapāyūpasthānāmātmakāryāṇi vacanādānagamanavisargānandanāni, ābhyantarāṇāṁ karaṇānāṁ śrōtratvakcakṣurjihvānāsikānāmātmakāryāṇi śabdasparśarūparasagandhagrahaṇāni; ētadapyubhayātmakēna balēna| kēcidanyathā vyākhyānayanti- “bāhyānāṁ śrōtratvakcakṣurjihvānāsikāvākpāṇipādapāyūpasthānām, ābhyantarāṇāṁ manōbuddhiprabhr̥tīnāṁ, balakāraṇabhūtamōjaḥ” iti||20||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

bhavanti cātra- ōjaḥ sōmātmakaṁ snigdhaṁ śuklaṁ śītaṁ sthiraṁ saram | viviktaṁ mr̥du mr̥tsnaṁ ca prāṇāyatanamuttamam ||21|| dēhaḥ sāvayavastēna vyāptō bhavati dēhinaḥ | tadabhāvācca śīryantē śarīrāṇi śarīriṇām ||22||

View original

भवन्ति चात्र- ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतं स्थिरं सरम् | विविक्तं मृदु मृत्स्नं च प्राणायतनमुत्तमम् ||२१|| देहः सावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनः | तदभावाच्च शीर्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम् ||२२||

🔊 Audio coming soon

balacikitsārthaṁ svacikitsārthamapi ca prākr̥tairguṇairnirdiśannāha- ōja ityādi| sōmātmakaṁ saumyam| snigdhaṁ snēhaguṇayuktam| śuklam atiśvētam| yattu carakē- “hr̥di tiṣṭhati yacchuddhaṁ raktamīṣat sapītakam” (sū. a. 17)- ityādiślōkēnaujastrivarṇaṁ paṭhitaṁ; tatra hi śuddhagrahaṇēna śuklamuktam, ataḥ śuklapītaraktavarṇāstraya uktāḥ; atrāpyōjasastraya ēva varṇāḥ, yēnātra ‘śukramōjaḥ’ iti paṭhitaṁ, śukraujasōrabhēdādaparaṁ tailakṣaudravarṇadvayaṁ prāptaṁ; tēnātrāpi śuklaraktapītavarṇāstraya ēvaujasa uktāḥ; na cātra śukraujasōrbhēdō'ṅgīkartavyaḥ, tasmin satyaṣṭadhātutvaṁ syāt, tasmādrasādidhātusnēhaparamparāhaitukaḥ snēhaḥ śukraṁ, kṣīrasthaghr̥tamivābhinnamōjaḥ śukrēṇa| aparē śuklasthānē śukraṁ paṭhanti; yuktaṁ caitat śukravarṇēnaivaujōvarṇānāṁ nirdiṣṭatvāt| śītaṁ śītavīryam| sthiraṁ śarīrāvayavasthairyakāri| saraṁ prasaraṇaśīlam| anyē tvatra ‘rasaṁ’ iti paṭhanti, ‘pradhānarasakalpanayā madhuram’ iti vyākhyānayanti ca| viviktaṁ śrēṣṭhairguṇairyuktam; anyē punarviviktaṁ pratyagramāhuḥ, tataḥ pratyagrairēvānnādibhirāpyāyanam| mr̥du kōmalam| mr̥tsnaṁ cēti picchilam| cakārādgurvādayō guṇā anuktāḥ samuccīyantē| prāṇānām agnīṣōmādīnām, āyatanaṁ sthānam| uttamaṁ śrēṣṭham| tatra balēnētyādivākyēna sthitau hētutvaṁ pratipādayati| dēha ityādi| tēna ōjasā| bhavati utpadyatē| idānīṁ pralayē tasyaiva hētutvaṁ darśayannāha- tadabhāvādityādi| śīryantē vinaśyanti| ayaṁ pāṭhō'bhāvāt samagrō na likhitaḥ||21-22||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

abhighātātkṣayātkōpācchōkāddhyānācchramātkṣudhaḥ | ōjaḥ saṅkṣīyatē hyēbhyō dhātugrahaṇaniḥsr̥tam | tējaḥ samīritaṁ tasmādvisraṁsayati dēhinaḥ ||23||

View original

अभिघातात्क्षयात्कोपाच्छोकाद्ध्यानाच्छ्रमात्क्षुधः | ओजः सङ्क्षीयते ह्येभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम् | तेजः समीरितं तस्माद्विस्रंसयति देहिनः ||२३||

🔊 Audio coming soon

idānīmabhighātādibhirhētubhirōjasaḥ kṣayaṁ nirdiśannāha- abhighātādityādi| ēbhyō'bhighātādihētubhyaḥ| dhātugrahaṇamiti dhātavō gr̥hyantē yaistāni dhātugrahaṇāni dhātuvāhīni srōtāṁsi, tēbhyō niḥsr̥taṁ nirgataṁ sarvadhātusnēhaparamparārūpēṇa; athavā dhātugrahaṇaṁ hr̥dayaṁ dhātuvahasrōtasāṁ sthānatvāt, tasmāddhr̥dayānniḥsr̥taṁ, srōtasō mukhairēva| anyaistu hr̥dayamēva dhātūn gr̥hṇātīti dhātugrahaṇaśabdēnaiva hr̥dayamucyatē| tējaḥ pittaṁ, samīritaṁ samyakprēritaṁ ‘vātēna’ iti śēṣaḥ| tasmāt hr̥dayāt; visraṁsayati cyāvayati||23||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

tasya visraṁsō vyāpat kṣaya iti (trayō dōṣāḥ;) liṅgāni bhavanti sandhiviślēṣō gātrāṇāṁ sadanaṁ dōṣacyavanaṁ kriyāsannirōdhaśca visraṁsē, stabdhagurugātratā vātaśōphō varṇabhēdō glānistandrā nidrā ca vyāpannē, mūrcchā māṁsakṣayō mōhaḥ pralāpō maraṇamiti ca kṣayē ||24||

View original

तस्य विस्रंसो व्यापत् क्षय इति (त्रयो दोषाः;) लिङ्गानि भवन्ति सन्धिविश्लेषो गात्राणां सदनं दोषच्यवनं क्रियासन्निरोधश्च विस्रंसे, स्तब्धगुरुगात्रता वातशोफो वर्णभेदो ग्लानिस्तन्द्रा निद्रा च व्यापन्ने, मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो मरणमिति च क्षये ||२४||

🔊 Audio coming soon

tasyaujasaḥ kṣayabhēdān sādhyāsādhyajñānārthaṁ svalakṣaṇairnirdiśannāha- tasyētyādi| visraṁsaḥ sthānāccyutirabhighātādibhirēva| vyāpadanyathāpattiḥ, sā duṣṭadōṣadūṣyasaṁsargāt| kṣayaḥ svapramāṇāt śōkadhyānakṣayādibhiḥ| ‘liṅgāni vyāpannasya bhavanti’ iti kēcit paṭhanti; vyāpannasya dōṣadūṣitasya| visraṁsādīnāmōjaḥkṣayabhēdānāṁ kiṁ liṅgamityāha- sandhiviślēṣa ityādi| sandhiviślēṣaḥ sandhīnāṁ viṣaṭanam| dōṣacyavanaṁ svasthānādvātādīnāṁ bhraṁśaḥ, anyē “dōṣaiḥ kr̥tvā cyavanamōjasaḥ” iti vadanti, “dōṣacyavanaṁ malānāṁ cyavanam” iti kēcit| kriyāṇāṁ kāyavāṅmānasīnāṁ sannirōdhaḥ; “kriyāśabdāgrē nañ luptō draṣṭavyaḥ; nañ īṣadarthē, tēna kriyāṇāmīṣatsannirōdhaḥ” ityanyē vyācakṣatē| cakārādbalasya prākr̥takarmahāniḥ| ēvaṁ vyāpattau kṣayē ca cakāraprayōjanam| ētāni visraṁsē liṅgāni bhavantīti yōjyam| stabdhagurugātratēti stabdhagurubhyāṁ gātratēti sambadhyatē; stabdhagātratā jānvādēranamanasāmarthyam| varṇabhēdō gaurādivarṇānyatvam| glāniḥ apraharṣaḥ| tandrā indriyārthē'karmaṇyatā| vyāpannē ‘liṅgāni bhavanti’ ityanuvartatē| mūrcchētyādi mūrcchā vijñānēndriyanirōdhaḥ| mōhaḥ vaicittyam| pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇam| kṣayē ‘liṅgāni bhavanti’ ityanuvartatē||24||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

bhavanti cātra- trayō dōṣā balasyōktā vyāpadvisraṁsanakṣayāḥ | viślēṣasādau gātrāṇāṁ dōṣavisraṁsanaṁ śramaḥ ||25|| aprācuryaṁ kriyāṇāṁ ca balavisraṁsalakṣaṇam | gurutvaṁ stabdhatā'ṅgēṣu glānirvarṇasya bhēdanam ||26|| tandrā nidrā vātaśōphō balavyāpadi lakṣaṇam | mūrcchā māṁsakṣayō mōhaḥ pralāpō'jñānamēva ca ||27|| pūrvōktāni ca liṅgāni maraṇaṁ ca balakṣayē |28|

View original

भवन्ति चात्र- त्रयो दोषा बलस्योक्ता व्यापद्विस्रंसनक्षयाः | विश्लेषसादौ गात्राणां दोषविस्रंसनं श्रमः ||२५|| अप्राचुर्यं क्रियाणां च बलविस्रंसलक्षणम् | गुरुत्वं स्तब्धताऽङ्गेषु ग्लानिर्वर्णस्य भेदनम् ||२६|| तन्द्रा निद्रा वातशोफो बलव्यापदि लक्षणम् | मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापोऽज्ञानमेव च ||२७|| पूर्वोक्तानि च लिङ्गानि मरणं च बलक्षये |२८|

🔊 Audio coming soon

gadyōktamēvārthaṁ ślōkairāha- bhavanti cātrētyādi| trayō dōṣāḥ tisrō vikr̥tayaḥ| viślēṣasādāvityādi| pūrvōktāni visraṁsavyāpadōrliṅgānītyarthaḥ||25-27||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

tatra visraṁsē vyāpannē ca kriyāviśēṣairaviruddhairbalamāpyāyayēt ; itaraṁ tu mūḍhasañjñaṁ varjayēt ||28||

View original

तत्र विस्रंसे व्यापन्ने च क्रियाविशेषैरविरुद्धैर्बलमाप्याययेत् ; इतरं तु मूढसञ्ज्ञं वर्जयेत् ||२८||

🔊 Audio coming soon

cikitsāsūtraṁ nirdiśannāha- tatrētyādi| kriyāviśēṣai rasāyanavājīkaraṇādibhiḥ| aviruddhairagnyādyaviruddhaiḥ| balaṁ śaktyupacayalakṣaṇam| āpyāyayēt vardhayēt| kṣīṇasyāvasthāyāṁ varjanamāha- itaraṁ tvityādi|- itaraṁ kṣīṇaṁ varjayēt| kimbhūtaṁ varjayēdityāha- mūḍhasañjñaṁ naṣṭasañjñaṁ, pūrvaṁ mōhasyōktatvāt| mūḍhasañjñaṁ varjayēdityētasyāgrē kēcit suśrutādhyāyinaḥ “tējō'pyāgnēyaṁ kramaśaḥ pacyamānānāṁ dhātūnāmabhinirvr̥ttamantarasthaṁ snēhajātaṁ vasākhyaṁ strīṇāṁ viśēṣatō bhavati; tēna mārdavasaukumāryamr̥dvalparōmatōtsāhadr̥ṣṭisthitipaktikāntidīptayō bhavanti; tat kaṣāyatiktaguruśītarūkṣaviṣṭambhivēgavighātavyavāyavyāyāmavyādhikarṣaṇai(rśanai)śca vikriyatē; tasyāpi pāruṣyavarṇabhēdatōdaniṣprabhatvāni visraṁsanē bhavanti, kārśyaṁ mandāgnitā'dhastiryakca pracyutirvyāpattau, dr̥ṣṭyagnibalahānyanilaprakōpamaraṇāni kṣayē| tatra snēhapānābhyaṅgapradēhapariṣēkasnigdhalaghvannāni kṣayādr̥tē vidadhīta” ityamuṁ paṭhanti| ayaṁ tu pāṭhō na paṭhanīyaḥ, kutaḥ? nibandhakārairanārṣīkr̥tatvāt ||28||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

dōṣadhātumalakṣīṇō balakṣīṇō'pi vā naraḥ | svayōnivardhanaṁ yattadannapānaṁ prakāṅkṣati ||29|| yadyadāhārajātaṁ tu kṣīṇaḥ prārthayatē naraḥ | tasya tasya sa lābhē tu taṁ taṁ kṣayamapōhati ||30|| yasya dhātukṣayādvāyuḥ sañjñāṁ karma ca nāśayēt | prakṣīṇaṁ ca balaṁ yasya nāsau śakyaścikitsitum ||31||

View original

दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणोऽपि वा नरः | स्वयोनिवर्धनं यत्तदन्नपानं प्रकाङ्क्षति ||२९|| यद्यदाहारजातं तु क्षीणः प्रार्थयते नरः | तस्य तस्य स लाभे तु तं तं क्षयमपोहति ||३०|| यस्य धातुक्षयाद्वायुः सञ्ज्ञां कर्म च नाशयेत् | प्रक्षीणं च बलं यस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितुम् ||३१||

🔊 Audio coming soon

dōṣētyādi| svayōnivardhanam ātmakāraṇavardhanaṁ yadannapānaṁ tadabhilaṣati| yadyadityādi| āhārajātamāhārasamūham| kēcidācāryā amuṁ ślōkaṁ na paṭhanti| kēcit suśrutādhyāyinō'tra dōṣadhātvādikṣayavināśārthaṁ dēyamannādikaṁ paṭhanti- “yavān mudgān harēṇūṁśca rūkṣaṁ ca laghubhōjanam| kaṣāyakaṭutiktaṁ ca vātakṣīṇō'bhikāṅkṣati|| tilamāṣakulatthādi piṣṭānnavikr̥tiṁ tathā| mastuśuktāmlatakrāṇi pittakṣīṇastathā dadhi|| māṁsaṁ māhiṣavārāhamājaṁ guḍagurūṇi ca| ślēṣmakṣīṇō'bhilaṣati kṣīrasvapnadadhīni ca|| ikṣuṁ māṁsarasaṁ manthaṁ madhu sarpirguḍōdakam| asr̥ṅmāṁsaṁ yavāgūṁ ca rasakṣīṇō'bhivāñchati|| drākṣādāḍimayuktāni sasnēhalavaṇāni ca| raktasiddhāni māṁsāni raktakṣīṇō'bhikāṅkṣati||amlāni dadhisiddhāni tathā ṣāḍavakāni ca| sthūlakravyādamāṁsāni māṁsakṣīṇō'bhikāṅkṣati|| mēdaḥsiddhāni māṁsāni grāmyānūpaudakāni ca| sakṣārāṇi viśēṣēṇa mēdaḥkṣīṇō'bhikāṅkṣati|| rasān susiddhān sāsthīni māṁsānīhābhikāṅkṣati|| asthikṣīṇastathā māṁsaṁ majjāsthisnēhasaṁyutam| svādvamlasaṁyutaṁ dravyaṁ majjakṣīṇō'bhikāṅkṣati|| mayūrakukkuṭāṇḍāni haṁsasārasayōstathā| grāmyānūpaudakānāṁ ca śukrakṣīṇō'bhikāṅkṣati|| yavāni yavakānnāni śākāni vividhāni ca| māyūraṁ māṣayūṣaṁ ca varcaḥkṣīṇō'bhikāṅkṣati|| pēyāmikṣurasaṁ kṣīraṁ saguḍaṁ badarōdakam| mūtrakṣīṇō'bhilaṣati trapusairvārukāṇi ca|| abhyaṅgaṁ mardanaṁ madyaṁ nivātaśayanāsanam| guruprāvaraṇaṁ caiva svēdakṣīṇō'bhikāṅkṣati|| kaṭvamlalavaṇāmlāni vidāhīni gurūṇi ca| phalaśākānupānāni strī vāñchatyārtavakṣayē|| mr̥gājāvivarāhāṇāṁ garbhān vāñchati saṁskr̥tān| vasāśūlyaprakārādīn bhōktuṁ garbhaparikṣayē|| surāśālyannamāṁsāni gōkṣīraṁ śarkarāṁ tathā| āsavaṁ dadhi hr̥dyāni kṣayē stanyasya vāñchati” iti| yasyētyādi ‘itaraṁ tu mūḍhasañjñaṁ varjayēt’ ityanēnaivāsyōktārthatvāt kēcidamuṁ na paṭhanti, “sarvadhātukṣayavyāpakatvādbhinnaviṣayō'yaṁ ślōkaḥ,tasmāt paṭhanīyaḥ” ityanyē||29-31||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

rasanimittamēva sthaulyaṁ kārśyaṁ ca | tatra ślēṣmalāhārasēvinō'dhyaśanaśīlasyāvyāyāminō divāsvapnaratasya cāma ēvānnarasō madhurataraśca śarīramanukrāmannatisnēhānmēdō janayati, tadatisthaulyamāpādayati ; tamatisthūlaṁ kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvēdagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni kṣipramēvāviśanti, saukumāryānmēdasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ, kaphamēdōniruddhamārgatvāccālpavyavāyō bhavati, āvr̥tamārgatvādēva śēṣā dhātavō nāpyāyantē'tyarthamatō'lpaprāṇō bhavati, pramēhapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇāmanyatamaṁ prāpya pañcatvamupayāti, sarva ēva cāsya rōgā balavantō bhavantyāvr̥tamārgatvāt srōtasām; atastasyōtpattihētuṁ pariharēt | utpannē tu śilājatuguggulugōmūtratriphalālōharajōrasāñjanamadhuyavamudgakōradūṣakaśyāmākōddālakādīnāṁ virūkṣaṇacchēdanīyānāṁ ca dravyāṇāṁ vidhivadupayōgō vyāyāmō lēkhanabastyupayōgaścēti ||32||

View original

रसनिमित्तमेव स्थौल्यं कार्श्यं च | तत्र श्लेष्मलाहारसेविनोऽध्यशनशीलस्याव्यायामिनो दिवास्वप्नरतस्य चाम एवान्नरसो मधुरतरश्च शरीरमनुक्रामन्नतिस्नेहान्मेदो जनयति, तदतिस्थौल्यमापादयति ; तमतिस्थूलं क्षुद्रश्वासपिपासाक्षुत्स्वप्नस्वेदगात्रदौर्गन्ध्यक्रथनगात्रसादगद्गदत्वानि क्षिप्रमेवाविशन्ति, सौकुमार्यान्मेदसः सर्वक्रियास्वसमर्थः, कफमेदोनिरुद्धमार्गत्वाच्चाल्पव्यवायो भवति, आवृतमार्गत्वादेव शेषा धातवो नाप्यायन्तेऽत्यर्थमतोऽल्पप्राणो भवति, प्रमेहपिडकाज्वरभगन्दरविद्रधिवातविकाराणामन्यतमं प्राप्य पञ्चत्वमुपयाति, सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यावृतमार्गत्वात् स्रोतसाम्; अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् | उत्पन्ने तु शिलाजतुगुग्गुलुगोमूत्रत्रिफलालोहरजोरसाञ्जनमधुयवमुद्गकोरदूषकश्यामाकोद्दालकादीनां विरूक्षणच्छेदनीयानां च द्रव्याणां विधिवदुपयोगो व्यायामो लेखनबस्त्युपयोगश्चेति ||३२||

🔊 Audio coming soon

rasanimittamityādi| cakārānmadhyaśarīratvaṁ ca| nanu, kathamēka ēva rasaḥ parasparaviruddhayōḥ sthaulyakārśyayōrhēturityata āha- tatrētyādi| adhyaśanaśīlasyēti ajīrṇabhōjanābhyāsina ityarthaḥ| nanu, mēdasvinō dīptāgnitvē kathamāmarasasambhavaḥ? naiṣa dōṣaḥ, dīptāgnitvē'pyadhyaśanaśīlatvādāmarasō bhavati| tarhi kathaṁ rasaścāpakvaścēti virōdhanīyavacanaṁ? na hyapakvō rasavyapadēśaṁ labhatē| satyaṁ, jāṭharēṇāgninā rasaḥ kadbhāvēna kr̥ta ēva, kintu dhātvagnibhirapākādāma ityucyatē| śarīramanukrāmanniti taṁ taṁ śarīradēśaṁ gacchannityarthaḥ| mēdō janayati viśiṣṭāhāravaśādadr̥ṣṭavaśānmēdasā''vr̥tamārgatvācca dhātudvayamatikramya mēda ēva vardhayati| tadatisthaulyamāpādayatīti tat mēdaḥ, āpādayati karōti| krathanaṁ svapataḥ kaṇṭhē ghurghurāravaḥ, anyē tvakasmācchvāsāvarōdhaṁ krathanaṁ kathayanti| gadgadatvam avyaktavacanatvam| kṣipramēvāviśantīti ētē kṣudraśvāsādayastaṁ sthūlaṁ śīghramēva praviśanti, sthūlē bhavantītyarthaḥ| śēṣadhātavō nāpyāyantē'tyarthamiti śēṣadhātavō'sthyādayaḥ| vātavikārāṇāmiti atra vātavikārā mēdaḥkr̥tamārgāvaraṇanimittavātakōpavikārā ityarthaḥ| anyatamamiti ēṣāmēkam| pañcatvamupayātīti maraṇamupagacchatītyarthaḥ| tasya cikitsāmāha- ata ityādi| tasyōtpattihētuṁ pariharēdityanēna nidānaparivarjanēnānāgatābādhacikitsōktā| utpannē jātē punarityarthaḥ| uddālakādīnāmiti uddālaka āraṇyakōdravaḥ, ādiśabdādgavēdhukādīnāṁ grahaṇam| virūkṣaṇacchēdanīyānāmiti virūkṣaṇaṁ mēdōghnaṁ, chēdanīyaṁ srōtōviśōdhanīyam| vidhivadupayōga iti puruṣāgnibalamātrāvidhānavānupayōga ityarthaḥ| lēkhanabastyupayōgaśca lēkhanabastayaścikitsitōktāḥ, “triphalākvāthagōmūtrakṣaudrakṣārasamanvitāḥ| ūṣakādipratīvāpā bastayō lēkhanāḥ smr̥tāḥ” (ci. a. 38) iti| cakārādvyāyāmādayō mr̥davaḥ kāṅkāyanasaktavaśca||32||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

tatra punarvātalāhārasēvinō'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśōkadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣu tkaṣāyālpāśanaprabhr̥tibhirupaśōṣitō rasadhātuḥ śarīramananukrāmannalpatvānna prīṇāti, tasmādatikārśyaṁ bhavati; sō'tikr̥śaḥ kṣutpipāsāśītōṣṇavātavarṣabhārādānēṣvasahiṣṇurvātarōgaprāyō'lpaprāṇaśca kriyāsu bhavati, śvāsakāsaśōṣaplīhōdarāgnisādagulmaraktapittānāmanyatamamāsādya maraṇamupayāti, sarva ēva cāsya rōgā balavantō bhavantyalpaprāṇatvāt; atastasyōtpattihētuṁ pariharēt | utpannē tu payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṁ madhurāṇāmanyāsāṁ cauṣadhīnāmupayōgaḥ, kṣīradadhighr̥tamāṁsaśāliṣaṣṭikayavagōdhūmānāṁ ca, divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabr̥ṁhaṇabastyupayōgaścēti ||33||

View original

तत्र पुनर्वातलाहारसेविनोऽतिव्यायामव्यवायाध्ययनभयशोकध्यानरात्रिजागरणपिपासाक्षु त्कषायाल्पाशनप्रभृतिभिरुपशोषितो रसधातुः शरीरमननुक्रामन्नल्पत्वान्न प्रीणाति, तस्मादतिकार्श्यं भवति; सोऽतिकृशः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवातवर्षभारादानेष्वसहिष्णुर्वातरोगप्रायोऽल्पप्राणश्च क्रियासु भवति, श्वासकासशोषप्लीहोदराग्निसादगुल्मरक्तपित्तानामन्यतममासाद्य मरणमुपयाति, सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यल्पप्राणत्वात्; अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् | उत्पन्ने तु पयस्याश्वगन्धाविदारिगन्धाशतावरीबलातिबलानागबलानां मधुराणामन्यासां चौषधीनामुपयोगः, क्षीरदधिघृतमांसशालिषष्टिकयवगोधूमानां च, दिवास्वप्नब्रह्मचर्याव्यायामबृंहणबस्त्युपयोगश्चेति ||३३||

🔊 Audio coming soon

kārśyanimittaṁ darśayannāha- tatra punarityādi| vātalāhārasēvina iti atirūkṣāhārasēvinaḥ| ativyāyāmētyādi atiśabdō vyāyāmādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| kṣayō dhātukṣayaḥ| upaśōṣitō rasadhāturiti atirūkṣīkr̥tō'lpīkr̥taśca| na prīṇāti īṣatprīṇātītyarthaḥ| sō'tikr̥śa ityanēnōpacayalakṣaṇabalābhāvō darśitaḥ| vātarōgaprāya iti vātarōgabahula ityarthaḥ| alpaprāṇaśca kriyāsu bhavatīti kāyavāṅmānasīṣu kriyāsu viṣayē'lpaśaktirbhavati; ētēna śaktilakṣaṇabalābhāva uktaḥ| śōṣō rājayakṣmā| utpannē tviti ‘kārśyē’ iti śēṣaḥ| payasyā arkapuṣpī, kṣīrakākōlītyanyē| vidārigandhā śāliparṇī| madhurāṇāmityādi r̥ddhivr̥ddhijīvakādīnām| br̥ṁhaṇabastyupayōgaścēti br̥ṁhaṇabastiryathā- “br̥ṁhaṇadravyaniḥkvāthāstatkalkasnēhasaindhavaiḥ| yuktāḥ khajapramathitā bastayō br̥ṁhaṇā matāḥ” (ci. a. 38) iti| cakārāt santarpaṇamapi laghu kartavyam||33||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

yaḥ punarubhayasādhāraṇānyāsēvēta tasyānnarasaḥ śarīramanukrāman samān dhātūnupacinōti, samadhātutvānmadhyaśarīrō bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ kṣutpipāsāśītōṣṇavātavarṣātapasahō balavāṁśca, sa satatamanupālayitavya iti ||34||

View original

यः पुनरुभयसाधारणान्यासेवेत तस्यान्नरसः शरीरमनुक्रामन् समान् धातूनुपचिनोति, समधातुत्वान्मध्यशरीरो भवति सर्वक्रियासु समर्थः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवातवर्षातपसहो बलवांश्च, स सततमनुपालयितव्य इति ||३४||

🔊 Audio coming soon

madhyaśarīrasya hētuṁ guṇaṁ ca darśayannāha- yaḥ punarityādi| ubhayasādhāraṇāni nātisnigdharūkṣāṇi svāsthyavr̥ttikāni dravyāṇi ṣaṣṭikaraktaśālilāvakadāḍimataṇḍulīyakādīni, adivāsvapnādīṁśca vihāraviśēṣān| sarvakriyāsu samartha ityanēnaiva balavattvē labdhē yadbalavāṁścēti karōti tanniyamārtham; ēvambhūtāhāravihārasēvī balavānēva bhavatītyarthaḥ| madhyaśarīrasya cikitsāmāha- sa satatamanupālayitavya iti ‘svasthavr̥ttānuvartanēna’ iti śēṣaḥ||34||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

bhavanti cātra- atyantagarhitāvētau sadā sthūlakr̥śau narau | śrēṣṭhō madhyaśarīrastu kr̥śaḥ sthūlāttu pūjitaḥ ||35||

View original

भवन्ति चात्र- अत्यन्तगर्हितावेतौ सदा स्थूलकृशौ नरौ | श्रेष्ठो मध्यशरीरस्तु कृशः स्थूलात्तु पूजितः ||३५||

🔊 Audio coming soon

tayōrdvayōḥ kr̥śasthūlayōrdōṣavattvē'pi sthūlasyātiśayadōṣavattvaṁ madhyaśarīrasya ca guṇavattvaṁ nirdēṣṭumāha- atyantētyādi| kutaḥ sthūlāt kr̥śaḥ pūjitaḥ? ucyatē- sthūlasya kriyā'kṣamatvāt, atiśayēna vyādhipīḍanācca||35||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

dōṣaḥ prakupitō dhātūn kṣapayatyātmatējasā | iddhaḥ svatējasā vahnirukhāgatamivōdakam ||36||

View original

दोषः प्रकुपितो धातून् क्षपयत्यात्मतेजसा | इद्धः स्वतेजसा वह्निरुखागतमिवोदकम् ||३६||

🔊 Audio coming soon

dōṣādīnāṁ kṣayavr̥ddhyōrēkatra nirdēśē'pi dōṣā ēva dhātumalakṣayahētava iti darśayannāha- dōṣa ityādi| dōṣō vātapittakaphasañjñakaḥ| dhātūniti dhātuśabdō'tra samēṣu malēṣvapi vartatē, dēhadhāraṇasāmarthyāt; athavā dhātuśabda upalakṣaṇam, tēna malā api prāpyantē| kṣapayatīti kṣapaṇaṁ vr̥ddhisāmyayōḥ hrāsaḥ| ātmatējasēti ātmaśaktyā| tatra pittaṁ kaṭukōṣṇatvāddhātūn kṣapayati, vāyuśca śōṣaṇahētutvāt, kaphō mārgāvarōdhakatvāt| iddhō dīptaḥ| ukhāgataṁ sthālīstham||36||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

vailakṣaṇyāccharīrāṇāmasthāyitvāttathaiva ca | dōṣadhātumalānāṁ tu parimāṇaṁ na vidyatē ||37||

View original

वैलक्षण्याच्छरीराणामस्थायित्वात्तथैव च | दोषधातुमलानां तु परिमाणं न विद्यते ||३७||

🔊 Audio coming soon

kutaḥ punaḥ palādimānēna dōṣādīnāṁ pramāṇaṁ na nirdiṣṭamityāha- vailakṣaṇyādityādi|- vailakṣaṇyāt visadr̥śatvāt, visadr̥śatvaṁ cātra vātādiprakr̥ti-rasaraktādisāra-saṁhanana-dīrghahrasvādikāyabhēdēna| asthāyitvāttathaiva cēti anavasthitatvāt, asthāyitvaṁ ca dvividhē'pi kālē nityaga āvasthikē'pi ca; tatra nityagē prātaḥ ślēṣmōpacīyatē madhyāhnē pittamityādi pratyahamāhnikacayādibhēdēna, tathā hēmantē ślēṣmōpacīyatē grīṣmē vāyurityādyārtavacayādibhēdēna; tathā''vasthikē'pi bālyē ślēṣmā'bhivardhatē, tathā bālyē śukrālpatvaṁ kanyānāmārtavastanyābhāvaḥ, yuvasu pittamupacīyatē, vr̥ddhēṣu vāyurityādinā| parimāṇamiti svaṁ sarvatō mānaṁ na vidyatē; tēna kasyacidēva kvacidēva mānaṁ kartuṁ śakyatē, na sarvata ityarthaḥ||37||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ēṣāṁ samatvaṁ yaccāpi bhiṣagbhiravadhāryatē | na tat svāsthyādr̥tē śakyaṁ vaktumanyēna hētunā ||38||

View original

एषां समत्वं यच्चापि भिषग्भिरवधार्यते | न तत् स्वास्थ्यादृते शक्यं वक्तुमन्येन हेतुना ||३८||

🔊 Audio coming soon

nanu, dōṣādīnāṁ palādimānaṁ vinā sāmyaṁ kathaṁ jñēyamityāha- ēṣāmityādi| ēṣāmiti dōṣadhātumalānām| na tadityādi tadapi sāmyaṁ; svāsthyādr̥tē svāsthyaṁ vinā||38||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

dōṣādīnāṁ tvasamatāmanumānēna lakṣayēt | aprasannēndriyaṁ vīkṣya puruṣaṁ kuśalō bhiṣak ||39||

View original

दोषादीनां त्वसमतामनुमानेन लक्षयेत् | अप्रसन्नेन्द्रियं वीक्ष्य पुरुषं कुशलो भिषक् ||३९||

🔊 Audio coming soon

kṣayavr̥ddhibhēdātmakamasāmyamanumānēna darśayannāha- dōṣādīnāmityādi| dōṣādīnāmiti ādiśabdēna dhātumalānāṁ grahaṇam| tuśabdaḥ punararthē| asamatāṁ kṣayavr̥ddhilakṣaṇām| ‘aprasannēndriyaṁ’ ityatra ‘aprasannatanuṁ’ iti yanna kr̥taṁ tadindriyādhiṣṭhānānāmindriyaśaktīnāṁ ca prasannatvaṁ bōdhayati| vīkṣyētyanēna varṇādi sarvamuktaṁ bhavati| ‘vīkṣya’ ityatra ‘jñātvā’ ityēkē paṭhanti||39||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(svasthasya rakṣaṇaṁ kuryādasvasthasya tu buddhimān) | kṣapayēdbr̥ṁhayēccāpi dōṣadhātumalān bhiṣak | tāvadyāvadarōgaḥ syādētatsāmyasya lakṣaṇam ||40||

View original

(स्वस्थस्य रक्षणं कुर्यादस्वस्थस्य तु बुद्धिमान्) | क्षपयेद्बृंहयेच्चापि दोषधातुमलान् भिषक् | तावद्यावदरोगः स्यादेतत्साम्यस्य लक्षणम् ||४०||

🔊 Audio coming soon

asāmyaṁ vr̥ddhikṣayātmakamityanumānēna pratipādya kiṁ kuryādityāha- kṣapayēdityādi|- kṣapayēditi vr̥ddhān dōṣadhātumalān hrāsayēdityarthaḥ| br̥ṁhayēditi tānēva kṣīṇān vardhayēt| kṣapaṇabr̥ṁhaṇayōrmātrāvadhiṁ darśayannāha- tāvadityādi| kutaḥ punarārōgyamavadhirityāha- ētat sāmyasya lakṣaṇamityādi| ayaṁ pāṭhaḥ samagrō'bhāvānna likhitaḥ||40||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

samadōṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ | prasannātmēndriyamanāḥ svastha ityabhidhīyatē ||41||

View original

समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः | प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते ||४१||

🔊 Audio coming soon

dōṣādisāmyaṁ svāsthyaṁ, taddarśayitumāha- samadōṣa ityādi| nanu, dvividhē'pi kālē nityaṁ dōṣacayādyanubandhāt kathaṁ samadōṣatvaṁ? tathāhi nityagē- āhnikē tāvat prātaḥ kaphaḥ kupyati, madhyāhnē pittamityādi; tathā''rtavē'pi hēmantē kaphaścīyatē vasantē sa ēva kupyatīti; tathā''vasthikē ca kālē ‘bālē(lyē)vivardhatē ślēṣmā’(sū. a. 35) ityādyuktatvāt| ucyatē- dōṣacayādēralpatvādatadvyapadēśa iti, ēkataṇḍulābhyavahārē'naśanavyapadēśavat| anyē tvēvaṁ vadanti- “ārtavē cayādau svasthavr̥ttōktavidhibhirāhōrātrikē punaranāgatābādhōktadantadhāvanādividhānēna dōṣāṇāṁ sāmyamupapannamēva” iti| samadhātumalakriya iti samā dhātumalānāṁ kriyā yasya sa tathā| kriyā svapnajāgaraṇādikēti kēcidbhinnaṁ kriyāśabdaṁ vyākhyānayanti| prasannātmēndriyamanā iti ātmā dēhaḥ, anyē karmātmā baddhapuruṣaḥ; tasya nirvikārasyāpi śarīraguṇadōṣābhyāṁ baddhatvamācāryairbahudhōktam , asmābhirgranthagauravabhayānnōcyatē| indriyāṇi bhautikādhiṣṭhānaśaktirūpāṇi, manastvindriyānugrāhakamantaḥkaraṇam| ēvambhūtaḥ puruṣaḥ svastha ityabhidhīyatē ‘pūrvācāryaiḥ’ iti śēṣaḥ| dōṣasāmyēnaivāgnyādisāmyaṁ labdhaṁ tat kiṁ pr̥thagācāryaḥ prāha? ucyatē, na dōṣaiḥ samā agnyādayō bhavitumarhantīti; kutaḥ? pr̥thakcikitsitatvāt; pittaharaṇamapi sarpirajāpayaścāgniṁ vardhayati| atra śrīmādhavaḥ prāha- “labdhāścēt samadōṣatvē samāgnitvādayastadā| pr̥thaguktāḥ kimarthaṁ tē bhaktirēṣā nirarthakā”- iti; samādhānamāha- “dōṣē'bhyastē yatō bhinnāḥ pr̥thaguktā atastu tē| prakr̥tyā tādr̥śāḥ kēcidatyarthaṁ vā na dūṣaṇam”- iti| ‘dōṣādīnāṁ tvasamatām’ ityādiślōkaṁ ‘vailakṣaṇyāccharīrāṇām’ ityādiślōkāgrē kēcidanyathā paṭhanti| tathāhi, “palādimānābhāvāt kathamēṣāṁ sāmyaṁ jñēyamityāha- ‘dōṣādīnāṁ tu samatāmanumānēna lakṣayēt’ iti ślōkārdhamēva dōṣasāmyajñānārthaṁ paṭhanti| yēnānumānēna samatā jñēyā tadēva darśayannāha- ēṣāṁ samatvaṁ yaccāpītyādi| ētēna sāmyakāryēṇa svāsthyēna dōṣāṇāṁ samatā jñātavyētyarthaḥ| atō'nantaraṁ ‘samadōṣaḥ samāgniśca’ ityādi paṭhanti| vyākhyānaṁ cāsya pūrvamēvōktam| idānīṁ svasthapratipālanāyāsvasthasya ca svāsthyakaraṇāyāha- ‘svasthasya rakṣaṇaṁ kuryādasvasthasya tu buddhimān| kṣapayēdbr̥ṁhayēccāpi’ ityādi;” īdr̥śaṁ kr̥tvā kēcit pāṭhakramaṁ paṭhanti||41||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ ||15||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ||१५||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||

15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi