Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dōṣadhātumalamūlaṁ hi śarīraṁ, tasmādētēṣāṁ lakṣaṇamucyamānamupadhāraya ||3||
दोषधातुमलमूलं हि शरीरं, तस्मादेतेषां लक्षणमुच्यमानमुपधारय ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
tatra praspandanōdvahanapūraṇavivēkadhāraṇalakṣaṇō vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīraṁ dhārayati (1) |4|
तत्र प्रस्पन्दनोद्वहनपूरणविवेकधारणलक्षणो वायुः पञ्चधा प्रविभक्तः शरीरं धारयति (१) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4
rāgapaktyōjastējōmēdhōṣmakr̥t pittaṁ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇā'nugrahaṁ karōti; (2) |4|
रागपक्त्योजस्तेजोमेधोष्मकृत् पित्तं पञ्चधा प्रविभक्तमग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति; (२) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (4) · Śloka 4
sandhisaṁślēṣaṇasnēhanarōpaṇapūraṇabalasthairyakr̥cchlēṣmā pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṁ karōti ||4||
सन्धिसंश्लेषणस्नेहनरोपणपूरणबलस्थैर्यकृच्छ्लेष्मा पञ्चधा प्रविभक्त उदककर्मणाऽनुग्रहं करोति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5
rasastuṣṭiṁ prīṇanaṁ raktapuṣṭiṁ ca karōti, raktaṁ varṇaprasādaṁ māṁsapuṣṭiṁ jīvayati ca, māṁsaṁ śarīrapuṣṭiṁ mēdasaśca, mēdaḥ snēhasvēdau dr̥ḍhatvaṁ puṣṭimasthnāṁ ca, asthīni dēhadhāraṇaṁ majjñaḥ puṣṭiṁ ca, majjā snēhaṁ balaṁ śukrapuṣṭiṁ pūraṇamasthnāṁ ca karōti, śukraṁ dhairyaṁ cyavanaṁ prītiṁ dēhabalaṁ harṣaṁ bījārthaṁ ca; (1) |5|
रसस्तुष्टिं प्रीणनं रक्तपुष्टिं च करोति, रक्तं वर्णप्रसादं मांसपुष्टिं जीवयति च, मांसं शरीरपुष्टिं मेदसश्च, मेदः स्नेहस्वेदौ दृढत्वं पुष्टिमस्थ्नां च, अस्थीनि देहधारणं मज्ज्ञः पुष्टिं च, मज्जा स्नेहं बलं शुक्रपुष्टिं पूरणमस्थ्नां च करोति, शुक्रं धैर्यं च्यवनं प्रीतिं देहबलं हर्षं बीजार्थं च; (१) |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5
purīṣamupastambhaṁ vāyvagnidhāraṇaṁ ca, bastipūraṇaviklēdakr̥nmūtraṁ, svēdaḥ klēdatvaksaukumāryakr̥t; (2) |5|
पुरीषमुपस्तम्भं वाय्वग्निधारणं च, बस्तिपूरणविक्लेदकृन्मूत्रं, स्वेदः क्लेदत्वक्सौकुमार्यकृत्; (२) |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
raktalakṣaṇamārtavaṁ garbhakr̥cca, garbhō garbhalakṣaṇaṁ, stanyaṁ stanayōrāpīnatvajananaṁ jīvanaṁ cēti ||5||
रक्तलक्षणमार्तवं गर्भकृच्च, गर्भो गर्भलक्षणं, स्तन्यं स्तनयोरापीनत्वजननं जीवनं चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (6) · Śloka 6
tatra vidhivat parirakṣaṇaṁ kurvīta ||6||
तत्र विधिवत् परिरक्षणं कुर्वीत ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (7) · Śloka 7
ata ūrdhvamēṣāṁ kṣīṇalakṣaṇaṁ vakṣyāmaḥ | tatra, vātakṣayē mandacēṣṭatā'lpavāktvamapraharṣō mūḍhasañjñatā ca, pittakṣayē mandōṣmāgnitā niṣprabhatā ca, ślēṣmakṣayē rūkṣatā'ntardāha āmāśayētaraślēṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṁ (tr̥ṣṇā daurbalyaṁ prajāgaraṇaṁ) ca ||7||
अत ऊर्ध्वमेषां क्षीणलक्षणं वक्ष्यामः | तत्र, वातक्षये मन्दचेष्टताऽल्पवाक्त्वमप्रहर्षो मूढसञ्ज्ञता च, पित्तक्षये मन्दोष्माग्निता निष्प्रभता च, श्लेष्मक्षये रूक्षताऽन्तर्दाह आमाशयेतरश्लेष्माशयशून्यता सन्धिशैथिल्यं (तृष्णा दौर्बल्यं प्रजागरणं) च ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (8) · Śloka 8
tatra svayōnivardhanānyēva pratīkāraḥ ||8||
तत्र स्वयोनिवर्धनान्येव प्रतीकारः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (9) · Śloka 9
rasakṣayē hr̥tpīḍākampaśūnyatāstr̥ṣṇā ca, śōṇitakṣayē tvakpāruṣyamamlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṁ ca, māṁsakṣayē sphiggaṇḍauṣṭhōpasthōruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikōdaragrīvāśuṣkatā raukṣyatōdau gātrāṇāṁ sadanaṁ dhamanīśaithilyaṁ ca, mēdaḥkṣayē plīhābhivr̥ddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṁ mēduramāṁsaprārthanā ca, asthikṣayē'sthiśūlaṁ dantanakhabhaṅgō raukṣyaṁ ca, majjakṣayē'lpaśukratā parvabhēdō'sthinistōdō'sthiśūnyatā ca, śukrakṣayē mēḍhravr̥ṣaṇavēdanā'śaktirmaithunē cirādvā prasēkaḥ prasēkē cālparaktaśukradarśanam ||9||
रसक्षये हृत्पीडाकम्पशून्यतास्तृष्णा च, शोणितक्षये त्वक्पारुष्यमम्लशीतप्रार्थना सिराशैथिल्यं च, मांसक्षये स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुवक्षःकक्षापिण्डिकोदरग्रीवाशुष्कता रौक्ष्यतोदौ गात्राणां सदनं धमनीशैथिल्यं च, मेदःक्षये प्लीहाभिवृद्धिः सन्धिशून्यता रौक्ष्यं मेदुरमांसप्रार्थना च, अस्थिक्षयेऽस्थिशूलं दन्तनखभङ्गो रौक्ष्यं च, मज्जक्षयेऽल्पशुक्रता पर्वभेदोऽस्थिनिस्तोदोऽस्थिशून्यता च, शुक्रक्षये मेढ्रवृषणवेदनाऽशक्तिर्मैथुने चिराद्वा प्रसेकः प्रसेके चाल्परक्तशुक्रदर्शनम् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (10) · Śloka 10
tatrāpi svayōnivardhanadravyōpayōgaḥ (pratīkāraḥ ) ||10||
तत्रापि स्वयोनिवर्धनद्रव्योपयोगः (प्रतीकारः ) ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (11) · Śloka 11
purīṣakṣayē hr̥dayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyōrūrdhvagamanaṁ kukṣau sañcaraṇaṁ ca, mūtrakṣayē bastitōdō'lpamūtratā ca; atrāpi svayōnivardhanadravyōpayōgaḥ | svēdakṣayē stabdharōmakūpatā tvakśōṣaḥ sparśavaiguṇyaṁ svēdanāśaśca; tatrābhyaṅgaḥ svēdōpayōgaśca ||11||
पुरीषक्षये हृदयपार्श्वपीडा सशब्दस्य च वायोरूर्ध्वगमनं कुक्षौ सञ्चरणं च, मूत्रक्षये बस्तितोदोऽल्पमूत्रता च; अत्रापि स्वयोनिवर्धनद्रव्योपयोगः | स्वेदक्षये स्तब्धरोमकूपता त्वक्शोषः स्पर्शवैगुण्यं स्वेदनाशश्च; तत्राभ्यङ्गः स्वेदोपयोगश्च ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (12) · Śloka 12
ārtavakṣayē yathōcitakālādarśanamalpatā vā yōnivēdanā ca; tatra saṁśōdhanamāgnēyānāṁ ca dravyāṇāṁ vidhivadupayōgaḥ | stanakṣayē stanayōrmlānatā stanyāsambhavō'lpatā vā; tatra ślēṣmavardhanadravyōpayōgaḥ | garbhakṣayē garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca; tatra prāptabastikālāyāḥ kṣīrabastiprayōgō mēdyānnōpayōgaścēti ||12||
आर्तवक्षये यथोचितकालादर्शनमल्पता वा योनिवेदना च; तत्र संशोधनमाग्नेयानां च द्रव्याणां विधिवदुपयोगः | स्तनक्षये स्तनयोर्म्लानता स्तन्यासम्भवोऽल्पता वा; तत्र श्लेष्मवर्धनद्रव्योपयोगः | गर्भक्षये गर्भास्पन्दनमनुन्नतकुक्षिता च; तत्र प्राप्तबस्तिकालायाः क्षीरबस्तिप्रयोगो मेद्यान्नोपयोगश्चेति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (13) · Śloka 13
ata ūrdhvamativr̥ddhānāṁ dōṣadhātumalānāṁ lakṣaṇaṁ vakṣyāmaḥ | vr̥ddhiḥ punarēṣāṁ svayōnivardhanātyupasēvanādbhavati | tatra, vātavr̥ddhau vākpāruṣyaṁ kārśyaṁ kārṣṇyaṁ gātrasphuraṇamuṣṇakāmi(ma)tā nidrānāśō'lpabalatvaṁ gāḍhavarcastvaṁ ca; pittavr̥ddhau pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahānirindriyadaurbalyaṁ pītaviṇmūtranētratvaṁ ca; ślēṣmavr̥ddhau śauklyaṁ śaityaṁ sthairyaṁ gauravamavasādastandrā nidrā sandhiviślēṣaśca ||13||
अत ऊर्ध्वमतिवृद्धानां दोषधातुमलानां लक्षणं वक्ष्यामः | वृद्धिः पुनरेषां स्वयोनिवर्धनात्युपसेवनाद्भवति | तत्र, वातवृद्धौ वाक्पारुष्यं कार्श्यं कार्ष्ण्यं गात्रस्फुरणमुष्णकामि(म)ता निद्रानाशोऽल्पबलत्वं गाढवर्चस्त्वं च; पित्तवृद्धौ पीतावभासता सन्तापः शीतकामित्वमल्पनिद्रता मूर्च्छा बलहानिरिन्द्रियदौर्बल्यं पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं च; श्लेष्मवृद्धौ शौक्ल्यं शैत्यं स्थैर्यं गौरवमवसादस्तन्द्रा निद्रा सन्धिविश्लेषश्च ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (14) · Śloka 14
rasō'tivr̥ddhō hr̥dayōtklēdaṁ prasēkaṁ cāpādayati; raktaṁ raktāṅgākṣitāṁ sirāpūrṇatvaṁ ca; māṁsaṁ sphiggaṇḍauṣṭhōpasthōrubāhujaṅghāsu vr̥ddhiṁ gurugātratāṁ ca; mēdaḥsnigdhāṅgatāmudarapārśvavr̥ddhiṁ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṁ ca; asthyadhyasthīnyadhidantāṁśca; majjā sarvāṅganētragauravaṁ ca; śukraṁ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṁ ca ||14||
रसोऽतिवृद्धो हृदयोत्क्लेदं प्रसेकं चापादयति; रक्तं रक्ताङ्गाक्षितां सिरापूर्णत्वं च; मांसं स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुबाहुजङ्घासु वृद्धिं गुरुगात्रतां च; मेदःस्निग्धाङ्गतामुदरपार्श्ववृद्धिं कासश्वासादीन् दौर्गन्ध्यं च; अस्थ्यध्यस्थीन्यधिदन्तांश्च; मज्जा सर्वाङ्गनेत्रगौरवं च; शुक्रं शुक्राश्मरीमतिप्रादुर्भावं च ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
purīṣamāṭōpaṁ kukṣau śūlaṁ ca; mūtraṁ mūtravr̥ddhiṁ muhurmuhuḥ pravr̥ttiṁ bastitōdamādhmānaṁ ca; svēdastvacō daurgandhyaṁ kaṇḍūṁ ca ||15||
पुरीषमाटोपं कुक्षौ शूलं च; मूत्रं मूत्रवृद्धिं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं बस्तितोदमाध्मानं च; स्वेदस्त्वचो दौर्गन्ध्यं कण्डूं च ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
ārtavamaṅgamardamatipravr̥ttiṁ daurgandhyaṁ ca; stanyaṁ stanayōrāpīnatvaṁ muhurmuhuḥ pravr̥ttiṁ tōdaṁ ca; garbhō jaṭharābhivr̥ddhiṁ svēdaṁ ca ||16||
आर्तवमङ्गमर्दमतिप्रवृत्तिं दौर्गन्ध्यं च; स्तन्यं स्तनयोरापीनत्वं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं तोदं च; गर्भो जठराभिवृद्धिं स्वेदं च ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (17) · Śloka 17
tēṣāṁ yathāsvaṁ saṁśōdhanaṁ kṣapaṇaṁ ca kṣayādaviruddhaiḥ kriyāviśēṣaiḥ prakurvīta ||17||
तेषां यथास्वं संशोधनं क्षपणं च क्षयादविरुद्धैः क्रियाविशेषैः प्रकुर्वीत ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (18) · Śloka 18
pūrvaḥ pūrvō'tivr̥ddhatvādvardhayēddhi paraṁ param | tasmādatipravr̥ddhānāṁ dhātūnāṁ hrāsanaṁ hitam ||18||
पूर्वः पूर्वोऽतिवृद्धत्वाद्वर्धयेद्धि परं परम् | तस्मादतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (19) · Śloka 19
balalakṣaṇaṁ balakṣayalakṣaṇaṁ cāta ūrdhvamupadēkṣyāmaḥ | tatra rasādīnāṁ śukrāntānāṁ dhātūnāṁ yat paraṁ tējastat khalvōjastadēva balamityucyatē, svaśāstrasiddhāntāt ||19||
बललक्षणं बलक्षयलक्षणं चात ऊर्ध्वमुपदेक्ष्यामः | तत्र रसादीनां शुक्रान्तानां धातूनां यत् परं तेजस्तत् खल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते, स्वशास्त्रसिद्धान्तात् ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (20) · Śloka 20
tatra balēna sthirōpacitamāṁsatā sarvacēṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādō bāhyānāmābhyantarāṇāṁ ca karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati ||20||
तत्र बलेन स्थिरोपचितमांसता सर्वचेष्टास्वप्रतिघातः स्वरवर्णप्रसादो बाह्यानामाभ्यन्तराणां च करणानामात्मकार्यप्रतिपत्तिर्भवति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22
bhavanti cātra- ōjaḥ sōmātmakaṁ snigdhaṁ śuklaṁ śītaṁ sthiraṁ saram | viviktaṁ mr̥du mr̥tsnaṁ ca prāṇāyatanamuttamam ||21|| dēhaḥ sāvayavastēna vyāptō bhavati dēhinaḥ | tadabhāvācca śīryantē śarīrāṇi śarīriṇām ||22||
भवन्ति चात्र- ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतं स्थिरं सरम् | विविक्तं मृदु मृत्स्नं च प्राणायतनमुत्तमम् ||२१|| देहः सावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनः | तदभावाच्च शीर्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (23) · Śloka 23
abhighātātkṣayātkōpācchōkāddhyānācchramātkṣudhaḥ | ōjaḥ saṅkṣīyatē hyēbhyō dhātugrahaṇaniḥsr̥tam | tējaḥ samīritaṁ tasmādvisraṁsayati dēhinaḥ ||23||
अभिघातात्क्षयात्कोपाच्छोकाद्ध्यानाच्छ्रमात्क्षुधः | ओजः सङ्क्षीयते ह्येभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम् | तेजः समीरितं तस्माद्विस्रंसयति देहिनः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (24) · Śloka 24
tasya visraṁsō vyāpat kṣaya iti (trayō dōṣāḥ;) liṅgāni bhavanti sandhiviślēṣō gātrāṇāṁ sadanaṁ dōṣacyavanaṁ kriyāsannirōdhaśca visraṁsē, stabdhagurugātratā vātaśōphō varṇabhēdō glānistandrā nidrā ca vyāpannē, mūrcchā māṁsakṣayō mōhaḥ pralāpō maraṇamiti ca kṣayē ||24||
तस्य विस्रंसो व्यापत् क्षय इति (त्रयो दोषाः;) लिङ्गानि भवन्ति सन्धिविश्लेषो गात्राणां सदनं दोषच्यवनं क्रियासन्निरोधश्च विस्रंसे, स्तब्धगुरुगात्रता वातशोफो वर्णभेदो ग्लानिस्तन्द्रा निद्रा च व्यापन्ने, मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो मरणमिति च क्षये ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28
bhavanti cātra- trayō dōṣā balasyōktā vyāpadvisraṁsanakṣayāḥ | viślēṣasādau gātrāṇāṁ dōṣavisraṁsanaṁ śramaḥ ||25|| aprācuryaṁ kriyāṇāṁ ca balavisraṁsalakṣaṇam | gurutvaṁ stabdhatā'ṅgēṣu glānirvarṇasya bhēdanam ||26|| tandrā nidrā vātaśōphō balavyāpadi lakṣaṇam | mūrcchā māṁsakṣayō mōhaḥ pralāpō'jñānamēva ca ||27|| pūrvōktāni ca liṅgāni maraṇaṁ ca balakṣayē |28|
भवन्ति चात्र- त्रयो दोषा बलस्योक्ता व्यापद्विस्रंसनक्षयाः | विश्लेषसादौ गात्राणां दोषविस्रंसनं श्रमः ||२५|| अप्राचुर्यं क्रियाणां च बलविस्रंसलक्षणम् | गुरुत्वं स्तब्धताऽङ्गेषु ग्लानिर्वर्णस्य भेदनम् ||२६|| तन्द्रा निद्रा वातशोफो बलव्यापदि लक्षणम् | मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापोऽज्ञानमेव च ||२७|| पूर्वोक्तानि च लिङ्गानि मरणं च बलक्षये |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (28) · Śloka 28
tatra visraṁsē vyāpannē ca kriyāviśēṣairaviruddhairbalamāpyāyayēt ; itaraṁ tu mūḍhasañjñaṁ varjayēt ||28||
तत्र विस्रंसे व्यापन्ने च क्रियाविशेषैरविरुद्धैर्बलमाप्याययेत् ; इतरं तु मूढसञ्ज्ञं वर्जयेत् ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31
dōṣadhātumalakṣīṇō balakṣīṇō'pi vā naraḥ | svayōnivardhanaṁ yattadannapānaṁ prakāṅkṣati ||29|| yadyadāhārajātaṁ tu kṣīṇaḥ prārthayatē naraḥ | tasya tasya sa lābhē tu taṁ taṁ kṣayamapōhati ||30|| yasya dhātukṣayādvāyuḥ sañjñāṁ karma ca nāśayēt | prakṣīṇaṁ ca balaṁ yasya nāsau śakyaścikitsitum ||31||
दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणोऽपि वा नरः | स्वयोनिवर्धनं यत्तदन्नपानं प्रकाङ्क्षति ||२९|| यद्यदाहारजातं तु क्षीणः प्रार्थयते नरः | तस्य तस्य स लाभे तु तं तं क्षयमपोहति ||३०|| यस्य धातुक्षयाद्वायुः सञ्ज्ञां कर्म च नाशयेत् | प्रक्षीणं च बलं यस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितुम् ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (32) · Śloka 32
rasanimittamēva sthaulyaṁ kārśyaṁ ca | tatra ślēṣmalāhārasēvinō'dhyaśanaśīlasyāvyāyāminō divāsvapnaratasya cāma ēvānnarasō madhurataraśca śarīramanukrāmannatisnēhānmēdō janayati, tadatisthaulyamāpādayati ; tamatisthūlaṁ kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvēdagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni kṣipramēvāviśanti, saukumāryānmēdasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ, kaphamēdōniruddhamārgatvāccālpavyavāyō bhavati, āvr̥tamārgatvādēva śēṣā dhātavō nāpyāyantē'tyarthamatō'lpaprāṇō bhavati, pramēhapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇāmanyatamaṁ prāpya pañcatvamupayāti, sarva ēva cāsya rōgā balavantō bhavantyāvr̥tamārgatvāt srōtasām; atastasyōtpattihētuṁ pariharēt | utpannē tu śilājatuguggulugōmūtratriphalālōharajōrasāñjanamadhuyavamudgakōradūṣakaśyāmākōddālakādīnāṁ virūkṣaṇacchēdanīyānāṁ ca dravyāṇāṁ vidhivadupayōgō vyāyāmō lēkhanabastyupayōgaścēti ||32||
रसनिमित्तमेव स्थौल्यं कार्श्यं च | तत्र श्लेष्मलाहारसेविनोऽध्यशनशीलस्याव्यायामिनो दिवास्वप्नरतस्य चाम एवान्नरसो मधुरतरश्च शरीरमनुक्रामन्नतिस्नेहान्मेदो जनयति, तदतिस्थौल्यमापादयति ; तमतिस्थूलं क्षुद्रश्वासपिपासाक्षुत्स्वप्नस्वेदगात्रदौर्गन्ध्यक्रथनगात्रसादगद्गदत्वानि क्षिप्रमेवाविशन्ति, सौकुमार्यान्मेदसः सर्वक्रियास्वसमर्थः, कफमेदोनिरुद्धमार्गत्वाच्चाल्पव्यवायो भवति, आवृतमार्गत्वादेव शेषा धातवो नाप्यायन्तेऽत्यर्थमतोऽल्पप्राणो भवति, प्रमेहपिडकाज्वरभगन्दरविद्रधिवातविकाराणामन्यतमं प्राप्य पञ्चत्वमुपयाति, सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यावृतमार्गत्वात् स्रोतसाम्; अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् | उत्पन्ने तु शिलाजतुगुग्गुलुगोमूत्रत्रिफलालोहरजोरसाञ्जनमधुयवमुद्गकोरदूषकश्यामाकोद्दालकादीनां विरूक्षणच्छेदनीयानां च द्रव्याणां विधिवदुपयोगो व्यायामो लेखनबस्त्युपयोगश्चेति ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (33) · Śloka 33
tatra punarvātalāhārasēvinō'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśōkadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣu tkaṣāyālpāśanaprabhr̥tibhirupaśōṣitō rasadhātuḥ śarīramananukrāmannalpatvānna prīṇāti, tasmādatikārśyaṁ bhavati; sō'tikr̥śaḥ kṣutpipāsāśītōṣṇavātavarṣabhārādānēṣvasahiṣṇurvātarōgaprāyō'lpaprāṇaśca kriyāsu bhavati, śvāsakāsaśōṣaplīhōdarāgnisādagulmaraktapittānāmanyatamamāsādya maraṇamupayāti, sarva ēva cāsya rōgā balavantō bhavantyalpaprāṇatvāt; atastasyōtpattihētuṁ pariharēt | utpannē tu payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṁ madhurāṇāmanyāsāṁ cauṣadhīnāmupayōgaḥ, kṣīradadhighr̥tamāṁsaśāliṣaṣṭikayavagōdhūmānāṁ ca, divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabr̥ṁhaṇabastyupayōgaścēti ||33||
तत्र पुनर्वातलाहारसेविनोऽतिव्यायामव्यवायाध्ययनभयशोकध्यानरात्रिजागरणपिपासाक्षु त्कषायाल्पाशनप्रभृतिभिरुपशोषितो रसधातुः शरीरमननुक्रामन्नल्पत्वान्न प्रीणाति, तस्मादतिकार्श्यं भवति; सोऽतिकृशः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवातवर्षभारादानेष्वसहिष्णुर्वातरोगप्रायोऽल्पप्राणश्च क्रियासु भवति, श्वासकासशोषप्लीहोदराग्निसादगुल्मरक्तपित्तानामन्यतममासाद्य मरणमुपयाति, सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यल्पप्राणत्वात्; अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् | उत्पन्ने तु पयस्याश्वगन्धाविदारिगन्धाशतावरीबलातिबलानागबलानां मधुराणामन्यासां चौषधीनामुपयोगः, क्षीरदधिघृतमांसशालिषष्टिकयवगोधूमानां च, दिवास्वप्नब्रह्मचर्याव्यायामबृंहणबस्त्युपयोगश्चेति ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (34) · Śloka 34
yaḥ punarubhayasādhāraṇānyāsēvēta tasyānnarasaḥ śarīramanukrāman samān dhātūnupacinōti, samadhātutvānmadhyaśarīrō bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ kṣutpipāsāśītōṣṇavātavarṣātapasahō balavāṁśca, sa satatamanupālayitavya iti ||34||
यः पुनरुभयसाधारणान्यासेवेत तस्यान्नरसः शरीरमनुक्रामन् समान् धातूनुपचिनोति, समधातुत्वान्मध्यशरीरो भवति सर्वक्रियासु समर्थः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवातवर्षातपसहो बलवांश्च, स सततमनुपालयितव्य इति ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (35) · Śloka 35
bhavanti cātra- atyantagarhitāvētau sadā sthūlakr̥śau narau | śrēṣṭhō madhyaśarīrastu kr̥śaḥ sthūlāttu pūjitaḥ ||35||
भवन्ति चात्र- अत्यन्तगर्हितावेतौ सदा स्थूलकृशौ नरौ | श्रेष्ठो मध्यशरीरस्तु कृशः स्थूलात्तु पूजितः ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (36) · Śloka 36
dōṣaḥ prakupitō dhātūn kṣapayatyātmatējasā | iddhaḥ svatējasā vahnirukhāgatamivōdakam ||36||
दोषः प्रकुपितो धातून् क्षपयत्यात्मतेजसा | इद्धः स्वतेजसा वह्निरुखागतमिवोदकम् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (37) · Śloka 37
vailakṣaṇyāccharīrāṇāmasthāyitvāttathaiva ca | dōṣadhātumalānāṁ tu parimāṇaṁ na vidyatē ||37||
वैलक्षण्याच्छरीराणामस्थायित्वात्तथैव च | दोषधातुमलानां तु परिमाणं न विद्यते ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
ēṣāṁ samatvaṁ yaccāpi bhiṣagbhiravadhāryatē | na tat svāsthyādr̥tē śakyaṁ vaktumanyēna hētunā ||38||
एषां समत्वं यच्चापि भिषग्भिरवधार्यते | न तत् स्वास्थ्यादृते शक्यं वक्तुमन्येन हेतुना ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
dōṣādīnāṁ tvasamatāmanumānēna lakṣayēt | aprasannēndriyaṁ vīkṣya puruṣaṁ kuśalō bhiṣak ||39||
दोषादीनां त्वसमतामनुमानेन लक्षयेत् | अप्रसन्नेन्द्रियं वीक्ष्य पुरुषं कुशलो भिषक् ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (40) · Śloka 40
(svasthasya rakṣaṇaṁ kuryādasvasthasya tu buddhimān) | kṣapayēdbr̥ṁhayēccāpi dōṣadhātumalān bhiṣak | tāvadyāvadarōgaḥ syādētatsāmyasya lakṣaṇam ||40||
(स्वस्थस्य रक्षणं कुर्यादस्वस्थस्य तु बुद्धिमान्) | क्षपयेद्बृंहयेच्चापि दोषधातुमलान् भिषक् | तावद्यावदरोगः स्यादेतत्साम्यस्य लक्षणम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (41) · Śloka 41
samadōṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ | prasannātmēndriyamanāḥ svastha ityabhidhīyatē ||41||
समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः | प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ ||15||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ||१५||
🔊 Audio coming soon