15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ, ಧಾತವೋ ರಸಾದಯ ಉಪಧಾತವಶ್ಚ, ಮಲಾಃ ಪುರೀಷಾದಯಃ; ತೇಷಾಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನಸ್ತಿ ಸ ತಥಾ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಮಲಶಬ್ದಾಗ್ರೇ ಆದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಸ್ತನ್ಯಾರ್ತವಗರ್ಭಾದಯೋಽಪಿ ಧಾತವೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ’ ಇತಿ ವದನ್ತಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ದೋಷಧಾತುಮಲಮೂಲಂ ಹಿ ಶರೀರಂ, ತಸ್ಮಾದೇತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯಮಾನಮುಪಧಾರಯ ||೩||

ಕುತಃ ಪುನರೇಷಾಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧೀ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಇತ್ಯಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ, ಯಸ್ಮಾಚ್ಛರೀರಂ ದೋಷಾದಿಮೂಲಂ; ಯಥಾ ವೃಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಭವಸ್ಥಿತಿಪ್ರಲಯೇಷು ಮೂಲಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ತಥಾ ಶರೀರಸ್ಯ ವಾತಾದಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

ತತ್ರ ಪ್ರಸ್ಪನ್ದನೋದ್ವಹನಪೂರಣವಿವೇಕಧಾರಣಲಕ್ಷಣೋ ವಾಯುಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಃ ಶರೀರಂ ಧಾರಯತಿ (೧) |೪|

ದೋಷಧಾತುಮಲಾದೀನಾಂ ಸಾಮ್ಯಕ್ಷಯವೃದ್ಧಯಃ ಸ್ವಭಾವಾಖ್ಯಲಿಙ್ಗೇನ ಕರ್ಮಾಖ್ಯಲಿಙ್ಗೇನ ಚ ಜ್ಞೇಯಾಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾಮ್ಯಾದಿಜ್ಞಾನೇ ಏತಲ್ಲಿಙ್ಗದ್ವಯಂ ವಾಚ್ಯಂ; ತಥಾಹಿ - ವಾತಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಾಖ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಂ ‘ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತ’(ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ವಕ್ಷ್ಯತೇ; ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತು ‘ಪಿತ್ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ’(ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತ್ಯಾದಿ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನೇ; ತಥಾ ಕಫಸ್ಯ ‘ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶೀತೋ ಗುರುಃ’(ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತ್ಯಾದಿ; ಏವಂ ಧಾತುಮಲಯೋರಪಿ ಸ್ವಭಾವಾಖ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶನೀಯಮ್; ಇಹ ತು ದೋಷಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮಾಖ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಪ್ರಸ್ಪನ್ದನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸ್ಪನ್ದನಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಚಲನಮ್, ಇದಂ ವ್ಯಾನಸ್ಯ ಕರ್ಮ; ಉದ್ವಹನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಧಾರಣಮ್, ಉದಾನಸ್ಯ ಕರ್ಮ; ಪೂರಣಮಾಹಾರೇಣ, ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಕರ್ಮ; ವಿವೇಕೋ ರಸಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ಪೃಥಕ್ಕರಣಂ, ಸಮಾನಸ್ಯ ಕರ್ಮ; ಶುಕ್ರಮೂತ್ರಾದೀನಾಂ ವೇಗಕಾಲೇ ಕರ್ಷಣಮವೇಗಕಾಲೇ ಧಾರಣಮ್ , ಅಪಾನಸ್ಯ| ಪಞ್ಚಧಾ ಪ್ರವಿಭಕ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಾಣೋದಾನಸಮಾನವ್ಯಾನಾಪಾನಭೇದೇನ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸರ್ವವಾಯೂನಾಂ ಪ್ರಸ್ಪನ್ದನಾದಿಕರ್ಮ ಆಹುಃ; ಪ್ರಸ್ಪನ್ದನಂ ಶ್ವಾಸಪ್ರಶ್ವಾಸಾದಿಭಾವೇನ ಚಲನಮ್, ಉದ್ವಹನಂ ದೋಷಧಾತುಮಲಾನಾಮಿತ ಇತೋ ನಯನಂ, ಪೂರಣಮ್ ಆಹಾರರಸಾದೀನಾಂ ಸ್ವೇಷು ಸ್ವೇಷ್ವಾಶಯೇಷು ನಯನಂ, ವಿವೇಕಃ ಪೂರ್ವವದತ್ರಾಪಿ, ಧಾರಣಂ ಶರೀರಯನ್ತ್ರಸ್ಯ | ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ- ಪಞ್ಚಧಾ ಪ್ರವಿಭಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ||೪(೧)||

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

ರಾಗಪಕ್ತ್ಯೋಜಸ್ತೇಜೋಮೇಧೋಷ್ಮಕೃತ್ ಪಿತ್ತಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಮಗ್ನಿಕರ್ಮಣಾಽನುಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ; (೨) |೪|

ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ರಾಗೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಚ್ಛಬ್ದೋ ರಾಗಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ರಾಗಕೃತ್ ರಸಸ್ಯ ರಞ್ಜಕಾಗ್ನಿಸಞ್ಜ್ಞಂ ಪಿತ್ತಂ; ಪಕ್ತಿಕೃತ್ ಆಹಾರಸ್ಯ ಪಾಚಕಾಗ್ನಿಸಞ್ಜ್ಞಂ ಪಿತ್ತಂ; ಓಜಃಕೃತ್ ಸಾಧಕಾಗ್ನಿಸಞ್ಜ್ಞಂ ಪಿತ್ತಮ್, ಓಜೋ ಹೃದಿಸ್ಥಂ ಸೋಮಾತ್ಮಕಂ; ತೇಜಃಕೃತ್ ಆಲೋಚಕಾಗ್ನಿಸಞ್ಜ್ಞಂ ಪಿತ್ತಂ, ತೇಜೋ ದೃಷ್ಟಿಃ, ತದುಕ್ತಂ- “ತೇಜೋ ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಖ್ಯಾತಂ ತೇಜಃ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್”- ಇತಿ; ಮೇಧಾಕೃತ್ ಮೇಧಾ ಗ್ರನ್ಥಾಕರ್ಷಣಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ, ತಸ್ಯಾ ಅಪಿ ಸಾಧಕಾಗ್ನಿಸಞ್ಜ್ಞಮೇವ ಪಿತ್ತಂ ಕಾರಕಮ್; ಊಷ್ಮಕೃತ್ ತ್ವಕ್ಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ಭ್ರಾಜಕಾಗ್ನಿಸಞ್ಜ್ಞಮ್, ಊಷ್ಮಾ ಶರೀರಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಮ್| ಪಞ್ಚಧಾ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಮಿತಿ ಪಾಚಕರಞ್ಜಕಸಾಧಕಾಲೋಚಕಭ್ರಾಜಕಭೇದೇನ| ಅಗ್ನಿಕರ್ಮಣೇತಿ ರಾಗಾದಿ ಯದಗ್ನಿಕರ್ಮ ತೇನ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನುಗ್ರಹಮ್ ಉಪಕಾರಂ ಕರೋತಿ, ‘ಶರೀರಸ್ಯ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ತೇಜಃಶಬ್ದೇನ ವರ್ಣಪ್ರಕಾಶಿನೀಂ ತ್ವಕ್ಸ್ಥಾಂ ದೀಪ್ತಿಮಾಹುಃ; “ಇದಂ ಚ ರಾಗಾದಿಕರ್ಮ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸರ್ವಪಿತ್ತಾನಾಮ್” ಇತಿ ವದನ್ತಿ||೪(೨)||-

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಣಸ್ನೇಹನರೋಪಣಪೂರಣಬಲಸ್ಥೈರ್ಯಕೃಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಪ್ರವಿಭಕ್ತ ಉದಕಕರ್ಮಣಾಽನುಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ ||೪||

ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸನ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಕೃಚ್ಛಬ್ದಃ ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಣಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಣಕೃತ್ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಂ ಕರೋತಿ; ಯದ್ಯಪಿ ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಣಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ್ಮ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪೀಹ ತದ್ವಚನಂ ವ್ಯಾನಸ್ಯ ಸನ್ಧಿಚಾರಿತ್ವಾತ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಸನ್ಧಿಶ್ಲೇಷಣಂ ಕರ್ಮೇತಿ ಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್| ಸ್ನೇಹನಕೃದಿತಿ ಶರೀರಸ್ಯ ಸ್ನೈಗ್ಧ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾತ್| ರೋಪಣಕೃತ್ ವ್ರಣಸ್ಯ, ಸೌಮ್ಯತ್ವಾತ್| ಪೂರಣಕೃತ್ ಶರೀರಸ್ಯ, ಬಹುತ್ವಾನ್ಮೂರ್ತತ್ವಾಚ್ಚ| ಬಲಕೃತ್ ಪುಷ್ಟಿಕೃತ್| ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್ ತ್ರಿಕಸನ್ಧಿದಾರ್ಢ್ಯಕೃತ್, ಕಫಸ್ಥಾನಾನಾಂ ಸ್ವಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ವಾ| ಪಞ್ಚಧಾ ಪ್ರವಿಭಕ್ತ ಆಶಯಭೇದೇನ ಆಮಾಶಯೋರಃಶಿರಃಕಣ್ಠಸನ್ಧಿಭೇದೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ತಸ್ಯೈವ ಕಫಸ್ಯಾಶಯಭೇದೇನ ಪಞ್ಚಧಾಭಿನ್ನಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷಕಕ್ಲೇದಕಬೋಧಕತರ್ಪಕಾವಲಮ್ಬಕನಾಮಾನ್ಯಾಹುಃ | ಕೇಚಿದತ್ರ ಕಫಕರ್ಮಸು ಬೃಂಹಣಂ ತರ್ಪಣಂ ಚ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- “ಬೃಂಹಣಃ ಶರೀರಸ್ಯ, ದ್ರವತ್ವಮೂರ್ತಿಮತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಂ; ತರ್ಪಣಃ ತೃಪ್ತಿಜನಕೋ ಧಾತೂನಾಮ್”||೪||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

ರಸಸ್ತುಷ್ಟಿಂ ಪ್ರೀಣನಂ ರಕ್ತಪುಷ್ಟಿಂ ಚ ಕರೋತಿ, ರಕ್ತಂ ವರ್ಣಪ್ರಸಾದಂ ಮಾಂಸಪುಷ್ಟಿಂ ಜೀವಯತಿ ಚ, ಮಾಂಸಂ ಶರೀರಪುಷ್ಟಿಂ ಮೇದಸಶ್ಚ, ಮೇದಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ದೃಢತ್ವಂ ಪುಷ್ಟಿಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಚ, ಅಸ್ಥೀನಿ ದೇಹಧಾರಣಂ ಮಜ್ಜ್ಞಃ ಪುಷ್ಟಿಂ ಚ, ಮಜ್ಜಾ ಸ್ನೇಹಂ ಬಲಂ ಶುಕ್ರಪುಷ್ಟಿಂ ಪೂರಣಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಚ ಕರೋತಿ, ಶುಕ್ರಂ ಧೈರ್ಯಂ ಚ್ಯವನಂ ಪ್ರೀತಿಂ ದೇಹಬಲಂ ಹರ್ಷಂ ಬೀಜಾರ್ಥಂ ಚ; (೧) |೫|

ಇದಾನೀಂ ಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ರಸಸ್ತುಷ್ಟಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧೈರ್ಯಂ ಶೌರ್ಯಂ ಶೂರತ್ವಮ್, ಅತ ಏವ ಕ್ಲೀಬಾ ಅಧೀರಾಃ; ಚ್ಯವನಂ ಶೀಘ್ರತ್ವೇನಾವಸ್ರಂಸನಂ, ಪ್ರೀತಿಂ ಸ್ನೇಹಂ ಪ್ರಮದಾಸು; ದೇಹಬಲಮುತ್ಸಾಹೋಪಚಯಲಕ್ಷಣಂ; ಹರ್ಷಂ ಪುನರುತ್ಕಣ್ಠಾಜನನಂ ಪ್ರಮದಾಸ್ವೇವ; ಬೀಜಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ ಬೀಜಪ್ರಯೋಜನಂ, ಯಥಾ- ಋತುಕ್ಷೇತ್ರಾದಿಸಮ್ಪತ್ತೌ ಬೀಜಮಙ್ಕುರಜನನಂ ಸ್ಯಾತ್, ಏವಂ ಶುಕ್ರಮಪಿ ಗರ್ಭಜನಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ- “ರಸಃ ಪ್ರೀಣಯತಿ, ರಕ್ತಂ ಜೀವಯತಿ, ಮಾಂಸಂ ಲೇಪಯತಿ, ಮೇದಃ ಸ್ನೇಹಯತಿ, ಅಸ್ಥಿ ಧಾರಯತಿ, ಮಜ್ಜಾ ಅಸ್ಥೀನಿ ಪೂರಯತಿ, ಶುಕ್ರಂ ಧೈರ್ಯಚ್ಯವನಂ ಪ್ರೀತಿದೇಹಬಲಹರ್ಷಬೀಜಾರ್ಥಕೃತ್”- ಇತಿ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- “ರಸಃ ಪ್ರೀಣಯತಿ ಧಾತೂಂಸ್ತರ್ಪಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ರಕ್ತಂ ಜೀವಯತಿ ಪ್ರಾಣಾನುವರ್ತನಂ ಕರೋತಿ, ಮಾಂಸಂ ಲೇಪಯತಿ ಅಸ್ಥ್ಯಾದೀನ್, ಮೇದಃ ಸ್ನೇಹಯತಿ ಸ್ನೇಹಾತ್, ಅಸ್ಥಿ ಧಾರಯತಿ ಶರೀರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಧೈರ್ಯಚ್ಯವನಮಿತಿ ಧೈರ್ಯಸ್ಯ ಚ್ಯವನಂ ಧೈರ್ಯಚ್ಯವನಂ ಚ್ಯುತಿಃ ಪ್ರಮದಾಸು ವಿಷಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ”| ಅಯಂ ಪಾಠೋ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈಃ ಸಾದರಂ ಪಠಿತಃ||೫(೧)||

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

ಪುರೀಷಮುಪಸ್ತಮ್ಭಂ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಧಾರಣಂ ಚ, ಬಸ್ತಿಪೂರಣವಿಕ್ಲೇದಕೃನ್ಮೂತ್ರಂ, ಸ್ವೇದಃ ಕ್ಲೇದತ್ವಕ್ಸೌಕುಮಾರ್ಯಕೃತ್; (೨) |೫|

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಮಲಾನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕರ್ಮೋಚ್ಯತೇ- ಪುರೀಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಕರೋತಿ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಉಪಸ್ತಮ್ಭಃ ಅವಷ್ಟಮ್ಭಃ ಶರೀರಧಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ ಪುರೀಷಕರ್ಮಸು ಪ್ರೀಣನಂ ಪಠನ್ತಿ, ನ ತ್ವಾಚಾರ್ಯಾಃ| ಕಶ್ಚಿದಾಚಾರ್ಯೋಽತ್ರೋಪಸ್ತಮ್ಭಂ ನ ಪಠತಿ| ಬಸ್ತಿರ್ಮೂತ್ರಾಶಯಃ, ತಸ್ಯ ಪೂರಣಂ, ವಿಕ್ಲೇದಮಾರ್ದ್ರತ್ವಂ ಚ, ಮೂತ್ರಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಕ್ಲೇದವಿವೇಕಜಂ ಬಸ್ತಿಪೂರಣಕೃನ್ಮೂತ್ರಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಕ್ಲೇದವಿವೇಕಜಮಿತಿ ಕ್ಲೇದ ಆರ್ದ್ರತ್ವಂ ಸ ಚಾಹಾರಸ್ಯ, ತಸ್ಯ ವಿವೇಕಾತ್ ಪೃಥಕ್ತ್ವಾಜ್ಜಾತಂ ಮೂತ್ರಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಸ್ವೇದಃ ಕ್ಲೇದಯತಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೫(೨)||-

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

ರಕ್ತಲಕ್ಷಣಮಾರ್ತವಂ ಗರ್ಭಕೃಚ್ಚ, ಗರ್ಭೋ ಗರ್ಭಲಕ್ಷಣಂ, ಸ್ತನ್ಯಂ ಸ್ತನಯೋರಾಪೀನತ್ವಜನನಂ ಜೀವನಂ ಚೇತಿ ||೫||

ಅತ ಉಪಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕರ್ಮಾಹ- ರಕ್ತಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಲಕ್ಷಣಮಾರ್ತವಮಿತಿ ರಕ್ತಸ್ಯ ಯಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ತಾನ್ಯಸ್ಯ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಸ್ವಭಾವಕಥನಮ್| ಗರ್ಭಕೃಚ್ಚೇತಿ ಪ್ರಾಕೃತಕರ್ಮಕಥನಮ್| ಚಕಾರಾದ್ರಕ್ತಕರ್ಮಾಪಿ ಜೀವನಸಞ್ಜ್ಞಂ ಕರೋತಿ| ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ “ರಕ್ತಲಕ್ಷಣಮಾರ್ತವಂ ಯಥೋಕ್ತಮಕೃತ್ರಿಮಂ ಗರ್ಭಕೃಚ್ಚ” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- “ಯಥೋಕ್ತಮಿತಿ ‘ಶಶಾಸೃಕ್ಪ್ರತಿಮಂ ಯಚ್ಚ ಯದ್ವಾ ಲಾಕ್ಷಾರಸೋಪಮಮ್’- (ಶಾ. ಅ. ೨) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್, ಅಕೃತ್ರಿಮಮಿತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರಧಃಪ್ರಸೃತೈರಷ್ಟಧಾಽಽರ್ತವದೂಷಕೈರಸೃಗ್ದರರೂಪತಯಾ ವಾ ಕೃತಂ ಕೃತ್ರಿಮಂ, ನ ಕೃತ್ರಿಮಮಕೃತ್ರಿಮಂ ಶುದ್ಧಂ, ಗರ್ಭಕೃದ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ”| ಗರ್ಭೋ ಗರ್ಭಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ‘ಸ್ತನಯೋಃ ಶ್ಯಾವಮುಖತಾ’ (ಶಾ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ‘ಕರೋತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಸ್ತನ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ ಆಪೀನತ್ವಜನನಂ ಮಾಂಸಲತ್ವಜನನಮ್| ಜೀವನಂ ಬಾಲಾನಾಂ, ತೇಷಾಮೇವ ಸ್ತ್ರೀಕ್ಷೀರಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾತ್||೫||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

ತತ್ರ ವಿಧಿವತ್ ಪರಿರಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ವೀತ ||೬||

ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ರಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ತೇಷು ವಾತಾದಿಷು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇಷು| ವಿಧಿವತ್ ವಿಧಿನೋಪಪನ್ನಂ; ವಿಧಿರತ್ರ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವೃತ್ತಿಕಃ | ಪರಿರಕ್ಷಣಂ ಸರ್ವತೋ ರಕ್ಷಣಮ್||೬||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮೇಷಾಂ ಕ್ಷೀಣಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತತ್ರ, ವಾತಕ್ಷಯೇ ಮನ್ದಚೇಷ್ಟತಾಽಲ್ಪವಾಕ್ತ್ವಮಪ್ರಹರ್ಷೋ ಮೂಢಸಞ್ಜ್ಞತಾ ಚ, ಪಿತ್ತಕ್ಷಯೇ ಮನ್ದೋಷ್ಮಾಗ್ನಿತಾ ನಿಷ್ಪ್ರಭತಾ ಚ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯೇ ರೂಕ್ಷತಾಽನ್ತರ್ದಾಹ ಆಮಾಶಯೇತರಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶಯಶೂನ್ಯತಾ ಸನ್ಧಿಶೈಥಿಲ್ಯಂ (ತೃಷ್ಣಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಪ್ರಜಾಗರಣಂ) ಚ ||೭||

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿದತ್ರ “ಕ್ಷಯಃ ಪುನರೇಷಾಮತಿಸಂಶೋಧನಾತಿಸಂಶಮನವೇಗವಿಧಾರಣಾಸಾತ್ಮ್ಯಾನ್ನಮನಸ್ತಾಪವ್ಯಾಯಾಮಾನಶನಾತಿಮೈಥುನೈರ್ಭವತಿ”- ಇತಿ ಕ್ಷಯಕಾರಣಾನಿ ಪಠನ್ತಿ| “ಏತಾನಿ ಪ್ರಾಯೋ ವಾಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಪಿತ್ತಕಫಯೋಸ್ತು ಕ್ಷಯಮಿತಿ; ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕಾರಣಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ನಾಸ್ಮಿನ್ ಪಾಠೇ ಪ್ರಯೋಜನಮ್” ಇತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾ ವದನ್ತಿ| ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದಚೇಷ್ಟತಾ ಮನ್ದಕಾಯವ್ಯಾಪಾರತಾ| ಅಪ್ರಹರ್ಷಃ ಅತುಷ್ಟಿಃ| ಮೂಢಸಞ್ಜ್ಞತಾ ನಷ್ಟಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನತಾ| ಚಕಾರಾತ್ ಪ್ರಾಕೃತಕರ್ಮಹಾನಿಸ್ತದ್ವಿರೋಧಿನಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪ್ರಾಕೃತಕರ್ಮವೃದ್ಧಿರಿತಿ ಚಕಾರಃ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಏವಂ ಪಿತ್ತಾದಿಕ್ಷಯೇಷ್ವಪಿ ಚಕಾರಪ್ರಯೋಜನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪಿತ್ತಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಷ್ಪ್ರಭತಾ ಪ್ರಭಾಹಾನಿಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಮಾಶಯೋ ಯತ್ರಾಶಿತಾದಿ ಪಚ್ಯತೇ, ಇತರಾಶಯಾ ಉರಃಕಣ್ಠಶಿರಃಸನ್ಧಯ ಇತಿ; ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶಯಶೂನ್ಯತೇತಿ ಕೃತೇ ಸತಿ ಆಮಾಶಯೋ ಲಬ್ಧಃ, ಯದಾಮಾಶಯಸ್ಯ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ತದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಶೂನ್ಯತಾಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಕೇಚಿಚ್ಛಿರಃಶಬ್ದಂ ಸೂತ್ರೇ ಪಠನ್ತಿ, ಶಿರಸೋಽಪಿ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಮ್||೭||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

ತತ್ರ ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಾನ್ಯೇವ ಪ್ರತೀಕಾರಃ ||೮||

ದೋಷಕ್ಷಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಾನ್ಯೇವೇತಿ ಶೀತರೂಕ್ಷಾದೀನಿ| ಪ್ರತೀಕಾರಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ನ ಪುನಃ ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಾನ್ಯಪಿ ಕಟುಕಾದೀನಿ, ಕುತಃ? ಭೂಯಸ್ತ್ವೇನಾನ್ಯದೋಷಪ್ರಕೋಪಣತ್ವಾತ್| ತಥಾಚೋಕ್ತಂ- “ವಾತಕ್ಷಯೇ ಶೀತರೂಕ್ಷೈರ್ನ ತ್ವನ್ಯೈಃ ಕಟುಕಾದಿಭಿಃ| ಪಿತ್ತಕ್ಷಯೇಽಪಿ ಕಟುಕೈರುಷ್ಣೈರ್ನ ಲವಣಾದಿಭಿಃ|| ಕ್ಷೀರಾದಿಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತೈಃ ಪ್ರತಿಕುರ್ಯಾತ್ ಕಫಕ್ಷಯೇ”- ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- “ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಾನೀತಿ ಸ್ವಯೋನಿರಾತ್ಮಹೇತುಃ; ತತ್ರ ವಾಯೋರ್ವಾಯುರೇವ ಹೇತುಃ, ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಗ್ನಿರ್ಹೇತುಃ, ಕಫಸ್ಯ ಹೇತುರಾಪಃ; ವಾತಕ್ಷಯೇ ವಾತವರ್ಧನಾನಿ, ಪಿತ್ತಕ್ಷಯೇ ಪಿತ್ತವರ್ಧನಾನಿ, ಕಫಕ್ಷಯೇ ಕಫವರ್ಧನಾನಿ” ಇತಿ| “ಕಫಸ್ಯ ಯೋನೀ ರಸಃ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ರಕ್ತಮ್” ಇತ್ಯಪರೇ; ರಸರಕ್ತಯೋರಪಿ ವರ್ಧನಾನ್ಯಾಪ್ಯತೈಜಸದ್ರವ್ಯಾಣೀತಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೮||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

ರಸಕ್ಷಯೇ ಹೃತ್ಪೀಡಾಕಮ್ಪಶೂನ್ಯತಾಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಚ, ಶೋಣಿತಕ್ಷಯೇ ತ್ವಕ್ಪಾರುಷ್ಯಮಮ್ಲಶೀತಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಿರಾಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಚ, ಮಾಂಸಕ್ಷಯೇ ಸ್ಫಿಗ್ಗಣ್ಡೌಷ್ಠೋಪಸ್ಥೋರುವಕ್ಷಃಕಕ್ಷಾಪಿಣ್ಡಿಕೋದರಗ್ರೀವಾಶುಷ್ಕತಾ ರೌಕ್ಷ್ಯತೋದೌ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಸದನಂ ಧಮನೀಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಚ, ಮೇದಃಕ್ಷಯೇ ಪ್ಲೀಹಾಭಿವೃದ್ಧಿಃ ಸನ್ಧಿಶೂನ್ಯತಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಮೇದುರಮಾಂಸಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಚ, ಅಸ್ಥಿಕ್ಷಯೇಽಸ್ಥಿಶೂಲಂ ದನ್ತನಖಭಙ್ಗೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚ, ಮಜ್ಜಕ್ಷಯೇಽಲ್ಪಶುಕ್ರತಾ ಪರ್ವಭೇದೋಽಸ್ಥಿನಿಸ್ತೋದೋಽಸ್ಥಿಶೂನ್ಯತಾ ಚ, ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಮೇಢ್ರವೃಷಣವೇದನಾಽಶಕ್ತಿರ್ಮೈಥುನೇ ಚಿರಾದ್ವಾ ಪ್ರಸೇಕಃ ಪ್ರಸೇಕೇ ಚಾಲ್ಪರಕ್ತಶುಕ್ರದರ್ಶನಮ್ ||೯||

ಇದಾನೀಂ ಧಾತುಕ್ಷಯಂ ದರ್ಶಯತಿ- ರಸಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಚ್ಛಬ್ದಃ ಪೀಡಾದಿಭಿಃ ಶೂನ್ಯತಾನ್ತೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೃಷ್ಣಾ ಉದಕಪಾನಾಭಿಲಾಷಃ| ಚಕಾರಪ್ರಯೋಜನಂ ದೋಷಕ್ಷಯಪ್ರಸ್ತಾವೇ ದರ್ಶಿತಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು “ರಸಕ್ಷಯೇ ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಕಮ್ಪಃ ಶೋಷಃ ಶೂನ್ಯತಾ ತೃಷ್ಣಾ ಚ” ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- “ಶೋಷಃ ಶರೀರಸ್ಯ, ಶೂನ್ಯತಾ ಆಮಾಶಯಸ್ಯ ಮನಸೋ ವಾ ಇತಿ,” ಶೇಷಂ ಸಮಮ್| ಶೋಣಿತಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಲಶೀತಪ್ರಾರ್ಥನೇತಿ ಶೋಣಿತಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ವಾತವೃದ್ಧೌ ತತ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕಾಮ್ಲರಸೇಚ್ಛಾ, ತಥಾ ರಕ್ತಸ್ಯ ದ್ರವತ್ವಾತ್ತತ್ಕ್ಷಯೇ ತೇಜೋವೃದ್ಧೌ ಶೀತಪ್ರಾರ್ಥನಾಽಪಿ; ಕೇಚಿತ್ “ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ತತ್ತುಲ್ಯಗುಣಯೋರಮ್ಲಶೀತಯೋಃ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ” ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಚಕಾರಾದ್ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಿಕಂ ಚ ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯೋಕ್ತಮಪ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಮಾಂಸಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಫಿಚೌ ಕಟಿಪ್ರೋಥೌ, ಗಣ್ಡೌ ಗಲ್ಲೌ, ಉಪಸ್ಥೋ ಯೋನಿಃ, ಊರುಃ ಲೋಕೇ ‘ಜಙ್ಘಾ’ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ, ವಕ್ಷಃ ಉರಃ, ಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಜಾನುಗುಲ್ಫಯೋರನ್ತರಂ; ಶುಷ್ಕಶಬ್ದಃ ಸ್ಫಿಗಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಮೇದಃಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ತ್ವಚಃ| ಮೇದುರಮಾಂಸಪ್ರಾರ್ಥನೇತಿ ಮೇದುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತಮಂ; ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಅಭಿಲಾಷಃ| ಅಸ್ಥಿಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ದೇಹಸ್ಯ ದನ್ತನಖಾನಾಂ ಚ; ದನ್ತಾದೀನಾಮಸ್ಥಿಮಯತ್ವಾದ್ಭಙ್ಗಃ | ಮಜ್ಜಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ವಭೇದೋ ಗ್ರನ್ಥಿಪೀಡಾ; ಅಸ್ಥಿಶೂನ್ಯತಾ ರಿಕ್ತತಾ, ಪೂರಣಾಭಾವಾತ್| ಶುಕ್ರಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚಿರಾದ್ವಾ ಪ್ರಸೇಕ ಇತಿ ಕಥಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಾವಪಿ ಚಿರಕಾಲೇನ ಕ್ಷರಣಮ್; ಅಲ್ಪರಕ್ತಶುಕ್ರದರ್ಶನಂ ಶುಕ್ರಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಮಜ್ಜಮಿಶ್ರಮಲ್ಪರಕ್ತತ್ವಮೃಚ್ಛತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು “ಅಲ್ಪಶುಕ್ರರಕ್ತದರ್ಶನಮಿತಿ ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುಃ ಶೋಣಿತಮಲ್ಪಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ನಿಃಸ್ರಾವಯತಿ” ಇತಿ; ಮೇಢ್ರವೃಷಣವೇದನೇತಿ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸರ್ವಶರೀರವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ವಿಶೇಷಾಧಾರತ್ವಾನ್ಮೇಢ್ರವೃಷಣನಿರ್ದೇಶಃ||೯||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

ತತ್ರಾಪಿ ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಃ (ಪ್ರತೀಕಾರಃ ) ||೧೦||

ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರಾಪೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಮಪಿ ಸಮಾನೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಮಾನಗುಣೇನ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೇನ ವಾ| ಸಮಾನೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಯಥಾ- ರಕ್ತಂ ರಕ್ತೇನ ವರ್ಧತೇ, ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸೇನ, ಮೇದೋ ಮೇದಸಾ, ಅಸ್ಥಿ ತರುಣಸಞ್ಜ್ಞಕೇನಾಸ್ಥ್ನಾ, ಮಜ್ಜಾ ಮಜ್ಜ್ಞಾ, ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರೇಣ; ಸಮಾನಗುಣೇನ ಯಥಾ- ರಕ್ತಕ್ಷಯೇ ತೈಜಸದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಃ, ತೇಜೋಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗೋ ವೇತ್ಯಾದಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ದ್ರವ್ಯಗ್ರಹಣಮುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಕರ್ಮಾಪಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರಭಿವೃದ್ಧಿಕರಂ ತತ್ಕ್ಷಯೇ ತತ್ ಸೇವ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಸ್ವಯೋನಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಮವಬೋಧಾರ್ಥಂ ಧಾತುಮಲೋಪಧಾತುಷು ಶ್ಲೋಕಾಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ- “ಯದ್ಯಪಿ ಪಞ್ಚಭೂತಾನಾಂ ವಾಚ್ಯಃ ಪಾಕೋ ದ್ವಿಧಾ ಪುನಃ| ತಥಾಽಪ್ಯಪಾಂ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾದ್ರಸಃ ಸೌಮ್ಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ|| ಅತಿರಿಕ್ತಾ ಗುಣಾ ರಕ್ತೇ ವಹ್ನೇರ್ಮಾಂಸೇ ತು ಪಾರ್ಥಿವಾಃ| ಮೇದಸ್ಯಮ್ಬುಭುವೋರಸ್ಥ್ನಿ ಪೃಥಿವ್ಯನಿಲತೇಜಸಾಮ್|| ಮಜ್ಜ್ಞಿ ಶುಕ್ರೇ ಚ ಸೋಮಸ್ಯ ಮೂತ್ರೇಽಮ್ಬುಶಿಖಿನೋರ್ಗುಣಾಃ| ಭುವೋ ವಿಶ್ಯಾರ್ತವೇ ತ್ವಗ್ನೇಃ ಪ್ರಸ್ವೇದಸ್ತನ್ಯಯೋರಪಾಮ್|| ಇತಿ ಧಾತುಮಲೇಷೂಕ್ತಾ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತಃ ಸ್ಥಿತಾಃ| ಪ್ರಾಯೇಣ ಭೂಗುಣಾ ಗರ್ಭೇ ಸ್ತೋಕಾ ಹ್ಯನ್ಯಗುಣಾ ಅಪಿ”- ಇತಿ||೧೦||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

ಪುರೀಷಕ್ಷಯೇ ಹೃದಯಪಾರ್ಶ್ವಪೀಡಾ ಸಶಬ್ದಸ್ಯ ಚ ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಗಮನಂ ಕುಕ್ಷೌ ಸಞ್ಚರಣಂ ಚ, ಮೂತ್ರಕ್ಷಯೇ ಬಸ್ತಿತೋದೋಽಲ್ಪಮೂತ್ರತಾ ಚ; ಅತ್ರಾಪಿ ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಃ | ಸ್ವೇದಕ್ಷಯೇ ಸ್ತಬ್ಧರೋಮಕೂಪತಾ ತ್ವಕ್ಶೋಷಃ ಸ್ಪರ್ಶವೈಗುಣ್ಯಂ ಸ್ವೇದನಾಶಶ್ಚ; ತತ್ರಾಭ್ಯಙ್ಗಃ ಸ್ವೇದೋಪಯೋಗಶ್ಚ ||೧೧||

ಮಲಕ್ಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪುರೀಷಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕುಕ್ಷಿರತ್ರ ಜಠರಮ್| ಅತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅತ್ರಾಪೀತ್ಯಾದಿ| ಪುರೀಷಕ್ಷಯೇ ಮಾಷಕುಲ್ಮಾಷಾದೀನಾಂ, ಮೂತ್ರಕ್ಷಯೇ ಇಕ್ಷುತ್ರಪುಸಾದೀನಾಮುಪಯೋಗಃ| ಸ್ವೇದಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಪರ್ಶವೈಗುಣ್ಯಂ ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ತತ್ರಾಭ್ಯಙ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರಾತ್ ಸ್ವೇದಜನನಕುಕ್ಕುಟವರಾಹಾದಿಮಾಂಸೋಪಯೋಗಶ್ಚಾಭ್ಯನ್ತರೋ ಲಭ್ಯತೇ||೧೧||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

ಆರ್ತವಕ್ಷಯೇ ಯಥೋಚಿತಕಾಲಾದರ್ಶನಮಲ್ಪತಾ ವಾ ಯೋನಿವೇದನಾ ಚ; ತತ್ರ ಸಂಶೋಧನಮಾಗ್ನೇಯಾನಾಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವಿಧಿವದುಪಯೋಗಃ | ಸ್ತನಕ್ಷಯೇ ಸ್ತನಯೋರ್ಮ್ಲಾನತಾ ಸ್ತನ್ಯಾಸಮ್ಭವೋಽಲ್ಪತಾ ವಾ; ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮವರ್ಧನದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಃ | ಗರ್ಭಕ್ಷಯೇ ಗರ್ಭಾಸ್ಪನ್ದನಮನುನ್ನತಕುಕ್ಷಿತಾ ಚ; ತತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಬಸ್ತಿಕಾಲಾಯಾಃ ಕ್ಷೀರಬಸ್ತಿಪ್ರಯೋಗೋ ಮೇದ್ಯಾನ್ನೋಪಯೋಗಶ್ಚೇತಿ ||೧೨||

ಉಪಧಾತುಕ್ಷಯಮಾಹ- ಆರ್ತವಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಚಿತಕಾಲೋ ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ತ್ರ್ಯಹಸ್ರವಣಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ತತ್ರ ಸಂಶೋಧನಮಿತ್ಯಾದಿ| “ಸಂಶೋಧನಮಿಹ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್” ಇತಿ ಕೇಚಿತ್; “ಸಂಶೋಧನಮಿಹ ವಮನಂ ನ ವಿರೇಕಃ” ಇತ್ಯಪರೇ, ಕುತಃ? ವಿರೇಚನೇನ ಹಿ ಪಿತ್ತಕ್ಷಯಾದಾರ್ತವಸ್ಯ ಕ್ಷಯ ಏವ ಸ್ಯಾದಿತಿ, ವಮನೇನ ತು ಸೌಮ್ಯಧಾತೌ ನಿರ್ಹೃತೇ ಆಗ್ನೇಯಧಾತೌ ವೃದ್ಧೇ ಆರ್ತವಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ| ಆಗ್ನೇಯಾನಾಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಿತಿ ತಿಲಮಾಷಸುರಾಶುಕ್ತಾದೀನಾಮ್| ಸ್ತನ್ಯಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮ್ಲಾನತಾ ಅನುನ್ನತಿಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮವರ್ಧನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ರಸಜತ್ವಾತ್| ಗರ್ಭಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಪ್ತಬಸ್ತಿಕಾಲಾಯಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಾಷ್ಟಮಮಾಸಾಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೇದ್ಯಾನ್ನೋಪಯೋಗ ಇತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ನೋಪಯೋಗಃ; “ಮೇಧ್ಯಾಣ್ಡೋಪಯೋಗ” ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, “ಮೇಧ್ಯಾಣ್ಡಾನಿ ವೃಷ್ಯಾಣ್ಡಾನಿ, ಬಸ್ತಮತ್ಸ್ಯಾಣ್ಡಾದೀನಿ” ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧೨||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮತಿವೃದ್ಧಾನಾಂ ದೋಷಧಾತುಮಲಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ವೃದ್ಧಿಃ ಪುನರೇಷಾಂ ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಾತ್ಯುಪಸೇವನಾದ್ಭವತಿ | ತತ್ರ, ವಾತವೃದ್ಧೌ ವಾಕ್ಪಾರುಷ್ಯಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಗಾತ್ರಸ್ಫುರಣಮುಷ್ಣಕಾಮಿ(ಮ)ತಾ ನಿದ್ರಾನಾಶೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವಂ ಗಾಢವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ ಚ; ಪಿತ್ತವೃದ್ಧೌ ಪೀತಾವಭಾಸತಾ ಸನ್ತಾಪಃ ಶೀತಕಾಮಿತ್ವಮಲ್ಪನಿದ್ರತಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಬಲಹಾನಿರಿನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಪೀತವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಂ ಚ; ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧೌ ಶೌಕ್ಲ್ಯಂ ಶೈತ್ಯಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಗೌರವಮವಸಾದಸ್ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಶ್ಚ ||೧೩||

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಾಢವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋಽಯಂ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಕರ್ಮಣೋಽತಿಶಯತ್ವಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ, ಏವಂ ಪಿತ್ತಕಫರಸಾದಿಷ್ವಪಿ ಚಕಾರಪ್ರಯೋಜನಮ್| ವಾಕ್ಪಾರುಷ್ಯಂ ವಚನಕಾರ್ಕಶ್ಯಂ, ಕೇಚಿದ್ವಾಕ್ಪಾರುಷ್ಯಂ ನ ಪಠನ್ತಿ| ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಮಾಂಸಕ್ಷಯಃ| ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಶರೀರೇ| ಅಲ್ಪಬಲತ್ವಮ್ ಉತ್ಸಾಹಹಾನಿಃ| ಪಿತ್ತವೃದ್ಧಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪನಿದ್ರತಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತೇಸ್ತಿರಸ್ಕಾರಃ| ಬಲಹಾನಿರಿಹ ಓಜೋಹಾನಿಃ, ಸನ್ತಾಪಾತ್ತತ್ಕ್ಷಯೋಪಪತ್ತೇಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಶೌಕ್ಲ್ಯಶೈತ್ಯೇ ತ್ವಗಾದೀನಾಮ್| ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಃ| ಅವಸಾದಃ ಚಿತ್ತದೇಹಯೋರ್ಗ್ಲಾನಿಃ| ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾಭೇದಃ| ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಃ ಅತ್ಯನ್ತವೃದ್ಧೇನ ವಿಷ(ಘ)ಟನಮ್| ‘ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಶ್ಲಿಷ್ಟತಾ ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ‘ಕಫೋಪಚಿತತ್ವಾತ್ ಸುಷ್ಠು ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥ್ನೋರ್ಭವತಿ’ ಇತಿ| ‘ಅಧ್ಯಸ್ಥಿಶ್ಲಿಷ್ಟತಾ’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠಃ||೧೩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

ರಸೋಽತಿವೃದ್ಧೋ ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇದಂ ಪ್ರಸೇಕಂ ಚಾಪಾದಯತಿ; ರಕ್ತಂ ರಕ್ತಾಙ್ಗಾಕ್ಷಿತಾಂ ಸಿರಾಪೂರ್ಣತ್ವಂ ಚ; ಮಾಂಸಂ ಸ್ಫಿಗ್ಗಣ್ಡೌಷ್ಠೋಪಸ್ಥೋರುಬಾಹುಜಙ್ಘಾಸು ವೃದ್ಧಿಂ ಗುರುಗಾತ್ರತಾಂ ಚ; ಮೇದಃಸ್ನಿಗ್ಧಾಙ್ಗತಾಮುದರಪಾರ್ಶ್ವವೃದ್ಧಿಂ ಕಾಸಶ್ವಾಸಾದೀನ್ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಚ; ಅಸ್ಥ್ಯಧ್ಯಸ್ಥೀನ್ಯಧಿದನ್ತಾಂಶ್ಚ; ಮಜ್ಜಾ ಸರ್ವಾಙ್ಗನೇತ್ರಗೌರವಂ ಚ; ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀಮತಿಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಂ ಚ ||೧೪||

ಧಾತೂನಾಮತಿವೃದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರಸೋಽತಿವೃದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇದಂ ಹೃಲ್ಲಾಸಮ್, ಅನ್ಯೇ ಛರ್ದಿಮಾಹುಃ| ಪ್ರಸೇಕಂ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಪಾದಯತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ಗರ್ಭೋ ಜಠರಾಭಿವೃದ್ಧಿಂ ಸ್ವೇದಂ ಚೇತ್ಯನ್ತಂ ಯಾವದನುವರ್ತತೇ| ಅಧ್ಯಸ್ಥೀನಿ ಅಧಿಕಾಸ್ಥೀನಿ| ಅಧಿದನ್ತಾನಿತಿ ಅಧಿಕಾನ್ ದನ್ತಾನ್; ಚಕಾರಾತ್ ಕೇಶನಖಯೋರಪ್ಯತಿವೃದ್ಧಿರ್ಜ್ಞೇಯಾ| ಶುಕ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಅತಿಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಮಿತಿ ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಶುಕ್ರಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

ಪುರೀಷಮಾಟೋಪಂ ಕುಕ್ಷೌ ಶೂಲಂ ಚ; ಮೂತ್ರಂ ಮೂತ್ರವೃದ್ಧಿಂ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಬಸ್ತಿತೋದಮಾಧ್ಮಾನಂ ಚ; ಸ್ವೇದಸ್ತ್ವಚೋ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂಂ ಚ ||೧೫||

ಮಲಾನಾಮತಿವೃದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪುರೀಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಟೋಪಮ್ ಆಧ್ಮಾನಂ, ಕ್ಷೋಭಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಮೂತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಧ್ಮಾನಮಿಹ ಬಸ್ತೇರೇವ||೧೫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ಆರ್ತವಮಙ್ಗಮರ್ದಮತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಚ; ಸ್ತನ್ಯಂ ಸ್ತನಯೋರಾಪೀನತ್ವಂ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ತೋದಂ ಚ; ಗರ್ಭೋ ಜಠರಾಭಿವೃದ್ಧಿಂ ಸ್ವೇದಂ ಚ ||೧೬||

ಉಪಧಾತೂನಾಮತಿವೃದ್ಧಿಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಆರ್ತವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಮರ್ದೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಪಿತ್ತಧರ್ಮತ್ವಾದಾರ್ತವಸ್ಯ, ತದುಕ್ತಂ- “ಈಷತ್ಕೃಷ್ಣಂ ವಿಗನ್ಧಂ ಚ” (ಶಾ. ಅ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿ; “ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್” ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ಚಕಾರಾದ್ರಕ್ತಗುಲ್ಮಾದೀನಪಿ||೧೬||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

ತೇಷಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸಂಶೋಧನಂ ಕ್ಷಪಣಂ ಚ ಕ್ಷಯಾದವಿರುದ್ಧೈಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೈಃ ಪ್ರಕುರ್ವೀತ ||೧೭||

ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯದ್ಯದಸ್ಯಾತ್ಮೀಯಮ್| ಕ್ಷಪಣಮತ್ರ ಸಂಶಮನಮ್| ಕ್ಷಯಾದವಿರುದ್ಧೈಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೈರಿತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತೈಃ| ತಥಾಹಿ- “ಛಿನ್ನಾವಿಶ್ವಾದಿಭಿರ್ವಾಯುಂ, ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೌದ್ರಫಲತ್ರಿಕೈಃ| ಕಫಂ ಗುಡಾರ್ದ್ರಕಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಜಯೇದ್ದೋಷಾವಿರೋಧಿಭಿಃ”- ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- “ತೇಷಾಂ ಕ್ಷಪಣಮವಿರುದ್ಧೈಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೈಃ ಕುರ್ವೀತ”| ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೈರಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಃ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನಾಹಾರಾಚಾರಾಖ್ಯಾಃ||೧೭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವೋಽತಿವೃದ್ಧತ್ವಾದ್ವರ್ಧಯೇದ್ಧಿ ಪರಂ ಪರಮ್ | ತಸ್ಮಾದತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಹ್ರಾಸನಂ ಹಿತಮ್ ||೧೮||

ಸ್ವಯಂ ತಾವದೇತೇ ವೃದ್ಧಾ ಅನರ್ಥಕರಾಃ, ಪರಮ್ಪರಯಾ ವರ್ಧಿತಾಃ ಪೂರ್ವಪರಧಾತುಭಿರಪಿ ಮಹಾನರ್ಥಕಾರಿಣ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪೂರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಹ್ರಾಸನಮಿತಿ ಹ್ರಾಸೋಽತ್ರ ವೃದ್ಧೇರ್ಹಾನಿಃ| ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ತೇನ ಪರೋಽಪಿ ವೃದ್ಧಃ ಪ್ರತಿಸ್ರೋತಃಸರಿದ್ಬನ್ಧಃ(ಧ)ಸ್ಥಲಾಪ್ಲಾವನನ್ಯಾಯೇನ ಪೂರ್ವಂ ವರ್ಧಯತಿ, ತಥಾ ಪರೋಽಪಿ ಕ್ಷೀಣಃ ಪೂರ್ವಂ ಕ್ಷಪಯತಿ, ತಥಾ ಪೂರ್ವಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪರಂ ಕ್ಷಪಯತಿ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಶ್ಲೋಕಂ ‘ಯಸ್ಯ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯುಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಪಠನ್ತಿ||೧೮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

ಬಲಲಕ್ಷಣಂ ಬಲಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಂ ಚಾತ ಊರ್ಧ್ವಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತತ್ರ ರಸಾದೀನಾಂ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಯತ್ ಪರಂ ತೇಜಸ್ತತ್ ಖಲ್ವೋಜಸ್ತದೇವ ಬಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಸ್ವಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತಾತ್ ||೧೯||

ಬಲಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಮ್ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಂ, ತೇಜ ಇವ ತೇಜಃ, ತೇಜೋ ಘೃತಂ ವಾ, ಘೃತಂ ಯಥಾ ಕೃತ್ಸ್ನಕ್ಷೀರಸ್ನೇಹಸ್ತಥೈವೌಜೋಽಪಿ ಕೃತ್ಸ್ನಧಾತುಸ್ನೇಹ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; “ಯತ್ ಪರಂ ತೇಜ ಇತಿ ಯದುತ್ಕೃಷ್ಟಂ ಸಾರಃ” ಇತ್ಯನ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ತತ್ ಖಲ್ವೋಜಸ್ತದೇವ ಬಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತ ಇತಿ, ಇಯಂ ಚಾಭೇದೋಕ್ತಿಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೈಕ್ಯಾರ್ಥಾ, ಪರಮಾರ್ಥಸ್ತು ಬಲೌಜಸೋರ್ಭೇದ ಏವ; ಯಥಾ ಭೇದಸ್ತದುಚ್ಯತೇ- ಸರ್ವಧಾತುಸ್ನೇಹಭೂತಸ್ಯೋಪಚಯಲಕ್ಷಣಸ್ಯೌಜಸೋ ರೂಪರಸೌ ವೀರ್ಯಾದಿ ಚ ವಿದ್ಯತೇ, ಬಲಸ್ಯ ತು ಭಾರಹರಣಾದಿಶಕ್ತಿಗಮ್ಯಸ್ಯ ರಸವೀರ್ಯವರ್ಣಾದಿಗುಣಾ ನ ವಿದ್ಯನ್ತೇ, ಅತೋಽನಯೋರ್ಭೇದೋಽಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ; ತಥಾಚ ಬಲೌಜಸೋರ್ಭೇದೋ ವೇದೋತ್ಪತ್ತಾವಧ್ಯಾಯೇ ಉಕ್ತಃ- “ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪುನರ್ಮೂಲಮಾಹಾರೋ ಬಲವರ್ಣೌಜಸಾಂ ಚ”(ಸೂ. ಅ. ೧)- ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತು ಓಜಃಶಬ್ದೇನ ರಸೋಽಪ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಜೀವಶೋಣಿತಮಪ್ಯೋಜಃಶಬ್ದೇನಾಮನನ್ತಿ ಕೇಚಿತ್, ಊಷ್ಮಾಣಮಪ್ಯೋಜಃಶಬ್ದೇನಾಪರೇ ವದನ್ತಿ||೧೯||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

ತತ್ರ ಬಲೇನ ಸ್ಥಿರೋಪಚಿತಮಾಂಸತಾ ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸ್ವಪ್ರತಿಘಾತಃ ಸ್ವರವರ್ಣಪ್ರಸಾದೋ ಬಾಹ್ಯಾನಾಮಾಭ್ಯನ್ತರಾಣಾಂ ಚ ಕರಣಾನಾಮಾತ್ಮಕಾರ್ಯಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ಭವತಿ ||೨೦||

ಬಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತತ್ರ ಬಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರೋಪಚಿತಮಾಂಸತೇತಿ ಏತತ್ಸರ್ವಧಾತುಸಾರೋಪಚಯಲಕ್ಷಣೇನ ಬಲೇನ; ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸ್ವಿತಿ ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವ್ಯಾಪಾರೇಷು, ಅಪ್ರತಿಘಾತೋಽಪ್ರತಿಹತಶಕ್ತಿತ್ವಮ್, ಏತದ್ಭಾರಹರಣಾದಿಶಕ್ತಿಲಕ್ಷಣೇನ ಬಲೇನ; ಸ್ವರವರ್ಣಪ್ರಸಾದ ಇತಿ ಪ್ರಸಾದೋ ನೈರ್ಮಲ್ಯಮ್; ಏತದುಭಯಾತ್ಮಕೇನ ಬಲೇನ| ಬಾಹ್ಯಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಬಾಹ್ಯಾನಾಂ ಕರಣಾನಾಂ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮ್, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಣಾಂ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮ್| ಆತ್ಮಕಾರ್ಯಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಸ್ವಕೀಯಕಾರ್ಯಾವಬೋಧೋ ಭವತಿ; ‘ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರತ್ರಾನುಷ್ಠಾನಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಾನಾಂ ವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಪಾಯೂಪಸ್ಥಾನಾಮಾತ್ಮಕಾರ್ಯಾಣಿ ವಚನಾದಾನಗಮನವಿಸರ್ಗಾನನ್ದನಾನಿ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಣಾಂ ಕರಣಾನಾಂ ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುರ್ಜಿಹ್ವಾನಾಸಿಕಾನಾಮಾತ್ಮಕಾರ್ಯಾಣಿ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಗ್ರಹಣಾನಿ; ಏತದಪ್ಯುಭಯಾತ್ಮಕೇನ ಬಲೇನ| ಕೇಚಿದನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- “ಬಾಹ್ಯಾನಾಂ ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುರ್ಜಿಹ್ವಾನಾಸಿಕಾವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಪಾಯೂಪಸ್ಥಾನಾಮ್, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಣಾಂ ಮನೋಬುದ್ಧಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ, ಬಲಕಾರಣಭೂತಮೋಜಃ” ಇತಿ||೨೦||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಓಜಃ ಸೋಮಾತ್ಮಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶುಕ್ಲಂ ಶೀತಂ ಸ್ಥಿರಂ ಸರಮ್ | ವಿವಿಕ್ತಂ ಮೃದು ಮೃತ್ಸ್ನಂ ಚ ಪ್ರಾಣಾಯತನಮುತ್ತಮಮ್ ||೨೧|| ದೇಹಃ ಸಾವಯವಸ್ತೇನ ವ್ಯಾಪ್ತೋ ಭವತಿ ದೇಹಿನಃ | ತದಭಾವಾಚ್ಚ ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಶರೀರಾಣಿ ಶರೀರಿಣಾಮ್ ||೨೨||

ಬಲಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಸ್ವಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮಪಿ ಚ ಪ್ರಾಕೃತೈರ್ಗುಣೈರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಓಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸೋಮಾತ್ಮಕಂ ಸೌಮ್ಯಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ನೇಹಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಶುಕ್ಲಮ್ ಅತಿಶ್ವೇತಮ್| ಯತ್ತು ಚರಕೇ- “ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠತಿ ಯಚ್ಛುದ್ಧಂ ರಕ್ತಮೀಷತ್ ಸಪೀತಕಮ್” (ಸೂ. ಅ. ೧೭)- ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕೇನೌಜಸ್ತ್ರಿವರ್ಣಂ ಪಠಿತಂ; ತತ್ರ ಹಿ ಶುದ್ಧಗ್ರಹಣೇನ ಶುಕ್ಲಮುಕ್ತಮ್, ಅತಃ ಶುಕ್ಲಪೀತರಕ್ತವರ್ಣಾಸ್ತ್ರಯ ಉಕ್ತಾಃ; ಅತ್ರಾಪ್ಯೋಜಸಸ್ತ್ರಯ ಏವ ವರ್ಣಾಃ, ಯೇನಾತ್ರ ‘ಶುಕ್ರಮೋಜಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತಂ, ಶುಕ್ರೌಜಸೋರಭೇದಾದಪರಂ ತೈಲಕ್ಷೌದ್ರವರ್ಣದ್ವಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ; ತೇನಾತ್ರಾಪಿ ಶುಕ್ಲರಕ್ತಪೀತವರ್ಣಾಸ್ತ್ರಯ ಏವೌಜಸ ಉಕ್ತಾಃ; ನ ಚಾತ್ರ ಶುಕ್ರೌಜಸೋರ್ಭೇದೋಽಙ್ಗೀಕರ್ತವ್ಯಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ಸತ್ಯಷ್ಟಧಾತುತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಮಾದ್ರಸಾದಿಧಾತುಸ್ನೇಹಪರಮ್ಪರಾಹೈತುಕಃ ಸ್ನೇಹಃ ಶುಕ್ರಂ, ಕ್ಷೀರಸ್ಥಘೃತಮಿವಾಭಿನ್ನಮೋಜಃ ಶುಕ್ರೇಣ| ಅಪರೇ ಶುಕ್ಲಸ್ಥಾನೇ ಶುಕ್ರಂ ಪಠನ್ತಿ; ಯುಕ್ತಂ ಚೈತತ್ ಶುಕ್ರವರ್ಣೇನೈವೌಜೋವರ್ಣಾನಾಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಶೀತಂ ಶೀತವೀರ್ಯಮ್| ಸ್ಥಿರಂ ಶರೀರಾವಯವಸ್ಥೈರ್ಯಕಾರಿ| ಸರಂ ಪ್ರಸರಣಶೀಲಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ ‘ರಸಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ‘ಪ್ರಧಾನರಸಕಲ್ಪನಯಾ ಮಧುರಮ್’ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ| ವಿವಿಕ್ತಂ ಶ್ರೇಷ್ಠೈರ್ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಮ್; ಅನ್ಯೇ ಪುನರ್ವಿವಿಕ್ತಂ ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಮಾಹುಃ, ತತಃ ಪ್ರತ್ಯಗ್ರೈರೇವಾನ್ನಾದಿಭಿರಾಪ್ಯಾಯನಮ್| ಮೃದು ಕೋಮಲಮ್| ಮೃತ್ಸ್ನಂ ಚೇತಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ಚಕಾರಾದ್ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ಅನುಕ್ತಾಃ ಸಮುಚ್ಚೀಯನ್ತೇ| ಪ್ರಾಣಾನಾಮ್ ಅಗ್ನೀಷೋಮಾದೀನಾಮ್, ಆಯತನಂ ಸ್ಥಾನಮ್| ಉತ್ತಮಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್| ತತ್ರ ಬಲೇನೇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯೇನ ಸ್ಥಿತೌ ಹೇತುತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ದೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇನ ಓಜಸಾ| ಭವತಿ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ| ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಲಯೇ ತಸ್ಯೈವ ಹೇತುತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದಭಾವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ವಿನಶ್ಯನ್ತಿ| ಅಯಂ ಪಾಠೋಽಭಾವಾತ್ ಸಮಗ್ರೋ ನ ಲಿಖಿತಃ||೨೧-೨೨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

ಅಭಿಘಾತಾತ್ಕ್ಷಯಾತ್ಕೋಪಾಚ್ಛೋಕಾದ್ಧ್ಯಾನಾಚ್ಛ್ರಮಾತ್ಕ್ಷುಧಃ | ಓಜಃ ಸಙ್ಕ್ಷೀಯತೇ ಹ್ಯೇಭ್ಯೋ ಧಾತುಗ್ರಹಣನಿಃಸೃತಮ್ | ತೇಜಃ ಸಮೀರಿತಂ ತಸ್ಮಾದ್ವಿಸ್ರಂಸಯತಿ ದೇಹಿನಃ ||೨೩||

ಇದಾನೀಮಭಿಘಾತಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿರೋಜಸಃ ಕ್ಷಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಭಿಘಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಏಭ್ಯೋಽಭಿಘಾತಾದಿಹೇತುಭ್ಯಃ| ಧಾತುಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಧಾತವೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ಯೈಸ್ತಾನಿ ಧಾತುಗ್ರಹಣಾನಿ ಧಾತುವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ತೇಭ್ಯೋ ನಿಃಸೃತಂ ನಿರ್ಗತಂ ಸರ್ವಧಾತುಸ್ನೇಹಪರಮ್ಪರಾರೂಪೇಣ; ಅಥವಾ ಧಾತುಗ್ರಹಣಂ ಹೃದಯಂ ಧಾತುವಹಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್, ತಸ್ಮಾದ್ಧೃದಯಾನ್ನಿಃಸೃತಂ, ಸ್ರೋತಸೋ ಮುಖೈರೇವ| ಅನ್ಯೈಸ್ತು ಹೃದಯಮೇವ ಧಾತೂನ್ ಗೃಹ್ಣಾತೀತಿ ಧಾತುಗ್ರಹಣಶಬ್ದೇನೈವ ಹೃದಯಮುಚ್ಯತೇ| ತೇಜಃ ಪಿತ್ತಂ, ಸಮೀರಿತಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರೇರಿತಂ ‘ವಾತೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಹೃದಯಾತ್; ವಿಸ್ರಂಸಯತಿ ಚ್ಯಾವಯತಿ||೨೩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

ತಸ್ಯ ವಿಸ್ರಂಸೋ ವ್ಯಾಪತ್ ಕ್ಷಯ ಇತಿ (ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ;) ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷೋ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಸದನಂ ದೋಷಚ್ಯವನಂ ಕ್ರಿಯಾಸನ್ನಿರೋಧಶ್ಚ ವಿಸ್ರಂಸೇ, ಸ್ತಬ್ಧಗುರುಗಾತ್ರತಾ ವಾತಶೋಫೋ ವರ್ಣಭೇದೋ ಗ್ಲಾನಿಸ್ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾ ಚ ವ್ಯಾಪನ್ನೇ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಮಾಂಸಕ್ಷಯೋ ಮೋಹಃ ಪ್ರಲಾಪೋ ಮರಣಮಿತಿ ಚ ಕ್ಷಯೇ ||೨೪||

ತಸ್ಯೌಜಸಃ ಕ್ಷಯಭೇದಾನ್ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಸ್ರಂಸಃ ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯುತಿರಭಿಘಾತಾದಿಭಿರೇವ| ವ್ಯಾಪದನ್ಯಥಾಪತ್ತಿಃ, ಸಾ ದುಷ್ಟದೋಷದೂಷ್ಯಸಂಸರ್ಗಾತ್| ಕ್ಷಯಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾತ್ ಶೋಕಧ್ಯಾನಕ್ಷಯಾದಿಭಿಃ| ‘ಲಿಙ್ಗಾನಿ ವ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯ ಭವನ್ತಿ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ವ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯ ದೋಷದೂಷಿತಸ್ಯ| ವಿಸ್ರಂಸಾದೀನಾಮೋಜಃಕ್ಷಯಭೇದಾನಾಂ ಕಿಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾಹ- ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಃ ಸನ್ಧೀನಾಂ ವಿಷಟನಮ್| ದೋಷಚ್ಯವನಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದ್ವಾತಾದೀನಾಂ ಭ್ರಂಶಃ, ಅನ್ಯೇ “ದೋಷೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಚ್ಯವನಮೋಜಸಃ” ಇತಿ ವದನ್ತಿ, “ದೋಷಚ್ಯವನಂ ಮಲಾನಾಂ ಚ್ಯವನಮ್” ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಕಾಯವಾಙ್ಮಾನಸೀನಾಂ ಸನ್ನಿರೋಧಃ; “ಕ್ರಿಯಾಶಬ್ದಾಗ್ರೇ ನಞ್ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ನಞ್ ಈಷದರ್ಥೇ, ತೇನ ಕ್ರಿಯಾಣಾಮೀಷತ್ಸನ್ನಿರೋಧಃ” ಇತ್ಯನ್ಯೇ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಚಕಾರಾದ್ಬಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತಕರ್ಮಹಾನಿಃ| ಏವಂ ವ್ಯಾಪತ್ತೌ ಕ್ಷಯೇ ಚ ಚಕಾರಪ್ರಯೋಜನಮ್| ಏತಾನಿ ವಿಸ್ರಂಸೇ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ್ತಬ್ಧಗುರುಗಾತ್ರತೇತಿ ಸ್ತಬ್ಧಗುರುಭ್ಯಾಂ ಗಾತ್ರತೇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರತಾ ಜಾನ್ವಾದೇರನಮನಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ವರ್ಣಭೇದೋ ಗೌರಾದಿವರ್ಣಾನ್ಯತ್ವಮ್| ಗ್ಲಾನಿಃ ಅಪ್ರಹರ್ಷಃ| ತನ್ದ್ರಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಽಕರ್ಮಣ್ಯತಾ| ವ್ಯಾಪನ್ನೇ ‘ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಮೂರ್ಚ್ಛೇತ್ಯಾದಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ವಿಜ್ಞಾನೇನ್ದ್ರಿಯನಿರೋಧಃ| ಮೋಹಃ ವೈಚಿತ್ತ್ಯಮ್| ಪ್ರಲಾಪಃ ಅಸಮ್ಬದ್ಧಭಾಷಣಮ್| ಕ್ಷಯೇ ‘ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ||೨೪||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಬಲಸ್ಯೋಕ್ತಾ ವ್ಯಾಪದ್ವಿಸ್ರಂಸನಕ್ಷಯಾಃ | ವಿಶ್ಲೇಷಸಾದೌ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ದೋಷವಿಸ್ರಂಸನಂ ಶ್ರಮಃ ||೨೫|| ಅಪ್ರಾಚುರ್ಯಂ ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಬಲವಿಸ್ರಂಸಲಕ್ಷಣಮ್ | ಗುರುತ್ವಂ ಸ್ತಬ್ಧತಾಽಙ್ಗೇಷು ಗ್ಲಾನಿರ್ವರ್ಣಸ್ಯ ಭೇದನಮ್ ||೨೬|| ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾ ವಾತಶೋಫೋ ಬಲವ್ಯಾಪದಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ | ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಮಾಂಸಕ್ಷಯೋ ಮೋಹಃ ಪ್ರಲಾಪೋಽಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ ||೨೭|| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಮರಣಂ ಚ ಬಲಕ್ಷಯೇ |೨೮|

ಗದ್ಯೋಕ್ತಮೇವಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೈರಾಹ- ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ ತಿಸ್ರೋ ವಿಕೃತಯಃ| ವಿಶ್ಲೇಷಸಾದಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ವಿಸ್ರಂಸವ್ಯಾಪದೋರ್ಲಿಙ್ಗಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨೫-೨೭||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

ತತ್ರ ವಿಸ್ರಂಸೇ ವ್ಯಾಪನ್ನೇ ಚ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೈರವಿರುದ್ಧೈರ್ಬಲಮಾಪ್ಯಾಯಯೇತ್ ; ಇತರಂ ತು ಮೂಢಸಞ್ಜ್ಞಂ ವರ್ಜಯೇತ್ ||೨೮||

ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೈ ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣಾದಿಭಿಃ| ಅವಿರುದ್ಧೈರಗ್ನ್ಯಾದ್ಯವಿರುದ್ಧೈಃ| ಬಲಂ ಶಕ್ತ್ಯುಪಚಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಆಪ್ಯಾಯಯೇತ್ ವರ್ಧಯೇತ್| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವರ್ಜನಮಾಹ- ಇತರಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ|- ಇತರಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವರ್ಜಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ಮೂಢಸಞ್ಜ್ಞಂ ನಷ್ಟಸಞ್ಜ್ಞಂ, ಪೂರ್ವಂ ಮೋಹಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಮೂಢಸಞ್ಜ್ಞಂ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯೇತಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿತ್ ಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿನಃ “ತೇಜೋಽಪ್ಯಾಗ್ನೇಯಂ ಕ್ರಮಶಃ ಪಚ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಮಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಮನ್ತರಸ್ಥಂ ಸ್ನೇಹಜಾತಂ ವಸಾಖ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ವಿಶೇಷತೋ ಭವತಿ; ತೇನ ಮಾರ್ದವಸೌಕುಮಾರ್ಯಮೃದ್ವಲ್ಪರೋಮತೋತ್ಸಾಹದೃಷ್ಟಿಸ್ಥಿತಿಪಕ್ತಿಕಾನ್ತಿದೀಪ್ತಯೋ ಭವನ್ತಿ; ತತ್ ಕಷಾಯತಿಕ್ತಗುರುಶೀತರೂಕ್ಷವಿಷ್ಟಮ್ಭಿವೇಗವಿಘಾತವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮವ್ಯಾಧಿಕರ್ಷಣೈ(ರ್ಶನೈ)ಶ್ಚ ವಿಕ್ರಿಯತೇ; ತಸ್ಯಾಪಿ ಪಾರುಷ್ಯವರ್ಣಭೇದತೋದನಿಷ್ಪ್ರಭತ್ವಾನಿ ವಿಸ್ರಂಸನೇ ಭವನ್ತಿ, ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತಾಽಧಸ್ತಿರ್ಯಕ್ಚ ಪ್ರಚ್ಯುತಿರ್ವ್ಯಾಪತ್ತೌ, ದೃಷ್ಟ್ಯಗ್ನಿಬಲಹಾನ್ಯನಿಲಪ್ರಕೋಪಮರಣಾನಿ ಕ್ಷಯೇ| ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಪಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕಸ್ನಿಗ್ಧಲಘ್ವನ್ನಾನಿ ಕ್ಷಯಾದೃತೇ ವಿದಧೀತ” ಇತ್ಯಮುಂ ಪಠನ್ತಿ| ಅಯಂ ತು ಪಾಠೋ ನ ಪಠನೀಯಃ, ಕುತಃ? ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರನಾರ್ಷೀಕೃತತ್ವಾತ್ ||೨೮||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷೀಣೋ ಬಲಕ್ಷೀಣೋಽಪಿ ವಾ ನರಃ | ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಂ ಯತ್ತದನ್ನಪಾನಂ ಪ್ರಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ ||೨೯|| ಯದ್ಯದಾಹಾರಜಾತಂ ತು ಕ್ಷೀಣಃ ಪ್ರಾರ್ಥಯತೇ ನರಃ | ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಸ ಲಾಭೇ ತು ತಂ ತಂ ಕ್ಷಯಮಪೋಹತಿ ||೩೦|| ಯಸ್ಯ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯುಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಕರ್ಮ ಚ ನಾಶಯೇತ್ | ಪ್ರಕ್ಷೀಣಂ ಚ ಬಲಂ ಯಸ್ಯ ನಾಸೌ ಶಕ್ಯಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತುಮ್ ||೩೧||

ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಯೋನಿವರ್ಧನಮ್ ಆತ್ಮಕಾರಣವರ್ಧನಂ ಯದನ್ನಪಾನಂ ತದಭಿಲಷತಿ| ಯದ್ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರಜಾತಮಾಹಾರಸಮೂಹಮ್| ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಅಮುಂ ಶ್ಲೋಕಂ ನ ಪಠನ್ತಿ| ಕೇಚಿತ್ ಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿನೋಽತ್ರ ದೋಷಧಾತ್ವಾದಿಕ್ಷಯವಿನಾಶಾರ್ಥಂ ದೇಯಮನ್ನಾದಿಕಂ ಪಠನ್ತಿ- “ಯವಾನ್ ಮುದ್ಗಾನ್ ಹರೇಣೂಂಶ್ಚ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಲಘುಭೋಜನಮ್| ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಂ ಚ ವಾತಕ್ಷೀಣೋಽಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ|| ತಿಲಮಾಷಕುಲತ್ಥಾದಿ ಪಿಷ್ಟಾನ್ನವಿಕೃತಿಂ ತಥಾ| ಮಸ್ತುಶುಕ್ತಾಮ್ಲತಕ್ರಾಣಿ ಪಿತ್ತಕ್ಷೀಣಸ್ತಥಾ ದಧಿ|| ಮಾಂಸಂ ಮಾಹಿಷವಾರಾಹಮಾಜಂ ಗುಡಗುರೂಣಿ ಚ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷೀಣೋಽಭಿಲಷತಿ ಕ್ಷೀರಸ್ವಪ್ನದಧೀನಿ ಚ|| ಇಕ್ಷುಂ ಮಾಂಸರಸಂ ಮನ್ಥಂ ಮಧು ಸರ್ಪಿರ್ಗುಡೋದಕಮ್| ಅಸೃಙ್ಮಾಂಸಂ ಯವಾಗೂಂ ಚ ರಸಕ್ಷೀಣೋಽಭಿವಾಞ್ಛತಿ|| ದ್ರಾಕ್ಷಾದಾಡಿಮಯುಕ್ತಾನಿ ಸಸ್ನೇಹಲವಣಾನಿ ಚ| ರಕ್ತಸಿದ್ಧಾನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ರಕ್ತಕ್ಷೀಣೋಽಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ||ಅಮ್ಲಾನಿ ದಧಿಸಿದ್ಧಾನಿ ತಥಾ ಷಾಡವಕಾನಿ ಚ| ಸ್ಥೂಲಕ್ರವ್ಯಾದಮಾಂಸಾನಿ ಮಾಂಸಕ್ಷೀಣೋಽಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ|| ಮೇದಃಸಿದ್ಧಾನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾನಿ ಚ| ಸಕ್ಷಾರಾಣಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಮೇದಃಕ್ಷೀಣೋಽಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ|| ರಸಾನ್ ಸುಸಿದ್ಧಾನ್ ಸಾಸ್ಥೀನಿ ಮಾಂಸಾನೀಹಾಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ|| ಅಸ್ಥಿಕ್ಷೀಣಸ್ತಥಾ ಮಾಂಸಂ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಸ್ನೇಹಸಂಯುತಮ್| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಸಂಯುತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಮಜ್ಜಕ್ಷೀಣೋಽಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ|| ಮಯೂರಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡಾನಿ ಹಂಸಸಾರಸಯೋಸ್ತಥಾ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾನಾಂ ಚ ಶುಕ್ರಕ್ಷೀಣೋಽಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ|| ಯವಾನಿ ಯವಕಾನ್ನಾನಿ ಶಾಕಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ| ಮಾಯೂರಂ ಮಾಷಯೂಷಂ ಚ ವರ್ಚಃಕ್ಷೀಣೋಽಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ|| ಪೇಯಾಮಿಕ್ಷುರಸಂ ಕ್ಷೀರಂ ಸಗುಡಂ ಬದರೋದಕಮ್| ಮೂತ್ರಕ್ಷೀಣೋಽಭಿಲಷತಿ ತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಕಾಣಿ ಚ|| ಅಭ್ಯಙ್ಗಂ ಮರ್ದನಂ ಮದ್ಯಂ ನಿವಾತಶಯನಾಸನಮ್| ಗುರುಪ್ರಾವರಣಂ ಚೈವ ಸ್ವೇದಕ್ಷೀಣೋಽಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ|| ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾಮ್ಲಾನಿ ವಿದಾಹೀನಿ ಗುರೂಣಿ ಚ| ಫಲಶಾಕಾನುಪಾನಾನಿ ಸ್ತ್ರೀ ವಾಞ್ಛತ್ಯಾರ್ತವಕ್ಷಯೇ|| ಮೃಗಾಜಾವಿವರಾಹಾಣಾಂ ಗರ್ಭಾನ್ ವಾಞ್ಛತಿ ಸಂಸ್ಕೃತಾನ್| ವಸಾಶೂಲ್ಯಪ್ರಕಾರಾದೀನ್ ಭೋಕ್ತುಂ ಗರ್ಭಪರಿಕ್ಷಯೇ|| ಸುರಾಶಾಲ್ಯನ್ನಮಾಂಸಾನಿ ಗೋಕ್ಷೀರಂ ಶರ್ಕರಾಂ ತಥಾ| ಆಸವಂ ದಧಿ ಹೃದ್ಯಾನಿ ಕ್ಷಯೇ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ವಾಞ್ಛತಿ” ಇತಿ| ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ‘ಇತರಂ ತು ಮೂಢಸಞ್ಜ್ಞಂ ವರ್ಜಯೇತ್’ ಇತ್ಯನೇನೈವಾಸ್ಯೋಕ್ತಾರ್ಥತ್ವಾತ್ ಕೇಚಿದಮುಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, “ಸರ್ವಧಾತುಕ್ಷಯವ್ಯಾಪಕತ್ವಾದ್ಭಿನ್ನವಿಷಯೋಽಯಂ ಶ್ಲೋಕಃ,ತಸ್ಮಾತ್ ಪಠನೀಯಃ” ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೨೯-೩೧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

ರಸನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಚ | ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಹಾರಸೇವಿನೋಽಧ್ಯಶನಶೀಲಸ್ಯಾವ್ಯಾಯಾಮಿನೋ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನರತಸ್ಯ ಚಾಮ ಏವಾನ್ನರಸೋ ಮಧುರತರಶ್ಚ ಶರೀರಮನುಕ್ರಾಮನ್ನತಿಸ್ನೇಹಾನ್ಮೇದೋ ಜನಯತಿ, ತದತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ ; ತಮತಿಸ್ಥೂಲಂ ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಪಿಪಾಸಾಕ್ಷುತ್ಸ್ವಪ್ನಸ್ವೇದಗಾತ್ರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಕ್ರಥನಗಾತ್ರಸಾದಗದ್ಗದತ್ವಾನಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವಾವಿಶನ್ತಿ, ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾನ್ಮೇದಸಃ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಸ್ವಸಮರ್ಥಃ, ಕಫಮೇದೋನಿರುದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾಚ್ಚಾಲ್ಪವ್ಯವಾಯೋ ಭವತಿ, ಆವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾದೇವ ಶೇಷಾ ಧಾತವೋ ನಾಪ್ಯಾಯನ್ತೇಽತ್ಯರ್ಥಮತೋಽಲ್ಪಪ್ರಾಣೋ ಭವತಿ, ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಜ್ವರಭಗನ್ದರವಿದ್ರಧಿವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮನ್ಯತಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪಞ್ಚತ್ವಮುಪಯಾತಿ, ಸರ್ವ ಏವ ಚಾಸ್ಯ ರೋಗಾ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತ್ಯಾವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್ ಸ್ರೋತಸಾಮ್; ಅತಸ್ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಂ ಪರಿಹರೇತ್ | ಉತ್ಪನ್ನೇ ತು ಶಿಲಾಜತುಗುಗ್ಗುಲುಗೋಮೂತ್ರತ್ರಿಫಲಾಲೋಹರಜೋರಸಾಞ್ಜನಮಧುಯವಮುದ್ಗಕೋರದೂಷಕಶ್ಯಾಮಾಕೋದ್ದಾಲಕಾದೀನಾಂ ವಿರೂಕ್ಷಣಚ್ಛೇದನೀಯಾನಾಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವಿಧಿವದುಪಯೋಗೋ ವ್ಯಾಯಾಮೋ ಲೇಖನಬಸ್ತ್ಯುಪಯೋಗಶ್ಚೇತಿ ||೩೨||

ರಸನಿಮಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರಾನ್ಮಧ್ಯಶರೀರತ್ವಂ ಚ| ನನು, ಕಥಮೇಕ ಏವ ರಸಃ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧಯೋಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯಯೋರ್ಹೇತುರಿತ್ಯತ ಆಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಶನಶೀಲಸ್ಯೇತಿ ಅಜೀರ್ಣಭೋಜನಾಭ್ಯಾಸಿನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಮೇದಸ್ವಿನೋ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿತ್ವೇ ಕಥಮಾಮರಸಸಮ್ಭವಃ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿತ್ವೇಽಪ್ಯಧ್ಯಶನಶೀಲತ್ವಾದಾಮರಸೋ ಭವತಿ| ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ರಸಶ್ಚಾಪಕ್ವಶ್ಚೇತಿ ವಿರೋಧನೀಯವಚನಂ? ನ ಹ್ಯಪಕ್ವೋ ರಸವ್ಯಪದೇಶಂ ಲಭತೇ| ಸತ್ಯಂ, ಜಾಠರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ರಸಃ ಕದ್ಭಾವೇನ ಕೃತ ಏವ, ಕಿನ್ತು ಧಾತ್ವಗ್ನಿಭಿರಪಾಕಾದಾಮ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಶರೀರಮನುಕ್ರಾಮನ್ನಿತಿ ತಂ ತಂ ಶರೀರದೇಶಂ ಗಚ್ಛನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೇದೋ ಜನಯತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಾಹಾರವಶಾದದೃಷ್ಟವಶಾನ್ಮೇದಸಾಽಽವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾಚ್ಚ ಧಾತುದ್ವಯಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ಮೇದ ಏವ ವರ್ಧಯತಿ| ತದತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಮಾಪಾದಯತೀತಿ ತತ್ ಮೇದಃ, ಆಪಾದಯತಿ ಕರೋತಿ| ಕ್ರಥನಂ ಸ್ವಪತಃ ಕಣ್ಠೇ ಘುರ್ಘುರಾರವಃ, ಅನ್ಯೇ ತ್ವಕಸ್ಮಾಚ್ಛ್ವಾಸಾವರೋಧಂ ಕ್ರಥನಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ಗದ್ಗದತ್ವಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತವಚನತ್ವಮ್| ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವಾವಿಶನ್ತೀತಿ ಏತೇ ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಾದಯಸ್ತಂ ಸ್ಥೂಲಂ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಪ್ರವಿಶನ್ತಿ, ಸ್ಥೂಲೇ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೇಷಧಾತವೋ ನಾಪ್ಯಾಯನ್ತೇಽತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಶೇಷಧಾತವೋಽಸ್ಥ್ಯಾದಯಃ| ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಿತಿ ಅತ್ರ ವಾತವಿಕಾರಾ ಮೇದಃಕೃತಮಾರ್ಗಾವರಣನಿಮಿತ್ತವಾತಕೋಪವಿಕಾರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯತಮಮಿತಿ ಏಷಾಮೇಕಮ್| ಪಞ್ಚತ್ವಮುಪಯಾತೀತಿ ಮರಣಮುಪಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಂ ಪರಿಹರೇದಿತ್ಯನೇನ ನಿದಾನಪರಿವರ್ಜನೇನಾನಾಗತಾಬಾಧಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ| ಉತ್ಪನ್ನೇ ಜಾತೇ ಪುನರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉದ್ದಾಲಕಾದೀನಾಮಿತಿ ಉದ್ದಾಲಕ ಆರಣ್ಯಕೋದ್ರವಃ, ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ಗವೇಧುಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ವಿರೂಕ್ಷಣಚ್ಛೇದನೀಯಾನಾಮಿತಿ ವಿರೂಕ್ಷಣಂ ಮೇದೋಘ್ನಂ, ಛೇದನೀಯಂ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನೀಯಮ್| ವಿಧಿವದುಪಯೋಗ ಇತಿ ಪುರುಷಾಗ್ನಿಬಲಮಾತ್ರಾವಿಧಾನವಾನುಪಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೇಖನಬಸ್ತ್ಯುಪಯೋಗಶ್ಚ ಲೇಖನಬಸ್ತಯಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಾಃ, “ತ್ರಿಫಲಾಕ್ವಾಥಗೋಮೂತ್ರಕ್ಷೌದ್ರಕ್ಷಾರಸಮನ್ವಿತಾಃ| ಊಷಕಾದಿಪ್ರತೀವಾಪಾ ಬಸ್ತಯೋ ಲೇಖನಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ” (ಚಿ. ಅ. ೩೮) ಇತಿ| ಚಕಾರಾದ್ವ್ಯಾಯಾಮಾದಯೋ ಮೃದವಃ ಕಾಙ್ಕಾಯನಸಕ್ತವಶ್ಚ||೩೨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

ತತ್ರ ಪುನರ್ವಾತಲಾಹಾರಸೇವಿನೋಽತಿವ್ಯಾಯಾಮವ್ಯವಾಯಾಧ್ಯಯನಭಯಶೋಕಧ್ಯಾನರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಪಿಪಾಸಾಕ್ಷು ತ್ಕಷಾಯಾಲ್ಪಾಶನಪ್ರಭೃತಿಭಿರುಪಶೋಷಿತೋ ರಸಧಾತುಃ ಶರೀರಮನನುಕ್ರಾಮನ್ನಲ್ಪತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರೀಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾದತಿಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಭವತಿ; ಸೋಽತಿಕೃಶಃ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಭಾರಾದಾನೇಷ್ವಸಹಿಷ್ಣುರ್ವಾತರೋಗಪ್ರಾಯೋಽಲ್ಪಪ್ರಾಣಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಸು ಭವತಿ, ಶ್ವಾಸಕಾಸಶೋಷಪ್ಲೀಹೋದರಾಗ್ನಿಸಾದಗುಲ್ಮರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಾಮನ್ಯತಮಮಾಸಾದ್ಯ ಮರಣಮುಪಯಾತಿ, ಸರ್ವ ಏವ ಚಾಸ್ಯ ರೋಗಾ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತ್ಯಲ್ಪಪ್ರಾಣತ್ವಾತ್; ಅತಸ್ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಂ ಪರಿಹರೇತ್ | ಉತ್ಪನ್ನೇ ತು ಪಯಸ್ಯಾಶ್ವಗನ್ಧಾವಿದಾರಿಗನ್ಧಾಶತಾವರೀಬಲಾತಿಬಲಾನಾಗಬಲಾನಾಂ ಮಧುರಾಣಾಮನ್ಯಾಸಾಂ ಚೌಷಧೀನಾಮುಪಯೋಗಃ, ಕ್ಷೀರದಧಿಘೃತಮಾಂಸಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯವಗೋಧೂಮಾನಾಂ ಚ, ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾವ್ಯಾಯಾಮಬೃಂಹಣಬಸ್ತ್ಯುಪಯೋಗಶ್ಚೇತಿ ||೩೩||

ಕಾರ್ಶ್ಯನಿಮಿತ್ತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಲಾಹಾರಸೇವಿನ ಇತಿ ಅತಿರೂಕ್ಷಾಹಾರಸೇವಿನಃ| ಅತಿವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ ಅತಿಶಬ್ದೋ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕ್ಷಯೋ ಧಾತುಕ್ಷಯಃ| ಉಪಶೋಷಿತೋ ರಸಧಾತುರಿತಿ ಅತಿರೂಕ್ಷೀಕೃತೋಽಲ್ಪೀಕೃತಶ್ಚ| ನ ಪ್ರೀಣಾತಿ ಈಷತ್ಪ್ರೀಣಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೋಽತಿಕೃಶ ಇತ್ಯನೇನೋಪಚಯಲಕ್ಷಣಬಲಾಭಾವೋ ದರ್ಶಿತಃ| ವಾತರೋಗಪ್ರಾಯ ಇತಿ ವಾತರೋಗಬಹುಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಸು ಭವತೀತಿ ಕಾಯವಾಙ್ಮಾನಸೀಷು ಕ್ರಿಯಾಸು ವಿಷಯೇಽಲ್ಪಶಕ್ತಿರ್ಭವತಿ; ಏತೇನ ಶಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಬಲಾಭಾವ ಉಕ್ತಃ| ಶೋಷೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಉತ್ಪನ್ನೇ ತ್ವಿತಿ ‘ಕಾರ್ಶ್ಯೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪಯಸ್ಯಾ ಅರ್ಕಪುಷ್ಪೀ, ಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀತ್ಯನ್ಯೇ| ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾ ಶಾಲಿಪರ್ಣೀ| ಮಧುರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಋದ್ಧಿವೃದ್ಧಿಜೀವಕಾದೀನಾಮ್| ಬೃಂಹಣಬಸ್ತ್ಯುಪಯೋಗಶ್ಚೇತಿ ಬೃಂಹಣಬಸ್ತಿರ್ಯಥಾ- “ಬೃಂಹಣದ್ರವ್ಯನಿಃಕ್ವಾಥಾಸ್ತತ್ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹಸೈನ್ಧವೈಃ| ಯುಕ್ತಾಃ ಖಜಪ್ರಮಥಿತಾ ಬಸ್ತಯೋ ಬೃಂಹಣಾ ಮತಾಃ” (ಚಿ. ಅ. ೩೮) ಇತಿ| ಚಕಾರಾತ್ ಸನ್ತರ್ಪಣಮಪಿ ಲಘು ಕರ್ತವ್ಯಮ್||೩೩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

ಯಃ ಪುನರುಭಯಸಾಧಾರಣಾನ್ಯಾಸೇವೇತ ತಸ್ಯಾನ್ನರಸಃ ಶರೀರಮನುಕ್ರಾಮನ್ ಸಮಾನ್ ಧಾತೂನುಪಚಿನೋತಿ, ಸಮಧಾತುತ್ವಾನ್ಮಧ್ಯಶರೀರೋ ಭವತಿ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಸು ಸಮರ್ಥಃ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾತಪಸಹೋ ಬಲವಾಂಶ್ಚ, ಸ ಸತತಮನುಪಾಲಯಿತವ್ಯ ಇತಿ ||೩೪||

ಮಧ್ಯಶರೀರಸ್ಯ ಹೇತುಂ ಗುಣಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯಃ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಭಯಸಾಧಾರಣಾನಿ ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾಣಿ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವೃತ್ತಿಕಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಷಷ್ಟಿಕರಕ್ತಶಾಲಿಲಾವಕದಾಡಿಮತಣ್ಡುಲೀಯಕಾದೀನಿ, ಅದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದೀಂಶ್ಚ ವಿಹಾರವಿಶೇಷಾನ್| ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಸು ಸಮರ್ಥ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಬಲವತ್ತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಯದ್ಬಲವಾಂಶ್ಚೇತಿ ಕರೋತಿ ತನ್ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್; ಏವಮ್ಭೂತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವೀ ಬಲವಾನೇವ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧ್ಯಶರೀರಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸ ಸತತಮನುಪಾಲಯಿತವ್ಯ ಇತಿ ‘ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುವರ್ತನೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೩೪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಅತ್ಯನ್ತಗರ್ಹಿತಾವೇತೌ ಸದಾ ಸ್ಥೂಲಕೃಶೌ ನರೌ | ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಮಧ್ಯಶರೀರಸ್ತು ಕೃಶಃ ಸ್ಥೂಲಾತ್ತು ಪೂಜಿತಃ ||೩೫||

ತಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ ಕೃಶಸ್ಥೂಲಯೋರ್ದೋಷವತ್ತ್ವೇಽಪಿ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯಾತಿಶಯದೋಷವತ್ತ್ವಂ ಮಧ್ಯಶರೀರಸ್ಯ ಚ ಗುಣವತ್ತ್ವಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಅತ್ಯನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಕುತಃ ಸ್ಥೂಲಾತ್ ಕೃಶಃ ಪೂಜಿತಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಽಕ್ಷಮತ್ವಾತ್, ಅತಿಶಯೇನ ವ್ಯಾಧಿಪೀಡನಾಚ್ಚ||೩೫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

ದೋಷಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ಧಾತೂನ್ ಕ್ಷಪಯತ್ಯಾತ್ಮತೇಜಸಾ | ಇದ್ಧಃ ಸ್ವತೇಜಸಾ ವಹ್ನಿರುಖಾಗತಮಿವೋದಕಮ್ ||೩೬||

ದೋಷಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧ್ಯೋರೇಕತ್ರ ನಿರ್ದೇಶೇಽಪಿ ದೋಷಾ ಏವ ಧಾತುಮಲಕ್ಷಯಹೇತವ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೋ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸಞ್ಜ್ಞಕಃ| ಧಾತೂನಿತಿ ಧಾತುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಸಮೇಷು ಮಲೇಷ್ವಪಿ ವರ್ತತೇ, ದೇಹಧಾರಣಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್; ಅಥವಾ ಧಾತುಶಬ್ದ ಉಪಲಕ್ಷಣಮ್, ತೇನ ಮಲಾ ಅಪಿ ಪ್ರಾಪ್ಯನ್ತೇ| ಕ್ಷಪಯತೀತಿ ಕ್ಷಪಣಂ ವೃದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಯೋಃ ಹ್ರಾಸಃ| ಆತ್ಮತೇಜಸೇತಿ ಆತ್ಮಶಕ್ತ್ಯಾ| ತತ್ರ ಪಿತ್ತಂ ಕಟುಕೋಷ್ಣತ್ವಾದ್ಧಾತೂನ್ ಕ್ಷಪಯತಿ, ವಾಯುಶ್ಚ ಶೋಷಣಹೇತುತ್ವಾತ್, ಕಫೋ ಮಾರ್ಗಾವರೋಧಕತ್ವಾತ್| ಇದ್ಧೋ ದೀಪ್ತಃ| ಉಖಾಗತಂ ಸ್ಥಾಲೀಸ್ಥಮ್||೩೬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾಚ್ಛರೀರಾಣಾಮಸ್ಥಾಯಿತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚ | ದೋಷಧಾತುಮಲಾನಾಂ ತು ಪರಿಮಾಣಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ||೩೭||

ಕುತಃ ಪುನಃ ಪಲಾದಿಮಾನೇನ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾಹ- ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ|- ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾತ್ ವಿಸದೃಶತ್ವಾತ್, ವಿಸದೃಶತ್ವಂ ಚಾತ್ರ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಿ-ರಸರಕ್ತಾದಿಸಾರ-ಸಂಹನನ-ದೀರ್ಘಹ್ರಸ್ವಾದಿಕಾಯಭೇದೇನ| ಅಸ್ಥಾಯಿತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚೇತಿ ಅನವಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್, ಅಸ್ಥಾಯಿತ್ವಂ ಚ ದ್ವಿವಿಧೇಽಪಿ ಕಾಲೇ ನಿತ್ಯಗ ಆವಸ್ಥಿಕೇಽಪಿ ಚ; ತತ್ರ ನಿತ್ಯಗೇ ಪ್ರಾತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪಚೀಯತೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತ್ಯಹಮಾಹ್ನಿಕಚಯಾದಿಭೇದೇನ, ತಥಾ ಹೇಮನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪಚೀಯತೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ವಾಯುರಿತ್ಯಾದ್ಯಾರ್ತವಚಯಾದಿಭೇದೇನ; ತಥಾಽಽವಸ್ಥಿಕೇಽಪಿ ಬಾಲ್ಯೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಭಿವರ್ಧತೇ, ತಥಾ ಬಾಲ್ಯೇ ಶುಕ್ರಾಲ್ಪತ್ವಂ ಕನ್ಯಾನಾಮಾರ್ತವಸ್ತನ್ಯಾಭಾವಃ, ಯುವಸು ಪಿತ್ತಮುಪಚೀಯತೇ, ವೃದ್ಧೇಷು ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಪರಿಮಾಣಮಿತಿ ಸ್ವಂ ಸರ್ವತೋ ಮಾನಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ; ತೇನ ಕಸ್ಯಚಿದೇವ ಕ್ವಚಿದೇವ ಮಾನಂ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ನ ಸರ್ವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ಏಷಾಂ ಸಮತ್ವಂ ಯಚ್ಚಾಪಿ ಭಿಷಗ್ಭಿರವಧಾರ್ಯತೇ | ನ ತತ್ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾದೃತೇ ಶಕ್ಯಂ ವಕ್ತುಮನ್ಯೇನ ಹೇತುನಾ ||೩೮||

ನನು, ದೋಷಾದೀನಾಂ ಪಲಾದಿಮಾನಂ ವಿನಾ ಸಾಮ್ಯಂ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಏಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಮಿತಿ ದೋಷಧಾತುಮಲಾನಾಮ್| ನ ತದಿತ್ಯಾದಿ ತದಪಿ ಸಾಮ್ಯಂ; ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾದೃತೇ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ವಿನಾ||೩೮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

ದೋಷಾದೀನಾಂ ತ್ವಸಮತಾಮನುಮಾನೇನ ಲಕ್ಷಯೇತ್ | ಅಪ್ರಸನ್ನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಪುರುಷಂ ಕುಶಲೋ ಭಿಷಕ್ ||೩೯||

ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಭೇದಾತ್ಮಕಮಸಾಮ್ಯಮನುಮಾನೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೋಷಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾದೀನಾಮಿತಿ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಧಾತುಮಲಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ| ಅಸಮತಾಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಾಮ್| ‘ಅಪ್ರಸನ್ನೇನ್ದ್ರಿಯಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಪ್ರಸನ್ನತನುಂ’ ಇತಿ ಯನ್ನ ಕೃತಂ ತದಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತೀನಾಂ ಚ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಂ ಬೋಧಯತಿ| ವೀಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯನೇನ ವರ್ಣಾದಿ ಸರ್ವಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ‘ವೀಕ್ಷ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ ಇತ್ಯೇಕೇ ಪಠನ್ತಿ||೩೯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ರಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ಯಾದಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ತು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್) | ಕ್ಷಪಯೇದ್ಬೃಂಹಯೇಚ್ಚಾಪಿ ದೋಷಧಾತುಮಲಾನ್ ಭಿಷಕ್ | ತಾವದ್ಯಾವದರೋಗಃ ಸ್ಯಾದೇತತ್ಸಾಮ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೪೦||

ಅಸಾಮ್ಯಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯನುಮಾನೇನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಕ್ಷಪಯೇದಿತ್ಯಾದಿ|- ಕ್ಷಪಯೇದಿತಿ ವೃದ್ಧಾನ್ ದೋಷಧಾತುಮಲಾನ್ ಹ್ರಾಸಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬೃಂಹಯೇದಿತಿ ತಾನೇವ ಕ್ಷೀಣಾನ್ ವರ್ಧಯೇತ್| ಕ್ಷಪಣಬೃಂಹಣಯೋರ್ಮಾತ್ರಾವಧಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಾವದಿತ್ಯಾದಿ| ಕುತಃ ಪುನರಾರೋಗ್ಯಮವಧಿರಿತ್ಯಾಹ- ಏತತ್ ಸಾಮ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಪಾಠಃ ಸಮಗ್ರೋಽಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೪೦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಸಮಧಾತುಮಲಕ್ರಿಯಃ | ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನಾಃ ಸ್ವಸ್ಥ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ||೪೧||

ದೋಷಾದಿಸಾಮ್ಯಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ, ತದ್ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಸಮದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ದ್ವಿವಿಧೇಽಪಿ ಕಾಲೇ ನಿತ್ಯಂ ದೋಷಚಯಾದ್ಯನುಬನ್ಧಾತ್ ಕಥಂ ಸಮದೋಷತ್ವಂ? ತಥಾಹಿ ನಿತ್ಯಗೇ- ಆಹ್ನಿಕೇ ತಾವತ್ ಪ್ರಾತಃ ಕಫಃ ಕುಪ್ಯತಿ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ; ತಥಾಽಽರ್ತವೇಽಪಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಕಫಶ್ಚೀಯತೇ ವಸನ್ತೇ ಸ ಏವ ಕುಪ್ಯತೀತಿ; ತಥಾಽಽವಸ್ಥಿಕೇ ಚ ಕಾಲೇ ‘ಬಾಲೇ(ಲ್ಯೇ)ವಿವರ್ಧತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ’(ಸೂ. ಅ. ೩೫) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ- ದೋಷಚಯಾದೇರಲ್ಪತ್ವಾದತದ್ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ, ಏಕತಣ್ಡುಲಾಭ್ಯವಹಾರೇಽನಶನವ್ಯಪದೇಶವತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ವದನ್ತಿ- “ಆರ್ತವೇ ಚಯಾದೌ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೋಕ್ತವಿಧಿಭಿರಾಹೋರಾತ್ರಿಕೇ ಪುನರನಾಗತಾಬಾಧೋಕ್ತದನ್ತಧಾವನಾದಿವಿಧಾನೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಾಮ್ಯಮುಪಪನ್ನಮೇವ” ಇತಿ| ಸಮಧಾತುಮಲಕ್ರಿಯ ಇತಿ ಸಮಾ ಧಾತುಮಲಾನಾಂ ಕ್ರಿಯಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಕ್ರಿಯಾ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಣಾದಿಕೇತಿ ಕೇಚಿದ್ಭಿನ್ನಂ ಕ್ರಿಯಾಶಬ್ದಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನಾ ಇತಿ ಆತ್ಮಾ ದೇಹಃ, ಅನ್ಯೇ ಕರ್ಮಾತ್ಮಾ ಬದ್ಧಪುರುಷಃ; ತಸ್ಯ ನಿರ್ವಿಕಾರಸ್ಯಾಪಿ ಶರೀರಗುಣದೋಷಾಭ್ಯಾಂ ಬದ್ಧತ್ವಮಾಚಾರ್ಯೈರ್ಬಹುಧೋಕ್ತಮ್ , ಅಸ್ಮಾಭಿರ್ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾನ್ನೋಚ್ಯತೇ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಭೌತಿಕಾಧಿಷ್ಠಾನಶಕ್ತಿರೂಪಾಣಿ, ಮನಸ್ತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾನುಗ್ರಾಹಕಮನ್ತಃಕರಣಮ್| ಏವಮ್ಭೂತಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ವಸ್ಥ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ‘ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ದೋಷಸಾಮ್ಯೇನೈವಾಗ್ನ್ಯಾದಿಸಾಮ್ಯಂ ಲಬ್ಧಂ ತತ್ ಕಿಂ ಪೃಥಗಾಚಾರ್ಯಃ ಪ್ರಾಹ? ಉಚ್ಯತೇ, ನ ದೋಷೈಃ ಸಮಾ ಅಗ್ನ್ಯಾದಯೋ ಭವಿತುಮರ್ಹನ್ತೀತಿ; ಕುತಃ? ಪೃಥಕ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವಾತ್; ಪಿತ್ತಹರಣಮಪಿ ಸರ್ಪಿರಜಾಪಯಶ್ಚಾಗ್ನಿಂ ವರ್ಧಯತಿ| ಅತ್ರ ಶ್ರೀಮಾಧವಃ ಪ್ರಾಹ- “ಲಬ್ಧಾಶ್ಚೇತ್ ಸಮದೋಷತ್ವೇ ಸಮಾಗ್ನಿತ್ವಾದಯಸ್ತದಾ| ಪೃಥಗುಕ್ತಾಃ ಕಿಮರ್ಥಂ ತೇ ಭಕ್ತಿರೇಷಾ ನಿರರ್ಥಕಾ”- ಇತಿ; ಸಮಾಧಾನಮಾಹ- “ದೋಷೇಽಭ್ಯಸ್ತೇ ಯತೋ ಭಿನ್ನಾಃ ಪೃಥಗುಕ್ತಾ ಅತಸ್ತು ತೇ| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ತಾದೃಶಾಃ ಕೇಚಿದತ್ಯರ್ಥಂ ವಾ ನ ದೂಷಣಮ್”- ಇತಿ| ‘ದೋಷಾದೀನಾಂ ತ್ವಸಮತಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಂ ‘ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾಚ್ಛರೀರಾಣಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿದನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ| ತಥಾಹಿ, “ಪಲಾದಿಮಾನಾಭಾವಾತ್ ಕಥಮೇಷಾಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ‘ದೋಷಾದೀನಾಂ ತು ಸಮತಾಮನುಮಾನೇನ ಲಕ್ಷಯೇತ್’ ಇತಿ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಮೇವ ದೋಷಸಾಮ್ಯಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಪಠನ್ತಿ| ಯೇನಾನುಮಾನೇನ ಸಮತಾ ಜ್ಞೇಯಾ ತದೇವ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಏಷಾಂ ಸಮತ್ವಂ ಯಚ್ಚಾಪೀತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಸಾಮ್ಯಕಾರ್ಯೇಣ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮತಾ ಜ್ಞಾತವ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತೋಽನನ್ತರಂ ‘ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠನ್ತಿ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚಾಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತಮ್| ಇದಾನೀಂ ಸ್ವಸ್ಥಪ್ರತಿಪಾಲನಾಯಾಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕರಣಾಯಾಹ- ‘ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ರಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ಯಾದಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ತು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್| ಕ್ಷಪಯೇದ್ಬೃಂಹಯೇಚ್ಚಾಪಿ’ ಇತ್ಯಾದಿ;” ಈದೃಶಂ ಕೃತ್ವಾ ಕೇಚಿತ್ ಪಾಠಕ್ರಮಂ ಪಠನ್ತಿ||೪೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೫||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೫||