15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ ദോഷധാതുമലക്ഷയവൃദ്ധിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥാത ഇത്യാദി| ദോഷാ വാതാദയഃ, ധാതവോ രസാദയ ഉപധാതവശ്ച, മലാഃ പുരീഷാദയഃ; തേഷാം ക്ഷയവൃദ്ധിവിജ്ഞാനം യസ്മിന്നസ്തി സ തഥാ| അന്യേ തു ‘മലശബ്ദാഗ്രേ ആദിശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന സ്തന്യാര്തവഗര്ഭാദയോऽപി ധാതവോ ഗൃഹ്യന്തേ’ ഇതി വദന്തി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ദോഷധാതുമലമൂലം ഹി ശരീരം, തസ്മാദേതേഷാം ലക്ഷണമുച്യമാനമുപധാരയ ||൩||

കുതഃ പുനരേഷാം ക്ഷയവൃദ്ധീ വക്തവ്യേ ഇത്യാഹ- ദോഷേത്യാദി| ഹി യസ്മാദര്ഥേ, യസ്മാച്ഛരീരം ദോഷാദിമൂലം; യഥാ വൃക്ഷാദീനാം സമ്ഭവസ്ഥിതിപ്രലയേഷു മൂലം പ്രധാനം, തഥാ ശരീരസ്യ വാതാദയ ഇത്യര്ഥഃ||൩||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

തത്ര പ്രസ്പന്ദനോദ്വഹനപൂരണവിവേകധാരണലക്ഷണോ വായുഃ പഞ്ചധാ പ്രവിഭക്തഃ ശരീരം ധാരയതി (൧) |൪|

ദോഷധാതുമലാദീനാം സാമ്യക്ഷയവൃദ്ധയഃ സ്വഭാവാഖ്യലിങ്ഗേന കര്മാഖ്യലിങ്ഗേന ച ജ്ഞേയാഃ, തസ്മാത് സാമ്യാദിജ്ഞാനേ ഏതല്ലിങ്ഗദ്വയം വാച്യം; തഥാഹി - വാതസ്യ സ്വഭാവാഖ്യം ലിങ്ഗം ‘രൂക്ഷഃ ശീത’(നി. അ. ൧) ഇത്യാദി വാതവ്യാധൌ വക്ഷ്യതേ; പിത്തസ്യ തു ‘പിത്തം തീക്ഷ്ണം ദ്രവം’(സൂ. അ. ൨൧) ഇത്യാദി വ്രണപ്രശ്നേ; തഥാ കഫസ്യ ‘ശ്ലേഷ്മാ ശീതോ ഗുരുഃ’(സൂ. അ. ൨൧) ഇത്യാദി; ഏവം ധാതുമലയോരപി സ്വഭാവാഖ്യം ലിങ്ഗം ദര്ശനീയമ്; ഇഹ തു ദോഷാദീനാം കര്മാഖ്യം ലിങ്ഗം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര പ്രസ്പന്ദനേത്യാദി| പ്രസ്പന്ദനം ശരീരസ്യ ചലനമ്, ഇദം വ്യാനസ്യ കര്മ; ഉദ്വഹനമിന്ദ്രിയാര്ഥാനാം ധാരണമ്, ഉദാനസ്യ കര്മ; പൂരണമാഹാരേണ, പ്രാണസ്യ കര്മ; വിവേകോ രസമൂത്രപുരീഷാണാം പൃഥക്കരണം, സമാനസ്യ കര്മ; ശുക്രമൂത്രാദീനാം വേഗകാലേ കര്ഷണമവേഗകാലേ ധാരണമ് , അപാനസ്യ| പഞ്ചധാ പ്രവിഭക്ത ഇതി പ്രാണോദാനസമാനവ്യാനാപാനഭേദേന| അന്യേ തു സാമാന്യം സര്വവായൂനാം പ്രസ്പന്ദനാദികര്മ ആഹുഃ; പ്രസ്പന്ദനം ശ്വാസപ്രശ്വാസാദിഭാവേന ചലനമ്, ഉദ്വഹനം ദോഷധാതുമലാനാമിത ഇതോ നയനം, പൂരണമ് ആഹാരരസാദീനാം സ്വേഷു സ്വേഷ്വാശയേഷു നയനം, വിവേകഃ പൂര്വവദത്രാപി, ധാരണം ശരീരയന്ത്രസ്യ | കഥമിത്യാഹ- പഞ്ചധാ പ്രവിഭക്ത ഇത്യാദി||൪(൧)||

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

രാഗപക്ത്യോജസ്തേജോമേധോഷ്മകൃത് പിത്തം പഞ്ചധാ പ്രവിഭക്തമഗ്നികര്മണാऽനുഗ്രഹം കരോതി; (൨) |൪|

പ്രകൃതിസ്ഥസ്യ പിത്തസ്യ കര്മ നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- രാഗേത്യാദി| കൃച്ഛബ്ദോ രാഗാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| രാഗകൃത് രസസ്യ രഞ്ജകാഗ്നിസഞ്ജ്ഞം പിത്തം; പക്തികൃത് ആഹാരസ്യ പാചകാഗ്നിസഞ്ജ്ഞം പിത്തം; ഓജഃകൃത് സാധകാഗ്നിസഞ്ജ്ഞം പിത്തമ്, ഓജോ ഹൃദിസ്ഥം സോമാത്മകം; തേജഃകൃത് ആലോചകാഗ്നിസഞ്ജ്ഞം പിത്തം, തേജോ ദൃഷ്ടിഃ, തദുക്തം- “തേജോ ദൃഷ്ടിരിതി ഖ്യാതം തേജഃ ശുക്രം പ്രകീര്തിതമ്”- ഇതി; മേധാകൃത് മേധാ ഗ്രന്ഥാകര്ഷണസാമര്ഥ്യം, തസ്യാ അപി സാധകാഗ്നിസഞ്ജ്ഞമേവ പിത്തം കാരകമ്; ഊഷ്മകൃത് ത്വക്സ്ഥം പിത്തം ഭ്രാജകാഗ്നിസഞ്ജ്ഞമ്, ഊഷ്മാ ശരീരസ്യൌഷ്ണ്യമ്| പഞ്ചധാ പ്രവിഭക്തമിതി പാചകരഞ്ജകസാധകാലോചകഭ്രാജകഭേദേന| അഗ്നികര്മണേതി രാഗാദി യദഗ്നികര്മ തേന കൃത്വേത്യര്ഥഃ| അനുഗ്രഹമ് ഉപകാരം കരോതി, ‘ശരീരസ്യ’ ഇത്യനുവര്തതേ| അന്യേ തു തേജഃശബ്ദേന വര്ണപ്രകാശിനീം ത്വക്സ്ഥാം ദീപ്തിമാഹുഃ; “ഇദം ച രാഗാദികര്മ സാമാന്യം സര്വപിത്താനാമ്” ഇതി വദന്തി||൪(൨)||-

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

സന്ധിസംശ്ലേഷണസ്നേഹനരോപണപൂരണബലസ്ഥൈര്യകൃച്ഛ്ലേഷ്മാ പഞ്ചധാ പ്രവിഭക്ത ഉദകകര്മണാऽനുഗ്രഹം കരോതി ||൪||

പ്രകൃതിസ്ഥസ്യ കഫസ്യ കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- സന്ധീത്യാദി| കൃച്ഛബ്ദഃ സന്ധിസംശ്ലേഷണാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| സന്ധിസംശ്ലേഷണകൃത് സന്ധിബന്ധനം കരോതി; യദ്യപി സന്ധിസംശ്ലേഷണം ശ്ലേഷ്മകര്മ വ്രണപ്രശ്നേऽപ്യുക്തം, തഥാऽപീഹ തദ്വചനം വ്യാനസ്യ സന്ധിചാരിത്വാത്തസ്യാപി സന്ധിശ്ലേഷണം കര്മേതി ശങ്കാനിരാസാര്ഥമ്| സ്നേഹനകൃദിതി ശരീരസ്യ സ്നൈഗ്ധ്യം കരോതി, സ്നിഗ്ധത്വാത്| രോപണകൃത് വ്രണസ്യ, സൌമ്യത്വാത്| പൂരണകൃത് ശരീരസ്യ, ബഹുത്വാന്മൂര്തത്വാച്ച| ബലകൃത് പുഷ്ടികൃത്| സ്ഥൈര്യകൃത് ത്രികസന്ധിദാര്ഢ്യകൃത്, കഫസ്ഥാനാനാം സ്വകാര്യസാമര്ഥ്യം വാ| പഞ്ചധാ പ്രവിഭക്ത ആശയഭേദേന ആമാശയോരഃശിരഃകണ്ഠസന്ധിഭേദേനേത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു തസ്യൈവ കഫസ്യാശയഭേദേന പഞ്ചധാഭിന്നസ്യ ശ്ലേഷകക്ലേദകബോധകതര്പകാവലമ്ബകനാമാന്യാഹുഃ | കേചിദത്ര കഫകര്മസു ബൃംഹണം തര്പണം ച പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- “ബൃംഹണഃ ശരീരസ്യ, ദ്രവത്വമൂര്തിമത്ത്വാഭ്യാം; തര്പണഃ തൃപ്തിജനകോ ധാതൂനാമ്”||൪||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

രസസ്തുഷ്ടിം പ്രീണനം രക്തപുഷ്ടിം ച കരോതി, രക്തം വര്ണപ്രസാദം മാംസപുഷ്ടിം ജീവയതി ച, മാംസം ശരീരപുഷ്ടിം മേദസശ്ച, മേദഃ സ്നേഹസ്വേദൌ ദൃഢത്വം പുഷ്ടിമസ്ഥ്നാം ച, അസ്ഥീനി ദേഹധാരണം മജ്ജ്ഞഃ പുഷ്ടിം ച, മജ്ജാ സ്നേഹം ബലം ശുക്രപുഷ്ടിം പൂരണമസ്ഥ്നാം ച കരോതി, ശുക്രം ധൈര്യം ച്യവനം പ്രീതിം ദേഹബലം ഹര്ഷം ബീജാര്ഥം ച; (൧) |൫|

ഇദാനീം ധാതൂനാം പ്രകൃതിസ്ഥാനാം പ്രാകൃതം കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- രസസ്തുഷ്ടിമിത്യാദി| ധൈര്യം ശൌര്യം ശൂരത്വമ്, അത ഏവ ക്ലീബാ അധീരാഃ; ച്യവനം ശീഘ്രത്വേനാവസ്രംസനം, പ്രീതിം സ്നേഹം പ്രമദാസു; ദേഹബലമുത്സാഹോപചയലക്ഷണം; ഹര്ഷം പുനരുത്കണ്ഠാജനനം പ്രമദാസ്വേവ; ബീജാര്ഥം ചേതി ബീജപ്രയോജനം, യഥാ- ഋതുക്ഷേത്രാദിസമ്പത്തൌ ബീജമങ്കുരജനനം സ്യാത്, ഏവം ശുക്രമപി ഗര്ഭജനകമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ പഠന്തി- “രസഃ പ്രീണയതി, രക്തം ജീവയതി, മാംസം ലേപയതി, മേദഃ സ്നേഹയതി, അസ്ഥി ധാരയതി, മജ്ജാ അസ്ഥീനി പൂരയതി, ശുക്രം ധൈര്യച്യവനം പ്രീതിദേഹബലഹര്ഷബീജാര്ഥകൃത്”- ഇതി; വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- “രസഃ പ്രീണയതി ധാതൂംസ്തര്പയതീത്യര്ഥഃ, രക്തം ജീവയതി പ്രാണാനുവര്തനം കരോതി, മാംസം ലേപയതി അസ്ഥ്യാദീന്, മേദഃ സ്നേഹയതി സ്നേഹാത്, അസ്ഥി ധാരയതി ശരീരമിത്യര്ഥഃ, ധൈര്യച്യവനമിതി ധൈര്യസ്യ ച്യവനം ധൈര്യച്യവനം ച്യുതിഃ പ്രമദാസു വിഷയ ഇത്യര്ഥഃ”| അയം പാഠോ നിബന്ധകാരൈഃ സാദരം പഠിതഃ||൫(൧)||

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

പുരീഷമുപസ്തമ്ഭം വായ്വഗ്നിധാരണം ച, ബസ്തിപൂരണവിക്ലേദകൃന്മൂത്രം, സ്വേദഃ ക്ലേദത്വക്സൌകുമാര്യകൃത്; (൨) |൫|

അത ഊര്ധ്വം മലാനാം പ്രാകൃതം കര്മോച്യതേ- പുരീഷമിത്യാദി| ‘കരോതി’ ഇത്യനുവര്തതേ| ഉപസ്തമ്ഭഃ അവഷ്ടമ്ഭഃ ശരീരധാരണമിത്യര്ഥഃ| കേചിത് പുരീഷകര്മസു പ്രീണനം പഠന്തി, ന ത്വാചാര്യാഃ| കശ്ചിദാചാര്യോऽത്രോപസ്തമ്ഭം ന പഠതി| ബസ്തിര്മൂത്രാശയഃ, തസ്യ പൂരണം, വിക്ലേദമാര്ദ്രത്വം ച, മൂത്രം കരോതീത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘ക്ലേദവിവേകജം ബസ്തിപൂരണകൃന്മൂത്രം’ ഇതി പഠന്തി, ക്ലേദവിവേകജമിതി ക്ലേദ ആര്ദ്രത്വം സ ചാഹാരസ്യ, തസ്യ വിവേകാത് പൃഥക്ത്വാജ്ജാതം മൂത്രമ്| കേചിത് ‘സ്വേദഃ ക്ലേദയതി’ ഇതി പഠന്തി||൫(൨)||-

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

രക്തലക്ഷണമാര്തവം ഗര്ഭകൃച്ച, ഗര്ഭോ ഗര്ഭലക്ഷണം, സ്തന്യം സ്തനയോരാപീനത്വജനനം ജീവനം ചേതി ||൫||

അത ഉപധാതൂനാം പ്രാകൃതം കര്മാഹ- രക്തലക്ഷണമിത്യാദി| രക്തലക്ഷണമാര്തവമിതി രക്തസ്യ യാനി ലക്ഷണാനി താന്യസ്യ സമ്ഭവന്തീതി സ്വഭാവകഥനമ്| ഗര്ഭകൃച്ചേതി പ്രാകൃതകര്മകഥനമ്| ചകാരാദ്രക്തകര്മാപി ജീവനസഞ്ജ്ഞം കരോതി| കേചിദാചാര്യാ “രക്തലക്ഷണമാര്തവം യഥോക്തമകൃത്രിമം ഗര്ഭകൃച്ച” ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- “യഥോക്തമിതി ‘ശശാസൃക്പ്രതിമം യച്ച യദ്വാ ലാക്ഷാരസോപമമ്’- (ശാ. അ. ൨) ഇത്യാദ്യുക്തലക്ഷണമ്, അകൃത്രിമമിതി വാതപിത്തകഫൈരധഃപ്രസൃതൈരഷ്ടധാऽऽര്തവദൂഷകൈരസൃഗ്ദരരൂപതയാ വാ കൃതം കൃത്രിമം, ന കൃത്രിമമകൃത്രിമം ശുദ്ധം, ഗര്ഭകൃദ്ഭവതീത്യര്ഥഃ”| ഗര്ഭോ ഗര്ഭലക്ഷണമിതി ‘സ്തനയോഃ ശ്യാവമുഖതാ’ (ശാ. അ. ൩) ഇത്യാദികം ‘കരോതി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| സ്തന്യമിത്യാദി ആപീനത്വജനനം മാംസലത്വജനനമ്| ജീവനം ബാലാനാം, തേഷാമേവ സ്ത്രീക്ഷീരസാത്മ്യത്വാത്||൫||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

തത്ര വിധിവത് പരിരക്ഷണം കുര്വീത ||൬||

പ്രകൃതിസ്ഥാനാം രക്ഷണമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി തേഷു വാതാദിഷു പ്രകൃതിസ്ഥേഷു| വിധിവത് വിധിനോപപന്നം; വിധിരത്ര സ്വാസ്ഥ്യവൃത്തികഃ | പരിരക്ഷണം സര്വതോ രക്ഷണമ്||൬||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

അത ഊര്ധ്വമേഷാം ക്ഷീണലക്ഷണം വക്ഷ്യാമഃ | തത്ര, വാതക്ഷയേ മന്ദചേഷ്ടതാऽല്പവാക്ത്വമപ്രഹര്ഷോ മൂഢസഞ്ജ്ഞതാ ച, പിത്തക്ഷയേ മന്ദോഷ്മാഗ്നിതാ നിഷ്പ്രഭതാ ച, ശ്ലേഷ്മക്ഷയേ രൂക്ഷതാऽന്തര്ദാഹ ആമാശയേതരശ്ലേഷ്മാശയശൂന്യതാ സന്ധിശൈഥില്യം (തൃഷ്ണാ ദൌര്ബല്യം പ്രജാഗരണം) ച ||൭||

അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| കേചിദത്ര “ക്ഷയഃ പുനരേഷാമതിസംശോധനാതിസംശമനവേഗവിധാരണാസാത്മ്യാന്നമനസ്താപവ്യായാമാനശനാതിമൈഥുനൈര്ഭവതി”- ഇതി ക്ഷയകാരണാനി പഠന്തി| “ഏതാനി പ്രായോ വായോര്വൃദ്ധിം കുര്വന്തി, പിത്തകഫയോസ്തു ക്ഷയമിതി; തസ്മാദ്യഥാസമ്ഭവം കാരണം ജ്ഞേയം; നാസ്മിന് പാഠേ പ്രയോജനമ്” ഇത്യാചാര്യാ വദന്തി| തത്രേത്യാദി| മന്ദചേഷ്ടതാ മന്ദകായവ്യാപാരതാ| അപ്രഹര്ഷഃ അതുഷ്ടിഃ| മൂഢസഞ്ജ്ഞതാ നഷ്ടസമ്യഗ്ജ്ഞാനതാ| ചകാരാത് പ്രാകൃതകര്മഹാനിസ്തദ്വിരോധിനശ്ച ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രാകൃതകര്മവൃദ്ധിരിതി ചകാരഃ സമുച്ചിനോതി| ഏവം പിത്താദിക്ഷയേഷ്വപി ചകാരപ്രയോജനം ജ്ഞേയമ്| പിത്തക്ഷയ ഇത്യാദി നിഷ്പ്രഭതാ പ്രഭാഹാനിഃ| ശ്ലേഷ്മക്ഷയ ഇത്യാദി ആമാശയോ യത്രാശിതാദി പച്യതേ, ഇതരാശയാ ഉരഃകണ്ഠശിരഃസന്ധയ ഇതി; ശ്ലേഷ്മാശയശൂന്യതേതി കൃതേ സതി ആമാശയോ ലബ്ധഃ, യദാമാശയസ്യ പൃഥഗുപാദാനം തദ്വിശേഷേണ ശൂന്യതാഖ്യാപനാര്ഥമ്| കേചിച്ഛിരഃശബ്ദം സൂത്രേ പഠന്തി, ശിരസോऽപി സര്വേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനത്വേന പ്രാധാന്യാത് പൃഥഗഭിധാനമ്||൭||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

തത്ര സ്വയോനിവര്ധനാന്യേവ പ്രതീകാരഃ ||൮||

ദോഷക്ഷയേ ചികിത്സാമാഹ- തത്രേത്യാദി| സ്വയോനിവര്ധനാന്യേവേതി ശീതരൂക്ഷാദീനി| പ്രതീകാരശ്ചികിത്സിതമ്| ന പുനഃ സ്വയോനിവര്ധനാന്യപി കടുകാദീനി, കുതഃ? ഭൂയസ്ത്വേനാന്യദോഷപ്രകോപണത്വാത്| തഥാചോക്തം- “വാതക്ഷയേ ശീതരൂക്ഷൈര്ന ത്വന്യൈഃ കടുകാദിഭിഃ| പിത്തക്ഷയേऽപി കടുകൈരുഷ്ണൈര്ന ലവണാദിഭിഃ|| ക്ഷീരാദിഭിഃ സ്നിഗ്ധശീതൈഃ പ്രതികുര്യാത് കഫക്ഷയേ”- ഇതി| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- “സ്വയോനിവര്ധനാനീതി സ്വയോനിരാത്മഹേതുഃ; തത്ര വായോര്വായുരേവ ഹേതുഃ, പിത്തസ്യാഗ്നിര്ഹേതുഃ, കഫസ്യ ഹേതുരാപഃ; വാതക്ഷയേ വാതവര്ധനാനി, പിത്തക്ഷയേ പിത്തവര്ധനാനി, കഫക്ഷയേ കഫവര്ധനാനി” ഇതി| “കഫസ്യ യോനീ രസഃ, പിത്തസ്യ രക്തമ്” ഇത്യപരേ; രസരക്തയോരപി വര്ധനാന്യാപ്യതൈജസദ്രവ്യാണീതി സ ഏവാര്ഥഃ||൮||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

രസക്ഷയേ ഹൃത്പീഡാകമ്പശൂന്യതാസ്തൃഷ്ണാ ച, ശോണിതക്ഷയേ ത്വക്പാരുഷ്യമമ്ലശീതപ്രാര്ഥനാ സിരാശൈഥില്യം ച, മാംസക്ഷയേ സ്ഫിഗ്ഗണ്ഡൌഷ്ഠോപസ്ഥോരുവക്ഷഃകക്ഷാപിണ്ഡികോദരഗ്രീവാശുഷ്കതാ രൌക്ഷ്യതോദൌ ഗാത്രാണാം സദനം ധമനീശൈഥില്യം ച, മേദഃക്ഷയേ പ്ലീഹാഭിവൃദ്ധിഃ സന്ധിശൂന്യതാ രൌക്ഷ്യം മേദുരമാംസപ്രാര്ഥനാ ച, അസ്ഥിക്ഷയേऽസ്ഥിശൂലം ദന്തനഖഭങ്ഗോ രൌക്ഷ്യം ച, മജ്ജക്ഷയേऽല്പശുക്രതാ പര്വഭേദോऽസ്ഥിനിസ്തോദോऽസ്ഥിശൂന്യതാ ച, ശുക്രക്ഷയേ മേഢ്രവൃഷണവേദനാऽശക്തിര്മൈഥുനേ ചിരാദ്വാ പ്രസേകഃ പ്രസേകേ ചാല്പരക്തശുക്രദര്ശനമ് ||൯||

ഇദാനീം ധാതുക്ഷയം ദര്ശയതി- രസക്ഷയ ഇത്യാദി| ഹൃച്ഛബ്ദഃ പീഡാദിഭിഃ ശൂന്യതാന്തൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| തൃഷ്ണാ ഉദകപാനാഭിലാഷഃ| ചകാരപ്രയോജനം ദോഷക്ഷയപ്രസ്താവേ ദര്ശിതമ്| അന്യേ തു “രസക്ഷയേ ഹൃത്പീഡാ കമ്പഃ ശോഷഃ ശൂന്യതാ തൃഷ്ണാ ച” ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- “ശോഷഃ ശരീരസ്യ, ശൂന്യതാ ആമാശയസ്യ മനസോ വാ ഇതി,” ശേഷം സമമ്| ശോണിതക്ഷയ ഇത്യാദി| അമ്ലശീതപ്രാര്ഥനേതി ശോണിതക്ഷയേ സതി വാതവൃദ്ധൌ തത്പ്രത്യനീകാമ്ലരസേച്ഛാ, തഥാ രക്തസ്യ ദ്രവത്വാത്തത്ക്ഷയേ തേജോവൃദ്ധൌ ശീതപ്രാര്ഥനാऽപി; കേചിത് “അഗ്നീഷോമീയത്വാദ്രക്തസ്യ തത്തുല്യഗുണയോരമ്ലശീതയോഃ പ്രാര്ഥനാ ” ഇതി വദന്തി| ചകാരാദ്വഹ്നിമാന്ദ്യാദികം ച ശോണിതവര്ണനീയോക്തമപ്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യമ്| മാംസക്ഷയ ഇത്യാദി| സ്ഫിചൌ കടിപ്രോഥൌ, ഗണ്ഡൌ ഗല്ലൌ, ഉപസ്ഥോ യോനിഃ, ഊരുഃ ലോകേ ‘ജങ്ഘാ’ ഇതി വ്യാഖ്യാതാ, വക്ഷഃ ഉരഃ, പിണ്ഡികാ ജാനുഗുല്ഫയോരന്തരം; ശുഷ്കശബ്ദഃ സ്ഫിഗാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| മേദഃക്ഷയ ഇത്യാദി രൌക്ഷ്യം ത്വചഃ| മേദുരമാംസപ്രാര്ഥനേതി മേദുരം സ്നിഗ്ധതമം; പ്രാര്ഥനാ അഭിലാഷഃ| അസ്ഥിക്ഷയ ഇത്യാദി| രൌക്ഷ്യം ദേഹസ്യ ദന്തനഖാനാം ച; ദന്താദീനാമസ്ഥിമയത്വാദ്ഭങ്ഗഃ | മജ്ജക്ഷയ ഇത്യാദി| പര്വഭേദോ ഗ്രന്ഥിപീഡാ; അസ്ഥിശൂന്യതാ രിക്തതാ, പൂരണാഭാവാത്| ശുക്രക്ഷയ ഇത്യാദി| ചിരാദ്വാ പ്രസേക ഇതി കഥഞ്ചിത് പ്രവൃത്താവപി ചിരകാലേന ക്ഷരണമ്; അല്പരക്തശുക്രദര്ശനം ശുക്രം ക്ഷീണം മജ്ജമിശ്രമല്പരക്തത്വമൃച്ഛതി; അന്യേ തു “അല്പശുക്രരക്തദര്ശനമിതി ധാതുക്ഷയാത് കുപിതോ വായുഃ ശോണിതമല്പശുക്രമിശ്രം നിഃസ്രാവയതി” ഇതി; മേഢ്രവൃഷണവേദനേതി ശുക്രസ്യ സര്വശരീരവ്യാപിനോऽപി വിശേഷാധാരത്വാന്മേഢ്രവൃഷണനിര്ദേശഃ||൯||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

തത്രാപി സ്വയോനിവര്ധനദ്രവ്യോപയോഗഃ (പ്രതീകാരഃ ) ||൧൦||

ചികിത്സാസൂത്രം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രാപീത്യാദി| സ്വയോനിവര്ധനമപി സമാനേന ദ്രവ്യേണ സമാനഗുണേന സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠേന വാ| സമാനേന ദ്രവ്യേണ യഥാ- രക്തം രക്തേന വര്ധതേ, മാംസം മാംസേന, മേദോ മേദസാ, അസ്ഥി തരുണസഞ്ജ്ഞകേനാസ്ഥ്നാ, മജ്ജാ മജ്ജ്ഞാ, ശുക്രം ശുക്രേണ; സമാനഗുണേന യഥാ- രക്തക്ഷയേ തൈജസദ്രവ്യോപയോഗഃ, തേജോഗുണഭൂയിഷ്ഠദ്രവ്യോപയോഗോ വേത്യാദി ബോദ്ധവ്യമ്| ദ്രവ്യഗ്രഹണമുപലക്ഷണം, തേന കര്മാപി യദ്യസ്യ ധാതോരഭിവൃദ്ധികരം തത്ക്ഷയേ തത് സേവ്യമ്| തത്ര സ്വയോനിദ്രവ്യാണാമവബോധാര്ഥം ധാതുമലോപധാതുഷു ശ്ലോകാഃ കഥ്യന്തേ- “യദ്യപി പഞ്ചഭൂതാനാം വാച്യഃ പാകോ ദ്വിധാ പുനഃ| തഥാऽപ്യപാം പ്രധാനത്വാദ്രസഃ സൌമ്യോऽഭിധീയതേ|| അതിരിക്താ ഗുണാ രക്തേ വഹ്നേര്മാംസേ തു പാര്ഥിവാഃ| മേദസ്യമ്ബുഭുവോരസ്ഥ്നി പൃഥിവ്യനിലതേജസാമ്|| മജ്ജ്ഞി ശുക്രേ ച സോമസ്യ മൂത്രേऽമ്ബുശിഖിനോര്ഗുണാഃ| ഭുവോ വിശ്യാര്തവേ ത്വഗ്നേഃ പ്രസ്വേദസ്തന്യയോരപാമ്|| ഇതി ധാതുമലേഷൂക്താ ഗുണാഃ പ്രാധാന്യതഃ സ്ഥിതാഃ| പ്രായേണ ഭൂഗുണാ ഗര്ഭേ സ്തോകാ ഹ്യന്യഗുണാ അപി”- ഇതി||൧൦||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

പുരീഷക്ഷയേ ഹൃദയപാര്ശ്വപീഡാ സശബ്ദസ്യ ച വായോരൂര്ധ്വഗമനം കുക്ഷൌ സഞ്ചരണം ച, മൂത്രക്ഷയേ ബസ്തിതോദോऽല്പമൂത്രതാ ച; അത്രാപി സ്വയോനിവര്ധനദ്രവ്യോപയോഗഃ | സ്വേദക്ഷയേ സ്തബ്ധരോമകൂപതാ ത്വക്ശോഷഃ സ്പര്ശവൈഗുണ്യം സ്വേദനാശശ്ച; തത്രാഭ്യങ്ഗഃ സ്വേദോപയോഗശ്ച ||൧൧||

മലക്ഷയം ദര്ശയന്നാഹ- പുരീഷക്ഷയ ഇത്യാദി| കുക്ഷിരത്ര ജഠരമ്| അത്ര ചികിത്സാസൂത്രം നിര്ദിശന്നാഹ- അത്രാപീത്യാദി| പുരീഷക്ഷയേ മാഷകുല്മാഷാദീനാം, മൂത്രക്ഷയേ ഇക്ഷുത്രപുസാദീനാമുപയോഗഃ| സ്വേദക്ഷയ ഇത്യാദി| സ്പര്ശവൈഗുണ്യം സ്പര്ശഹാനിഃ| ചികിത്സാമാഹ- തത്രാഭ്യങ്ഗ ഇത്യാദി| ചകാരാത് സ്വേദജനനകുക്കുടവരാഹാദിമാംസോപയോഗശ്ചാഭ്യന്തരോ ലഭ്യതേ||൧൧||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

ആര്തവക്ഷയേ യഥോചിതകാലാദര്ശനമല്പതാ വാ യോനിവേദനാ ച; തത്ര സംശോധനമാഗ്നേയാനാം ച ദ്രവ്യാണാം വിധിവദുപയോഗഃ | സ്തനക്ഷയേ സ്തനയോര്മ്ലാനതാ സ്തന്യാസമ്ഭവോऽല്പതാ വാ; തത്ര ശ്ലേഷ്മവര്ധനദ്രവ്യോപയോഗഃ | ഗര്ഭക്ഷയേ ഗര്ഭാസ്പന്ദനമനുന്നതകുക്ഷിതാ ച; തത്ര പ്രാപ്തബസ്തികാലായാഃ ക്ഷീരബസ്തിപ്രയോഗോ മേദ്യാന്നോപയോഗശ്ചേതി ||൧൨||

ഉപധാതുക്ഷയമാഹ- ആര്തവക്ഷയ ഇത്യാദി| യഥോചിതകാലോ മാസി മാസി ത്ര്യഹസ്രവണമ്| ചികിത്സാമാഹ- തത്ര സംശോധനമിത്യാദി| “സംശോധനമിഹ സാമാന്യമ്” ഇതി കേചിത്; “സംശോധനമിഹ വമനം ന വിരേകഃ” ഇത്യപരേ, കുതഃ? വിരേചനേന ഹി പിത്തക്ഷയാദാര്തവസ്യ ക്ഷയ ഏവ സ്യാദിതി, വമനേന തു സൌമ്യധാതൌ നിര്ഹൃതേ ആഗ്നേയധാതൌ വൃദ്ധേ ആര്തവമാപ്യായ്യതേ| ആഗ്നേയാനാം ച ദ്രവ്യാണാമിതി തിലമാഷസുരാശുക്താദീനാമ്| സ്തന്യക്ഷയ ഇത്യാദി| മ്ലാനതാ അനുന്നതിഃ| ചികിത്സാമാഹ- തത്ര ശ്ലേഷ്മവര്ധനേത്യാദി| സ്തന്യസ്യ രസജത്വാത്| ഗര്ഭക്ഷയ ഇത്യാദി| അത്ര ചികിത്സാമാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രാപ്തബസ്തികാലായാ ഇതി പ്രാപ്താഷ്ടമമാസായാ ഇത്യര്ഥഃ| മേദ്യാന്നോപയോഗ ഇതി സ്നിഗ്ധാന്നോപയോഗഃ; “മേധ്യാണ്ഡോപയോഗ” ഇത്യന്യേ പഠന്തി, “മേധ്യാണ്ഡാനി വൃഷ്യാണ്ഡാനി, ബസ്തമത്സ്യാണ്ഡാദീനി” ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൨||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

അത ഊര്ധ്വമതിവൃദ്ധാനാം ദോഷധാതുമലാനാം ലക്ഷണം വക്ഷ്യാമഃ | വൃദ്ധിഃ പുനരേഷാം സ്വയോനിവര്ധനാത്യുപസേവനാദ്ഭവതി | തത്ര, വാതവൃദ്ധൌ വാക്പാരുഷ്യം കാര്ശ്യം കാര്ഷ്ണ്യം ഗാത്രസ്ഫുരണമുഷ്ണകാമി(മ)താ നിദ്രാനാശോऽല്പബലത്വം ഗാഢവര്ചസ്ത്വം ച; പിത്തവൃദ്ധൌ പീതാവഭാസതാ സന്താപഃ ശീതകാമിത്വമല്പനിദ്രതാ മൂര്ച്ഛാ ബലഹാനിരിന്ദ്രിയദൌര്ബല്യം പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വം ച; ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധൌ ശൌക്ല്യം ശൈത്യം സ്ഥൈര്യം ഗൌരവമവസാദസ്തന്ദ്രാ നിദ്രാ സന്ധിവിശ്ലേഷശ്ച ||൧൩||

അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ഗാഢവര്ചസ്ത്വം ചേതി ചകാരോऽയം വാതസ്യ പ്രകൃതികര്മണോऽതിശയത്വം സമുച്ചിനോതി, ഏവം പിത്തകഫരസാദിഷ്വപി ചകാരപ്രയോജനമ്| വാക്പാരുഷ്യം വചനകാര്കശ്യം, കേചിദ്വാക്പാരുഷ്യം ന പഠന്തി| കാര്ശ്യം മാംസക്ഷയഃ| കാര്ഷ്ണ്യം കൃഷ്ണത്വം ശരീരേ| അല്പബലത്വമ് ഉത്സാഹഹാനിഃ| പിത്തവൃദ്ധാവിത്യാദി| അല്പനിദ്രതാ കിഞ്ചിത് സ്നിഗ്ധത്വാത് പിത്തസ്യ| മൂര്ച്ഛാ സര്വേന്ദ്രിയശക്തേസ്തിരസ്കാരഃ| ബലഹാനിരിഹ ഓജോഹാനിഃ, സന്താപാത്തത്ക്ഷയോപപത്തേഃ| ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധാവിത്യാദി| ശൌക്ല്യശൈത്യേ ത്വഗാദീനാമ്| സ്ഥൈര്യം ഗാത്രാണാം സ്തമ്ഭഃ| അവസാദഃ ചിത്തദേഹയോര്ഗ്ലാനിഃ| തന്ദ്രാ നിദ്രാഭേദഃ| സന്ധിവിശ്ലേഷഃ അത്യന്തവൃദ്ധേന വിഷ(ഘ)ടനമ്| ‘സന്ധ്യസ്ഥിശ്ലിഷ്ടതാ ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ‘കഫോപചിതത്വാത് സുഷ്ഠു സങ്ഘട്ടനം സന്ധ്യസ്ഥ്നോര്ഭവതി’ ഇതി| ‘അധ്യസ്ഥിശ്ലിഷ്ടതാ’ ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ||൧൩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

രസോऽതിവൃദ്ധോ ഹൃദയോത്ക്ലേദം പ്രസേകം ചാപാദയതി; രക്തം രക്താങ്ഗാക്ഷിതാം സിരാപൂര്ണത്വം ച; മാംസം സ്ഫിഗ്ഗണ്ഡൌഷ്ഠോപസ്ഥോരുബാഹുജങ്ഘാസു വൃദ്ധിം ഗുരുഗാത്രതാം ച; മേദഃസ്നിഗ്ധാങ്ഗതാമുദരപാര്ശ്വവൃദ്ധിം കാസശ്വാസാദീന് ദൌര്ഗന്ധ്യം ച; അസ്ഥ്യധ്യസ്ഥീന്യധിദന്താംശ്ച; മജ്ജാ സര്വാങ്ഗനേത്രഗൌരവം ച; ശുക്രം ശുക്രാശ്മരീമതിപ്രാദുര്ഭാവം ച ||൧൪||

ധാതൂനാമതിവൃദ്ധിം ദര്ശയന്നാഹ- രസോऽതിവൃദ്ധ ഇത്യാദി| ഹൃദയോത്ക്ലേദം ഹൃല്ലാസമ്, അന്യേ ഛര്ദിമാഹുഃ| പ്രസേകം ലാലാസ്രാവമിത്യര്ഥഃ| ആപാദയതീതി ക്രിയാപദം ഗര്ഭോ ജഠരാഭിവൃദ്ധിം സ്വേദം ചേത്യന്തം യാവദനുവര്തതേ| അധ്യസ്ഥീനി അധികാസ്ഥീനി| അധിദന്താനിതി അധികാന് ദന്താന്; ചകാരാത് കേശനഖയോരപ്യതിവൃദ്ധിര്ജ്ഞേയാ| ശുക്രമിത്യാദി|- അതിപ്രാദുര്ഭാവമിതി അതിപ്രവൃത്തിം ശുക്രസ്യേത്യര്ഥഃ||൧൪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

പുരീഷമാടോപം കുക്ഷൌ ശൂലം ച; മൂത്രം മൂത്രവൃദ്ധിം മുഹുര്മുഹുഃ പ്രവൃത്തിം ബസ്തിതോദമാധ്മാനം ച; സ്വേദസ്ത്വചോ ദൌര്ഗന്ധ്യം കണ്ഡൂം ച ||൧൫||

മലാനാമതിവൃദ്ധിം ദര്ശയന്നാഹ- പുരീഷമിത്യാദി| ആടോപമ് ആധ്മാനം, ക്ഷോഭമിത്യന്യേ| മൂത്രമിത്യാദി| ആധ്മാനമിഹ ബസ്തേരേവ||൧൫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ആര്തവമങ്ഗമര്ദമതിപ്രവൃത്തിം ദൌര്ഗന്ധ്യം ച; സ്തന്യം സ്തനയോരാപീനത്വം മുഹുര്മുഹുഃ പ്രവൃത്തിം തോദം ച; ഗര്ഭോ ജഠരാഭിവൃദ്ധിം സ്വേദം ച ||൧൬||

ഉപധാതൂനാമതിവൃദ്ധിം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- ആര്തവമിത്യാദി| അങ്ഗമര്ദോ വേദനാവിശേഷഃ| ദൌര്ഗന്ധ്യം പിത്തധര്മത്വാദാര്തവസ്യ, തദുക്തം- “ഈഷത്കൃഷ്ണം വിഗന്ധം ച” (ശാ. അ. ൩) ഇത്യാദി; “ദൌര്ബല്യമ്” ഇത്യന്യേ പഠന്തി| ചകാരാദ്രക്തഗുല്മാദീനപി||൧൬||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

തേഷാം യഥാസ്വം സംശോധനം ക്ഷപണം ച ക്ഷയാദവിരുദ്ധൈഃ ക്രിയാവിശേഷൈഃ പ്രകുര്വീത ||൧൭||

ചികിത്സാസൂത്രം നിര്ദിശന്നാഹ- തേഷാമിത്യാദി| യഥാസ്വം യദ്യദസ്യാത്മീയമ്| ക്ഷപണമത്ര സംശമനമ്| ക്ഷയാദവിരുദ്ധൈഃ ക്രിയാവിശേഷൈരിതി തന്ത്രാന്തരോക്തൈഃ| തഥാഹി- “ഛിന്നാവിശ്വാദിഭിര്വായും, പിത്തം ക്ഷൌദ്രഫലത്രികൈഃ| കഫം ഗുഡാര്ദ്രകാദ്യൈശ്ച ജയേദ്ദോഷാവിരോധിഭിഃ”- ഇതി| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- “തേഷാം ക്ഷപണമവിരുദ്ധൈഃ ക്രിയാവിശേഷൈഃ കുര്വീത”| ക്രിയാവിശേഷൈരിതി ക്രിയാഃ സംശോധനസംശമനാഹാരാചാരാഖ്യാഃ||൧൭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

പൂര്വഃ പൂര്വോऽതിവൃദ്ധത്വാദ്വര്ധയേദ്ധി പരം പരമ് | തസ്മാദതിപ്രവൃദ്ധാനാം ധാതൂനാം ഹ്രാസനം ഹിതമ് ||൧൮||

സ്വയം താവദേതേ വൃദ്ധാ അനര്ഥകരാഃ, പരമ്പരയാ വര്ധിതാഃ പൂര്വപരധാതുഭിരപി മഹാനര്ഥകാരിണ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- പൂര്വ ഇത്യാദി| ഹി യസ്മാദര്ഥേ| ഹ്രാസനമിതി ഹ്രാസോऽത്ര വൃദ്ധേര്ഹാനിഃ| പൂര്വഃ പൂര്വ ഇത്യാദ്യുപലക്ഷണമ്| തേന പരോऽപി വൃദ്ധഃ പ്രതിസ്രോതഃസരിദ്ബന്ധഃ(ധ)സ്ഥലാപ്ലാവനന്യായേന പൂര്വം വര്ധയതി, തഥാ പരോऽപി ക്ഷീണഃ പൂര്വം ക്ഷപയതി, തഥാ പൂര്വഃ ക്ഷീണഃ പരം ക്ഷപയതി| കേചിദമും ശ്ലോകം ‘യസ്യ ധാതുക്ഷയാദ്വായുഃ’ ഇത്യാദിശ്ലോകസ്യാഗ്രേ പഠന്തി||൧൮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

ബലലക്ഷണം ബലക്ഷയലക്ഷണം ചാത ഊര്ധ്വമുപദേക്ഷ്യാമഃ | തത്ര രസാദീനാം ശുക്രാന്താനാം ധാതൂനാം യത് പരം തേജസ്തത് ഖല്വോജസ്തദേവ ബലമിത്യുച്യതേ, സ്വശാസ്ത്രസിദ്ധാന്താത് ||൧൯||

ബലലക്ഷണമിത്യാദി| പരമ് ഉത്കൃഷ്ടം, തേജ ഇവ തേജഃ, തേജോ ഘൃതം വാ, ഘൃതം യഥാ കൃത്സ്നക്ഷീരസ്നേഹസ്തഥൈവൌജോऽപി കൃത്സ്നധാതുസ്നേഹ ഇത്യര്ഥഃ; “യത് പരം തേജ ഇതി യദുത്കൃഷ്ടം സാരഃ” ഇത്യന്യേ വ്യാഖ്യാനയന്തി| തത് ഖല്വോജസ്തദേവ ബലമിത്യുച്യത ഇതി, ഇയം ചാഭേദോക്തിശ്ചികിത്സൈക്യാര്ഥാ, പരമാര്ഥസ്തു ബലൌജസോര്ഭേദ ഏവ; യഥാ ഭേദസ്തദുച്യതേ- സര്വധാതുസ്നേഹഭൂതസ്യോപചയലക്ഷണസ്യൌജസോ രൂപരസൌ വീര്യാദി ച വിദ്യതേ, ബലസ്യ തു ഭാരഹരണാദിശക്തിഗമ്യസ്യ രസവീര്യവര്ണാദിഗുണാ ന വിദ്യന്തേ, അതോऽനയോര്ഭേദോऽസ്ത്യേവേതി; തഥാച ബലൌജസോര്ഭേദോ വേദോത്പത്താവധ്യായേ ഉക്തഃ- “പ്രാണിനാം പുനര്മൂലമാഹാരോ ബലവര്ണൌജസാം ച”(സൂ. അ. ൧)- ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ തു ഓജഃശബ്ദേന രസോऽപ്യുച്യതേ, ജീവശോണിതമപ്യോജഃശബ്ദേനാമനന്തി കേചിത്, ഊഷ്മാണമപ്യോജഃശബ്ദേനാപരേ വദന്തി||൧൯||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

തത്ര ബലേന സ്ഥിരോപചിതമാംസതാ സര്വചേഷ്ടാസ്വപ്രതിഘാതഃ സ്വരവര്ണപ്രസാദോ ബാഹ്യാനാമാഭ്യന്തരാണാം ച കരണാനാമാത്മകാര്യപ്രതിപത്തിര്ഭവതി ||൨൦||

ബലസ്യ പ്രാകൃതം കര്മ നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തത്ര ബലേനേത്യാദി| സ്ഥിരോപചിതമാംസതേതി ഏതത്സര്വധാതുസാരോപചയലക്ഷണേന ബലേന; സര്വചേഷ്ടാസ്വിതി കായവാങ്മനോവ്യാപാരേഷു, അപ്രതിഘാതോऽപ്രതിഹതശക്തിത്വമ്, ഏതദ്ഭാരഹരണാദിശക്തിലക്ഷണേന ബലേന; സ്വരവര്ണപ്രസാദ ഇതി പ്രസാദോ നൈര്മല്യമ്; ഏതദുഭയാത്മകേന ബലേന| ബാഹ്യാനാമിത്യാദി|- ബാഹ്യാനാം കരണാനാം കര്മേന്ദ്രിയാണാമ്, ആഭ്യന്തരാണാം ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാമ്| ആത്മകാര്യപ്രതിപത്തിഃ സ്വകീയകാര്യാവബോധോ ഭവതി; ‘പ്രതിപത്തിരത്രാനുഷ്ഠാനമ്’ ഇത്യന്യേ| തത്ര ബാഹ്യാനാം വാക്പാണിപാദപായൂപസ്ഥാനാമാത്മകാര്യാണി വചനാദാനഗമനവിസര്ഗാനന്ദനാനി, ആഭ്യന്തരാണാം കരണാനാം ശ്രോത്രത്വക്ചക്ഷുര്ജിഹ്വാനാസികാനാമാത്മകാര്യാണി ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധഗ്രഹണാനി; ഏതദപ്യുഭയാത്മകേന ബലേന| കേചിദന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- “ബാഹ്യാനാം ശ്രോത്രത്വക്ചക്ഷുര്ജിഹ്വാനാസികാവാക്പാണിപാദപായൂപസ്ഥാനാമ്, ആഭ്യന്തരാണാം മനോബുദ്ധിപ്രഭൃതീനാം, ബലകാരണഭൂതമോജഃ” ഇതി||൨൦||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

ഭവന്തി ചാത്ര- ഓജഃ സോമാത്മകം സ്നിഗ്ധം ശുക്ലം ശീതം സ്ഥിരം സരമ് | വിവിക്തം മൃദു മൃത്സ്നം ച പ്രാണായതനമുത്തമമ് ||൨൧|| ദേഹഃ സാവയവസ്തേന വ്യാപ്തോ ഭവതി ദേഹിനഃ | തദഭാവാച്ച ശീര്യന്തേ ശരീരാണി ശരീരിണാമ് ||൨൨||

ബലചികിത്സാര്ഥം സ്വചികിത്സാര്ഥമപി ച പ്രാകൃതൈര്ഗുണൈര്നിര്ദിശന്നാഹ- ഓജ ഇത്യാദി| സോമാത്മകം സൌമ്യമ്| സ്നിഗ്ധം സ്നേഹഗുണയുക്തമ്| ശുക്ലമ് അതിശ്വേതമ്| യത്തു ചരകേ- “ഹൃദി തിഷ്ഠതി യച്ഛുദ്ധം രക്തമീഷത് സപീതകമ്” (സൂ. അ. ൧൭)- ഇത്യാദിശ്ലോകേനൌജസ്ത്രിവര്ണം പഠിതം; തത്ര ഹി ശുദ്ധഗ്രഹണേന ശുക്ലമുക്തമ്, അതഃ ശുക്ലപീതരക്തവര്ണാസ്ത്രയ ഉക്താഃ; അത്രാപ്യോജസസ്ത്രയ ഏവ വര്ണാഃ, യേനാത്ര ‘ശുക്രമോജഃ’ ഇതി പഠിതം, ശുക്രൌജസോരഭേദാദപരം തൈലക്ഷൌദ്രവര്ണദ്വയം പ്രാപ്തം; തേനാത്രാപി ശുക്ലരക്തപീതവര്ണാസ്ത്രയ ഏവൌജസ ഉക്താഃ; ന ചാത്ര ശുക്രൌജസോര്ഭേദോऽങ്ഗീകര്തവ്യഃ, തസ്മിന് സത്യഷ്ടധാതുത്വം സ്യാത്, തസ്മാദ്രസാദിധാതുസ്നേഹപരമ്പരാഹൈതുകഃ സ്നേഹഃ ശുക്രം, ക്ഷീരസ്ഥഘൃതമിവാഭിന്നമോജഃ ശുക്രേണ| അപരേ ശുക്ലസ്ഥാനേ ശുക്രം പഠന്തി; യുക്തം ചൈതത് ശുക്രവര്ണേനൈവൌജോവര്ണാനാം നിര്ദിഷ്ടത്വാത്| ശീതം ശീതവീര്യമ്| സ്ഥിരം ശരീരാവയവസ്ഥൈര്യകാരി| സരം പ്രസരണശീലമ്| അന്യേ ത്വത്ര ‘രസം’ ഇതി പഠന്തി, ‘പ്രധാനരസകല്പനയാ മധുരമ്’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച| വിവിക്തം ശ്രേഷ്ഠൈര്ഗുണൈര്യുക്തമ്; അന്യേ പുനര്വിവിക്തം പ്രത്യഗ്രമാഹുഃ, തതഃ പ്രത്യഗ്രൈരേവാന്നാദിഭിരാപ്യായനമ്| മൃദു കോമലമ്| മൃത്സ്നം ചേതി പിച്ഛിലമ്| ചകാരാദ്ഗുര്വാദയോ ഗുണാ അനുക്താഃ സമുച്ചീയന്തേ| പ്രാണാനാമ് അഗ്നീഷോമാദീനാമ്, ആയതനം സ്ഥാനമ്| ഉത്തമം ശ്രേഷ്ഠമ്| തത്ര ബലേനേത്യാദിവാക്യേന സ്ഥിതൌ ഹേതുത്വം പ്രതിപാദയതി| ദേഹ ഇത്യാദി| തേന ഓജസാ| ഭവതി ഉത്പദ്യതേ| ഇദാനീം പ്രലയേ തസ്യൈവ ഹേതുത്വം ദര്ശയന്നാഹ- തദഭാവാദിത്യാദി| ശീര്യന്തേ വിനശ്യന്തി| അയം പാഠോऽഭാവാത് സമഗ്രോ ന ലിഖിതഃ||൨൧-൨൨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

അഭിഘാതാത്ക്ഷയാത്കോപാച്ഛോകാദ്ധ്യാനാച്ഛ്രമാത്ക്ഷുധഃ | ഓജഃ സങ്ക്ഷീയതേ ഹ്യേഭ്യോ ധാതുഗ്രഹണനിഃസൃതമ് | തേജഃ സമീരിതം തസ്മാദ്വിസ്രംസയതി ദേഹിനഃ ||൨൩||

ഇദാനീമഭിഘാതാദിഭിര്ഹേതുഭിരോജസഃ ക്ഷയം നിര്ദിശന്നാഹ- അഭിഘാതാദിത്യാദി| ഏഭ്യോऽഭിഘാതാദിഹേതുഭ്യഃ| ധാതുഗ്രഹണമിതി ധാതവോ ഗൃഹ്യന്തേ യൈസ്താനി ധാതുഗ്രഹണാനി ധാതുവാഹീനി സ്രോതാംസി, തേഭ്യോ നിഃസൃതം നിര്ഗതം സര്വധാതുസ്നേഹപരമ്പരാരൂപേണ; അഥവാ ധാതുഗ്രഹണം ഹൃദയം ധാതുവഹസ്രോതസാം സ്ഥാനത്വാത്, തസ്മാദ്ധൃദയാന്നിഃസൃതം, സ്രോതസോ മുഖൈരേവ| അന്യൈസ്തു ഹൃദയമേവ ധാതൂന് ഗൃഹ്ണാതീതി ധാതുഗ്രഹണശബ്ദേനൈവ ഹൃദയമുച്യതേ| തേജഃ പിത്തം, സമീരിതം സമ്യക്പ്രേരിതം ‘വാതേന’ ഇതി ശേഷഃ| തസ്മാത് ഹൃദയാത്; വിസ്രംസയതി ച്യാവയതി||൨൩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

തസ്യ വിസ്രംസോ വ്യാപത് ക്ഷയ ഇതി (ത്രയോ ദോഷാഃ;) ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി സന്ധിവിശ്ലേഷോ ഗാത്രാണാം സദനം ദോഷച്യവനം ക്രിയാസന്നിരോധശ്ച വിസ്രംസേ, സ്തബ്ധഗുരുഗാത്രതാ വാതശോഫോ വര്ണഭേദോ ഗ്ലാനിസ്തന്ദ്രാ നിദ്രാ ച വ്യാപന്നേ, മൂര്ച്ഛാ മാംസക്ഷയോ മോഹഃ പ്രലാപോ മരണമിതി ച ക്ഷയേ ||൨൪||

തസ്യൌജസഃ ക്ഷയഭേദാന് സാധ്യാസാധ്യജ്ഞാനാര്ഥം സ്വലക്ഷണൈര്നിര്ദിശന്നാഹ- തസ്യേത്യാദി| വിസ്രംസഃ സ്ഥാനാച്ച്യുതിരഭിഘാതാദിഭിരേവ| വ്യാപദന്യഥാപത്തിഃ, സാ ദുഷ്ടദോഷദൂഷ്യസംസര്ഗാത്| ക്ഷയഃ സ്വപ്രമാണാത് ശോകധ്യാനക്ഷയാദിഭിഃ| ‘ലിങ്ഗാനി വ്യാപന്നസ്യ ഭവന്തി’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; വ്യാപന്നസ്യ ദോഷദൂഷിതസ്യ| വിസ്രംസാദീനാമോജഃക്ഷയഭേദാനാം കിം ലിങ്ഗമിത്യാഹ- സന്ധിവിശ്ലേഷ ഇത്യാദി| സന്ധിവിശ്ലേഷഃ സന്ധീനാം വിഷടനമ്| ദോഷച്യവനം സ്വസ്ഥാനാദ്വാതാദീനാം ഭ്രംശഃ, അന്യേ “ദോഷൈഃ കൃത്വാ ച്യവനമോജസഃ” ഇതി വദന്തി, “ദോഷച്യവനം മലാനാം ച്യവനമ്” ഇതി കേചിത്| ക്രിയാണാം കായവാങ്മാനസീനാം സന്നിരോധഃ; “ക്രിയാശബ്ദാഗ്രേ നഞ് ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; നഞ് ഈഷദര്ഥേ, തേന ക്രിയാണാമീഷത്സന്നിരോധഃ” ഇത്യന്യേ വ്യാചക്ഷതേ| ചകാരാദ്ബലസ്യ പ്രാകൃതകര്മഹാനിഃ| ഏവം വ്യാപത്തൌ ക്ഷയേ ച ചകാരപ്രയോജനമ്| ഏതാനി വിസ്രംസേ ലിങ്ഗാനി ഭവന്തീതി യോജ്യമ്| സ്തബ്ധഗുരുഗാത്രതേതി സ്തബ്ധഗുരുഭ്യാം ഗാത്രതേതി സമ്ബധ്യതേ; സ്തബ്ധഗാത്രതാ ജാന്വാദേരനമനസാമര്ഥ്യമ്| വര്ണഭേദോ ഗൌരാദിവര്ണാന്യത്വമ്| ഗ്ലാനിഃ അപ്രഹര്ഷഃ| തന്ദ്രാ ഇന്ദ്രിയാര്ഥേऽകര്മണ്യതാ| വ്യാപന്നേ ‘ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി’ ഇത്യനുവര്തതേ| മൂര്ച്ഛേത്യാദി മൂര്ച്ഛാ വിജ്ഞാനേന്ദ്രിയനിരോധഃ| മോഹഃ വൈചിത്ത്യമ്| പ്രലാപഃ അസമ്ബദ്ധഭാഷണമ്| ക്ഷയേ ‘ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി’ ഇത്യനുവര്തതേ||൨൪||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

ഭവന്തി ചാത്ര- ത്രയോ ദോഷാ ബലസ്യോക്താ വ്യാപദ്വിസ്രംസനക്ഷയാഃ | വിശ്ലേഷസാദൌ ഗാത്രാണാം ദോഷവിസ്രംസനം ശ്രമഃ ||൨൫|| അപ്രാചുര്യം ക്രിയാണാം ച ബലവിസ്രംസലക്ഷണമ് | ഗുരുത്വം സ്തബ്ധതാऽങ്ഗേഷു ഗ്ലാനിര്വര്ണസ്യ ഭേദനമ് ||൨൬|| തന്ദ്രാ നിദ്രാ വാതശോഫോ ബലവ്യാപദി ലക്ഷണമ് | മൂര്ച്ഛാ മാംസക്ഷയോ മോഹഃ പ്രലാപോऽജ്ഞാനമേവ ച ||൨൭|| പൂര്വോക്താനി ച ലിങ്ഗാനി മരണം ച ബലക്ഷയേ |൨൮|

ഗദ്യോക്തമേവാര്ഥം ശ്ലോകൈരാഹ- ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| ത്രയോ ദോഷാഃ തിസ്രോ വികൃതയഃ| വിശ്ലേഷസാദാവിത്യാദി| പൂര്വോക്താനി വിസ്രംസവ്യാപദോര്ലിങ്ഗാനീത്യര്ഥഃ||൨൫-൨൭||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

തത്ര വിസ്രംസേ വ്യാപന്നേ ച ക്രിയാവിശേഷൈരവിരുദ്ധൈര്ബലമാപ്യായയേത് ; ഇതരം തു മൂഢസഞ്ജ്ഞം വര്ജയേത് ||൨൮||

ചികിത്സാസൂത്രം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ക്രിയാവിശേഷൈ രസായനവാജീകരണാദിഭിഃ| അവിരുദ്ധൈരഗ്ന്യാദ്യവിരുദ്ധൈഃ| ബലം ശക്ത്യുപചയലക്ഷണമ്| ആപ്യായയേത് വര്ധയേത്| ക്ഷീണസ്യാവസ്ഥായാം വര്ജനമാഹ- ഇതരം ത്വിത്യാദി|- ഇതരം ക്ഷീണം വര്ജയേത്| കിമ്ഭൂതം വര്ജയേദിത്യാഹ- മൂഢസഞ്ജ്ഞം നഷ്ടസഞ്ജ്ഞം, പൂര്വം മോഹസ്യോക്തത്വാത്| മൂഢസഞ്ജ്ഞം വര്ജയേദിത്യേതസ്യാഗ്രേ കേചിത് സുശ്രുതാധ്യായിനഃ “തേജോऽപ്യാഗ്നേയം ക്രമശഃ പച്യമാനാനാം ധാതൂനാമഭിനിര്വൃത്തമന്തരസ്ഥം സ്നേഹജാതം വസാഖ്യം സ്ത്രീണാം വിശേഷതോ ഭവതി; തേന മാര്ദവസൌകുമാര്യമൃദ്വല്പരോമതോത്സാഹദൃഷ്ടിസ്ഥിതിപക്തികാന്തിദീപ്തയോ ഭവന്തി; തത് കഷായതിക്തഗുരുശീതരൂക്ഷവിഷ്ടമ്ഭിവേഗവിഘാതവ്യവായവ്യായാമവ്യാധികര്ഷണൈ(ര്ശനൈ)ശ്ച വിക്രിയതേ; തസ്യാപി പാരുഷ്യവര്ണഭേദതോദനിഷ്പ്രഭത്വാനി വിസ്രംസനേ ഭവന്തി, കാര്ശ്യം മന്ദാഗ്നിതാऽധസ്തിര്യക്ച പ്രച്യുതിര്വ്യാപത്തൌ, ദൃഷ്ട്യഗ്നിബലഹാന്യനിലപ്രകോപമരണാനി ക്ഷയേ| തത്ര സ്നേഹപാനാഭ്യങ്ഗപ്രദേഹപരിഷേകസ്നിഗ്ധലഘ്വന്നാനി ക്ഷയാദൃതേ വിദധീത” ഇത്യമും പഠന്തി| അയം തു പാഠോ ന പഠനീയഃ, കുതഃ? നിബന്ധകാരൈരനാര്ഷീകൃതത്വാത് ||൨൮||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

ദോഷധാതുമലക്ഷീണോ ബലക്ഷീണോऽപി വാ നരഃ | സ്വയോനിവര്ധനം യത്തദന്നപാനം പ്രകാങ്ക്ഷതി ||൨൯|| യദ്യദാഹാരജാതം തു ക്ഷീണഃ പ്രാര്ഥയതേ നരഃ | തസ്യ തസ്യ സ ലാഭേ തു തം തം ക്ഷയമപോഹതി ||൩൦|| യസ്യ ധാതുക്ഷയാദ്വായുഃ സഞ്ജ്ഞാം കര്മ ച നാശയേത് | പ്രക്ഷീണം ച ബലം യസ്യ നാസൌ ശക്യശ്ചികിത്സിതുമ് ||൩൧||

ദോഷേത്യാദി| സ്വയോനിവര്ധനമ് ആത്മകാരണവര്ധനം യദന്നപാനം തദഭിലഷതി| യദ്യദിത്യാദി| ആഹാരജാതമാഹാരസമൂഹമ്| കേചിദാചാര്യാ അമും ശ്ലോകം ന പഠന്തി| കേചിത് സുശ്രുതാധ്യായിനോऽത്ര ദോഷധാത്വാദിക്ഷയവിനാശാര്ഥം ദേയമന്നാദികം പഠന്തി- “യവാന് മുദ്ഗാന് ഹരേണൂംശ്ച രൂക്ഷം ച ലഘുഭോജനമ്| കഷായകടുതിക്തം ച വാതക്ഷീണോऽഭികാങ്ക്ഷതി|| തിലമാഷകുലത്ഥാദി പിഷ്ടാന്നവികൃതിം തഥാ| മസ്തുശുക്താമ്ലതക്രാണി പിത്തക്ഷീണസ്തഥാ ദധി|| മാംസം മാഹിഷവാരാഹമാജം ഗുഡഗുരൂണി ച| ശ്ലേഷ്മക്ഷീണോऽഭിലഷതി ക്ഷീരസ്വപ്നദധീനി ച|| ഇക്ഷും മാംസരസം മന്ഥം മധു സര്പിര്ഗുഡോദകമ്| അസൃങ്മാംസം യവാഗൂം ച രസക്ഷീണോऽഭിവാഞ്ഛതി|| ദ്രാക്ഷാദാഡിമയുക്താനി സസ്നേഹലവണാനി ച| രക്തസിദ്ധാനി മാംസാനി രക്തക്ഷീണോऽഭികാങ്ക്ഷതി||അമ്ലാനി ദധിസിദ്ധാനി തഥാ ഷാഡവകാനി ച| സ്ഥൂലക്രവ്യാദമാംസാനി മാംസക്ഷീണോऽഭികാങ്ക്ഷതി|| മേദഃസിദ്ധാനി മാംസാനി ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാനി ച| സക്ഷാരാണി വിശേഷേണ മേദഃക്ഷീണോऽഭികാങ്ക്ഷതി|| രസാന് സുസിദ്ധാന് സാസ്ഥീനി മാംസാനീഹാഭികാങ്ക്ഷതി|| അസ്ഥിക്ഷീണസ്തഥാ മാംസം മജ്ജാസ്ഥിസ്നേഹസംയുതമ്| സ്വാദ്വമ്ലസംയുതം ദ്രവ്യം മജ്ജക്ഷീണോऽഭികാങ്ക്ഷതി|| മയൂരകുക്കുടാണ്ഡാനി ഹംസസാരസയോസ്തഥാ| ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാനാം ച ശുക്രക്ഷീണോऽഭികാങ്ക്ഷതി|| യവാനി യവകാന്നാനി ശാകാനി വിവിധാനി ച| മായൂരം മാഷയൂഷം ച വര്ചഃക്ഷീണോऽഭികാങ്ക്ഷതി|| പേയാമിക്ഷുരസം ക്ഷീരം സഗുഡം ബദരോദകമ്| മൂത്രക്ഷീണോऽഭിലഷതി ത്രപുസൈര്വാരുകാണി ച|| അഭ്യങ്ഗം മര്ദനം മദ്യം നിവാതശയനാസനമ്| ഗുരുപ്രാവരണം ചൈവ സ്വേദക്ഷീണോऽഭികാങ്ക്ഷതി|| കട്വമ്ലലവണാമ്ലാനി വിദാഹീനി ഗുരൂണി ച| ഫലശാകാനുപാനാനി സ്ത്രീ വാഞ്ഛത്യാര്തവക്ഷയേ|| മൃഗാജാവിവരാഹാണാം ഗര്ഭാന് വാഞ്ഛതി സംസ്കൃതാന്| വസാശൂല്യപ്രകാരാദീന് ഭോക്തും ഗര്ഭപരിക്ഷയേ|| സുരാശാല്യന്നമാംസാനി ഗോക്ഷീരം ശര്കരാം തഥാ| ആസവം ദധി ഹൃദ്യാനി ക്ഷയേ സ്തന്യസ്യ വാഞ്ഛതി” ഇതി| യസ്യേത്യാദി ‘ഇതരം തു മൂഢസഞ്ജ്ഞം വര്ജയേത്’ ഇത്യനേനൈവാസ്യോക്താര്ഥത്വാത് കേചിദമും ന പഠന്തി, “സര്വധാതുക്ഷയവ്യാപകത്വാദ്ഭിന്നവിഷയോऽയം ശ്ലോകഃ,തസ്മാത് പഠനീയഃ” ഇത്യന്യേ||൨൯-൩൧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

രസനിമിത്തമേവ സ്ഥൌല്യം കാര്ശ്യം ച | തത്ര ശ്ലേഷ്മലാഹാരസേവിനോऽധ്യശനശീലസ്യാവ്യായാമിനോ ദിവാസ്വപ്നരതസ്യ ചാമ ഏവാന്നരസോ മധുരതരശ്ച ശരീരമനുക്രാമന്നതിസ്നേഹാന്മേദോ ജനയതി, തദതിസ്ഥൌല്യമാപാദയതി ; തമതിസ്ഥൂലം ക്ഷുദ്രശ്വാസപിപാസാക്ഷുത്സ്വപ്നസ്വേദഗാത്രദൌര്ഗന്ധ്യക്രഥനഗാത്രസാദഗദ്ഗദത്വാനി ക്ഷിപ്രമേവാവിശന്തി, സൌകുമാര്യാന്മേദസഃ സര്വക്രിയാസ്വസമര്ഥഃ, കഫമേദോനിരുദ്ധമാര്ഗത്വാച്ചാല്പവ്യവായോ ഭവതി, ആവൃതമാര്ഗത്വാദേവ ശേഷാ ധാതവോ നാപ്യായന്തേऽത്യര്ഥമതോऽല്പപ്രാണോ ഭവതി, പ്രമേഹപിഡകാജ്വരഭഗന്ദരവിദ്രധിവാതവികാരാണാമന്യതമം പ്രാപ്യ പഞ്ചത്വമുപയാതി, സര്വ ഏവ ചാസ്യ രോഗാ ബലവന്തോ ഭവന്ത്യാവൃതമാര്ഗത്വാത് സ്രോതസാമ്; അതസ്തസ്യോത്പത്തിഹേതും പരിഹരേത് | ഉത്പന്നേ തു ശിലാജതുഗുഗ്ഗുലുഗോമൂത്രത്രിഫലാലോഹരജോരസാഞ്ജനമധുയവമുദ്ഗകോരദൂഷകശ്യാമാകോദ്ദാലകാദീനാം വിരൂക്ഷണച്ഛേദനീയാനാം ച ദ്രവ്യാണാം വിധിവദുപയോഗോ വ്യായാമോ ലേഖനബസ്ത്യുപയോഗശ്ചേതി ||൩൨||

രസനിമിത്തമിത്യാദി| ചകാരാന്മധ്യശരീരത്വം ച| നനു, കഥമേക ഏവ രസഃ പരസ്പരവിരുദ്ധയോഃ സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യയോര്ഹേതുരിത്യത ആഹ- തത്രേത്യാദി| അധ്യശനശീലസ്യേതി അജീര്ണഭോജനാഭ്യാസിന ഇത്യര്ഥഃ| നനു, മേദസ്വിനോ ദീപ്താഗ്നിത്വേ കഥമാമരസസമ്ഭവഃ? നൈഷ ദോഷഃ, ദീപ്താഗ്നിത്വേऽപ്യധ്യശനശീലത്വാദാമരസോ ഭവതി| തര്ഹി കഥം രസശ്ചാപക്വശ്ചേതി വിരോധനീയവചനം? ന ഹ്യപക്വോ രസവ്യപദേശം ലഭതേ| സത്യം, ജാഠരേണാഗ്നിനാ രസഃ കദ്ഭാവേന കൃത ഏവ, കിന്തു ധാത്വഗ്നിഭിരപാകാദാമ ഇത്യുച്യതേ| ശരീരമനുക്രാമന്നിതി തം തം ശരീരദേശം ഗച്ഛന്നിത്യര്ഥഃ| മേദോ ജനയതി വിശിഷ്ടാഹാരവശാദദൃഷ്ടവശാന്മേദസാऽऽവൃതമാര്ഗത്വാച്ച ധാതുദ്വയമതിക്രമ്യ മേദ ഏവ വര്ധയതി| തദതിസ്ഥൌല്യമാപാദയതീതി തത് മേദഃ, ആപാദയതി കരോതി| ക്രഥനം സ്വപതഃ കണ്ഠേ ഘുര്ഘുരാരവഃ, അന്യേ ത്വകസ്മാച്ഛ്വാസാവരോധം ക്രഥനം കഥയന്തി| ഗദ്ഗദത്വമ് അവ്യക്തവചനത്വമ്| ക്ഷിപ്രമേവാവിശന്തീതി ഏതേ ക്ഷുദ്രശ്വാസാദയസ്തം സ്ഥൂലം ശീഘ്രമേവ പ്രവിശന്തി, സ്ഥൂലേ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ശേഷധാതവോ നാപ്യായന്തേऽത്യര്ഥമിതി ശേഷധാതവോऽസ്ഥ്യാദയഃ| വാതവികാരാണാമിതി അത്ര വാതവികാരാ മേദഃകൃതമാര്ഗാവരണനിമിത്തവാതകോപവികാരാ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യതമമിതി ഏഷാമേകമ്| പഞ്ചത്വമുപയാതീതി മരണമുപഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| തസ്യ ചികിത്സാമാഹ- അത ഇത്യാദി| തസ്യോത്പത്തിഹേതും പരിഹരേദിത്യനേന നിദാനപരിവര്ജനേനാനാഗതാബാധചികിത്സോക്താ| ഉത്പന്നേ ജാതേ പുനരിത്യര്ഥഃ| ഉദ്ദാലകാദീനാമിതി ഉദ്ദാലക ആരണ്യകോദ്രവഃ, ആദിശബ്ദാദ്ഗവേധുകാദീനാം ഗ്രഹണമ്| വിരൂക്ഷണച്ഛേദനീയാനാമിതി വിരൂക്ഷണം മേദോഘ്നം, ഛേദനീയം സ്രോതോവിശോധനീയമ്| വിധിവദുപയോഗ ഇതി പുരുഷാഗ്നിബലമാത്രാവിധാനവാനുപയോഗ ഇത്യര്ഥഃ| ലേഖനബസ്ത്യുപയോഗശ്ച ലേഖനബസ്തയശ്ചികിത്സിതോക്താഃ, “ത്രിഫലാക്വാഥഗോമൂത്രക്ഷൌദ്രക്ഷാരസമന്വിതാഃ| ഊഷകാദിപ്രതീവാപാ ബസ്തയോ ലേഖനാഃ സ്മൃതാഃ” (ചി. അ. ൩൮) ഇതി| ചകാരാദ്വ്യായാമാദയോ മൃദവഃ കാങ്കായനസക്തവശ്ച||൩൨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

തത്ര പുനര്വാതലാഹാരസേവിനോऽതിവ്യായാമവ്യവായാധ്യയനഭയശോകധ്യാനരാത്രിജാഗരണപിപാസാക്ഷു ത്കഷായാല്പാശനപ്രഭൃതിഭിരുപശോഷിതോ രസധാതുഃ ശരീരമനനുക്രാമന്നല്പത്വാന്ന പ്രീണാതി, തസ്മാദതികാര്ശ്യം ഭവതി; സോऽതികൃശഃ ക്ഷുത്പിപാസാശീതോഷ്ണവാതവര്ഷഭാരാദാനേഷ്വസഹിഷ്ണുര്വാതരോഗപ്രായോऽല്പപ്രാണശ്ച ക്രിയാസു ഭവതി, ശ്വാസകാസശോഷപ്ലീഹോദരാഗ്നിസാദഗുല്മരക്തപിത്താനാമന്യതമമാസാദ്യ മരണമുപയാതി, സര്വ ഏവ ചാസ്യ രോഗാ ബലവന്തോ ഭവന്ത്യല്പപ്രാണത്വാത്; അതസ്തസ്യോത്പത്തിഹേതും പരിഹരേത് | ഉത്പന്നേ തു പയസ്യാശ്വഗന്ധാവിദാരിഗന്ധാശതാവരീബലാതിബലാനാഗബലാനാം മധുരാണാമന്യാസാം ചൌഷധീനാമുപയോഗഃ, ക്ഷീരദധിഘൃതമാംസശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമാനാം ച, ദിവാസ്വപ്നബ്രഹ്മചര്യാവ്യായാമബൃംഹണബസ്ത്യുപയോഗശ്ചേതി ||൩൩||

കാര്ശ്യനിമിത്തം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര പുനരിത്യാദി| വാതലാഹാരസേവിന ഇതി അതിരൂക്ഷാഹാരസേവിനഃ| അതിവ്യായാമേത്യാദി അതിശബ്ദോ വ്യായാമാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ക്ഷയോ ധാതുക്ഷയഃ| ഉപശോഷിതോ രസധാതുരിതി അതിരൂക്ഷീകൃതോऽല്പീകൃതശ്ച| ന പ്രീണാതി ഈഷത്പ്രീണാതീത്യര്ഥഃ| സോऽതികൃശ ഇത്യനേനോപചയലക്ഷണബലാഭാവോ ദര്ശിതഃ| വാതരോഗപ്രായ ഇതി വാതരോഗബഹുല ഇത്യര്ഥഃ| അല്പപ്രാണശ്ച ക്രിയാസു ഭവതീതി കായവാങ്മാനസീഷു ക്രിയാസു വിഷയേऽല്പശക്തിര്ഭവതി; ഏതേന ശക്തിലക്ഷണബലാഭാവ ഉക്തഃ| ശോഷോ രാജയക്ഷ്മാ| ഉത്പന്നേ ത്വിതി ‘കാര്ശ്യേ’ ഇതി ശേഷഃ| പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ, ക്ഷീരകാകോലീത്യന്യേ| വിദാരിഗന്ധാ ശാലിപര്ണീ| മധുരാണാമിത്യാദി ഋദ്ധിവൃദ്ധിജീവകാദീനാമ്| ബൃംഹണബസ്ത്യുപയോഗശ്ചേതി ബൃംഹണബസ്തിര്യഥാ- “ബൃംഹണദ്രവ്യനിഃക്വാഥാസ്തത്കല്കസ്നേഹസൈന്ധവൈഃ| യുക്താഃ ഖജപ്രമഥിതാ ബസ്തയോ ബൃംഹണാ മതാഃ” (ചി. അ. ൩൮) ഇതി| ചകാരാത് സന്തര്പണമപി ലഘു കര്തവ്യമ്||൩൩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

യഃ പുനരുഭയസാധാരണാന്യാസേവേത തസ്യാന്നരസഃ ശരീരമനുക്രാമന് സമാന് ധാതൂനുപചിനോതി, സമധാതുത്വാന്മധ്യശരീരോ ഭവതി സര്വക്രിയാസു സമര്ഥഃ ക്ഷുത്പിപാസാശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാതപസഹോ ബലവാംശ്ച, സ സതതമനുപാലയിതവ്യ ഇതി ||൩൪||

മധ്യശരീരസ്യ ഹേതും ഗുണം ച ദര്ശയന്നാഹ- യഃ പുനരിത്യാദി| ഉഭയസാധാരണാനി നാതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാണി സ്വാസ്ഥ്യവൃത്തികാനി ദ്രവ്യാണി ഷഷ്ടികരക്തശാലിലാവകദാഡിമതണ്ഡുലീയകാദീനി, അദിവാസ്വപ്നാദീംശ്ച വിഹാരവിശേഷാന്| സര്വക്രിയാസു സമര്ഥ ഇത്യനേനൈവ ബലവത്ത്വേ ലബ്ധേ യദ്ബലവാംശ്ചേതി കരോതി തന്നിയമാര്ഥമ്; ഏവമ്ഭൂതാഹാരവിഹാരസേവീ ബലവാനേവ ഭവതീത്യര്ഥഃ| മധ്യശരീരസ്യ ചികിത്സാമാഹ- സ സതതമനുപാലയിതവ്യ ഇതി ‘സ്വസ്ഥവൃത്താനുവര്തനേന’ ഇതി ശേഷഃ||൩൪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

ഭവന്തി ചാത്ര- അത്യന്തഗര്ഹിതാവേതൌ സദാ സ്ഥൂലകൃശൌ നരൌ | ശ്രേഷ്ഠോ മധ്യശരീരസ്തു കൃശഃ സ്ഥൂലാത്തു പൂജിതഃ ||൩൫||

തയോര്ദ്വയോഃ കൃശസ്ഥൂലയോര്ദോഷവത്ത്വേऽപി സ്ഥൂലസ്യാതിശയദോഷവത്ത്വം മധ്യശരീരസ്യ ച ഗുണവത്ത്വം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- അത്യന്തേത്യാദി| കുതഃ സ്ഥൂലാത് കൃശഃ പൂജിതഃ? ഉച്യതേ- സ്ഥൂലസ്യ ക്രിയാऽക്ഷമത്വാത്, അതിശയേന വ്യാധിപീഡനാച്ച||൩൫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

ദോഷഃ പ്രകുപിതോ ധാതൂന് ക്ഷപയത്യാത്മതേജസാ | ഇദ്ധഃ സ്വതേജസാ വഹ്നിരുഖാഗതമിവോദകമ് ||൩൬||

ദോഷാദീനാം ക്ഷയവൃദ്ധ്യോരേകത്ര നിര്ദേശേऽപി ദോഷാ ഏവ ധാതുമലക്ഷയഹേതവ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- ദോഷ ഇത്യാദി| ദോഷോ വാതപിത്തകഫസഞ്ജ്ഞകഃ| ധാതൂനിതി ധാതുശബ്ദോऽത്ര സമേഷു മലേഷ്വപി വര്തതേ, ദേഹധാരണസാമര്ഥ്യാത്; അഥവാ ധാതുശബ്ദ ഉപലക്ഷണമ്, തേന മലാ അപി പ്രാപ്യന്തേ| ക്ഷപയതീതി ക്ഷപണം വൃദ്ധിസാമ്യയോഃ ഹ്രാസഃ| ആത്മതേജസേതി ആത്മശക്ത്യാ| തത്ര പിത്തം കടുകോഷ്ണത്വാദ്ധാതൂന് ക്ഷപയതി, വായുശ്ച ശോഷണഹേതുത്വാത്, കഫോ മാര്ഗാവരോധകത്വാത്| ഇദ്ധോ ദീപ്തഃ| ഉഖാഗതം സ്ഥാലീസ്ഥമ്||൩൬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

വൈലക്ഷണ്യാച്ഛരീരാണാമസ്ഥായിത്വാത്തഥൈവ ച | ദോഷധാതുമലാനാം തു പരിമാണം ന വിദ്യതേ ||൩൭||

കുതഃ പുനഃ പലാദിമാനേന ദോഷാദീനാം പ്രമാണം ന നിര്ദിഷ്ടമിത്യാഹ- വൈലക്ഷണ്യാദിത്യാദി|- വൈലക്ഷണ്യാത് വിസദൃശത്വാത്, വിസദൃശത്വം ചാത്ര വാതാദിപ്രകൃതി-രസരക്താദിസാര-സംഹനന-ദീര്ഘഹ്രസ്വാദികായഭേദേന| അസ്ഥായിത്വാത്തഥൈവ ചേതി അനവസ്ഥിതത്വാത്, അസ്ഥായിത്വം ച ദ്വിവിധേऽപി കാലേ നിത്യഗ ആവസ്ഥികേऽപി ച; തത്ര നിത്യഗേ പ്രാതഃ ശ്ലേഷ്മോപചീയതേ മധ്യാഹ്നേ പിത്തമിത്യാദി പ്രത്യഹമാഹ്നികചയാദിഭേദേന, തഥാ ഹേമന്തേ ശ്ലേഷ്മോപചീയതേ ഗ്രീഷ്മേ വായുരിത്യാദ്യാര്തവചയാദിഭേദേന; തഥാऽऽവസ്ഥികേऽപി ബാല്യേ ശ്ലേഷ്മാऽഭിവര്ധതേ, തഥാ ബാല്യേ ശുക്രാല്പത്വം കന്യാനാമാര്തവസ്തന്യാഭാവഃ, യുവസു പിത്തമുപചീയതേ, വൃദ്ധേഷു വായുരിത്യാദിനാ| പരിമാണമിതി സ്വം സര്വതോ മാനം ന വിദ്യതേ; തേന കസ്യചിദേവ ക്വചിദേവ മാനം കര്തും ശക്യതേ, ന സര്വത ഇത്യര്ഥഃ||൩൭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ഏഷാം സമത്വം യച്ചാപി ഭിഷഗ്ഭിരവധാര്യതേ | ന തത് സ്വാസ്ഥ്യാദൃതേ ശക്യം വക്തുമന്യേന ഹേതുനാ ||൩൮||

നനു, ദോഷാദീനാം പലാദിമാനം വിനാ സാമ്യം കഥം ജ്ഞേയമിത്യാഹ- ഏഷാമിത്യാദി| ഏഷാമിതി ദോഷധാതുമലാനാമ്| ന തദിത്യാദി തദപി സാമ്യം; സ്വാസ്ഥ്യാദൃതേ സ്വാസ്ഥ്യം വിനാ||൩൮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

ദോഷാദീനാം ത്വസമതാമനുമാനേന ലക്ഷയേത് | അപ്രസന്നേന്ദ്രിയം വീക്ഷ്യ പുരുഷം കുശലോ ഭിഷക് ||൩൯||

ക്ഷയവൃദ്ധിഭേദാത്മകമസാമ്യമനുമാനേന ദര്ശയന്നാഹ- ദോഷാദീനാമിത്യാദി| ദോഷാദീനാമിതി ആദിശബ്ദേന ധാതുമലാനാം ഗ്രഹണമ്| തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ| അസമതാം ക്ഷയവൃദ്ധിലക്ഷണാമ്| ‘അപ്രസന്നേന്ദ്രിയം’ ഇത്യത്ര ‘അപ്രസന്നതനും’ ഇതി യന്ന കൃതം തദിന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനാമിന്ദ്രിയശക്തീനാം ച പ്രസന്നത്വം ബോധയതി| വീക്ഷ്യേത്യനേന വര്ണാദി സര്വമുക്തം ഭവതി| ‘വീക്ഷ്യ’ ഇത്യത്ര ‘ജ്ഞാത്വാ’ ഇത്യേകേ പഠന്തി||൩൯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(സ്വസ്ഥസ്യ രക്ഷണം കുര്യാദസ്വസ്ഥസ്യ തു ബുദ്ധിമാന്) | ക്ഷപയേദ്ബൃംഹയേച്ചാപി ദോഷധാതുമലാന് ഭിഷക് | താവദ്യാവദരോഗഃ സ്യാദേതത്സാമ്യസ്യ ലക്ഷണമ് ||൪൦||

അസാമ്യം വൃദ്ധിക്ഷയാത്മകമിത്യനുമാനേന പ്രതിപാദ്യ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- ക്ഷപയേദിത്യാദി|- ക്ഷപയേദിതി വൃദ്ധാന് ദോഷധാതുമലാന് ഹ്രാസയേദിത്യര്ഥഃ| ബൃംഹയേദിതി താനേവ ക്ഷീണാന് വര്ധയേത്| ക്ഷപണബൃംഹണയോര്മാത്രാവധിം ദര്ശയന്നാഹ- താവദിത്യാദി| കുതഃ പുനരാരോഗ്യമവധിരിത്യാഹ- ഏതത് സാമ്യസ്യ ലക്ഷണമിത്യാദി| അയം പാഠഃ സമഗ്രോऽഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൪൦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച സമധാതുമലക്രിയഃ | പ്രസന്നാത്മേന്ദ്രിയമനാഃ സ്വസ്ഥ ഇത്യഭിധീയതേ ||൪൧||

ദോഷാദിസാമ്യം സ്വാസ്ഥ്യം, തദ്ദര്ശയിതുമാഹ- സമദോഷ ഇത്യാദി| നനു, ദ്വിവിധേऽപി കാലേ നിത്യം ദോഷചയാദ്യനുബന്ധാത് കഥം സമദോഷത്വം? തഥാഹി നിത്യഗേ- ആഹ്നികേ താവത് പ്രാതഃ കഫഃ കുപ്യതി, മധ്യാഹ്നേ പിത്തമിത്യാദി; തഥാऽऽര്തവേऽപി ഹേമന്തേ കഫശ്ചീയതേ വസന്തേ സ ഏവ കുപ്യതീതി; തഥാऽऽവസ്ഥികേ ച കാലേ ‘ബാലേ(ല്യേ)വിവര്ധതേ ശ്ലേഷ്മാ’(സൂ. അ. ൩൫) ഇത്യാദ്യുക്തത്വാത്| ഉച്യതേ- ദോഷചയാദേരല്പത്വാദതദ്വ്യപദേശ ഇതി, ഏകതണ്ഡുലാഭ്യവഹാരേऽനശനവ്യപദേശവത്| അന്യേ ത്വേവം വദന്തി- “ആര്തവേ ചയാദൌ സ്വസ്ഥവൃത്തോക്തവിധിഭിരാഹോരാത്രികേ പുനരനാഗതാബാധോക്തദന്തധാവനാദിവിധാനേന ദോഷാണാം സാമ്യമുപപന്നമേവ” ഇതി| സമധാതുമലക്രിയ ഇതി സമാ ധാതുമലാനാം ക്രിയാ യസ്യ സ തഥാ| ക്രിയാ സ്വപ്നജാഗരണാദികേതി കേചിദ്ഭിന്നം ക്രിയാശബ്ദം വ്യാഖ്യാനയന്തി| പ്രസന്നാത്മേന്ദ്രിയമനാ ഇതി ആത്മാ ദേഹഃ, അന്യേ കര്മാത്മാ ബദ്ധപുരുഷഃ; തസ്യ നിര്വികാരസ്യാപി ശരീരഗുണദോഷാഭ്യാം ബദ്ധത്വമാചാര്യൈര്ബഹുധോക്തമ് , അസ്മാഭിര്ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാന്നോച്യതേ| ഇന്ദ്രിയാണി ഭൌതികാധിഷ്ഠാനശക്തിരൂപാണി, മനസ്ത്വിന്ദ്രിയാനുഗ്രാഹകമന്തഃകരണമ്| ഏവമ്ഭൂതഃ പുരുഷഃ സ്വസ്ഥ ഇത്യഭിധീയതേ ‘പൂര്വാചാര്യൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ| ദോഷസാമ്യേനൈവാഗ്ന്യാദിസാമ്യം ലബ്ധം തത് കിം പൃഥഗാചാര്യഃ പ്രാഹ? ഉച്യതേ, ന ദോഷൈഃ സമാ അഗ്ന്യാദയോ ഭവിതുമര്ഹന്തീതി; കുതഃ? പൃഥക്ചികിത്സിതത്വാത്; പിത്തഹരണമപി സര്പിരജാപയശ്ചാഗ്നിം വര്ധയതി| അത്ര ശ്രീമാധവഃ പ്രാഹ- “ലബ്ധാശ്ചേത് സമദോഷത്വേ സമാഗ്നിത്വാദയസ്തദാ| പൃഥഗുക്താഃ കിമര്ഥം തേ ഭക്തിരേഷാ നിരര്ഥകാ”- ഇതി; സമാധാനമാഹ- “ദോഷേऽഭ്യസ്തേ യതോ ഭിന്നാഃ പൃഥഗുക്താ അതസ്തു തേ| പ്രകൃത്യാ താദൃശാഃ കേചിദത്യര്ഥം വാ ന ദൂഷണമ്”- ഇതി| ‘ദോഷാദീനാം ത്വസമതാമ്’ ഇത്യാദിശ്ലോകം ‘വൈലക്ഷണ്യാച്ഛരീരാണാമ്’ ഇത്യാദിശ്ലോകാഗ്രേ കേചിദന്യഥാ പഠന്തി| തഥാഹി, “പലാദിമാനാഭാവാത് കഥമേഷാം സാമ്യം ജ്ഞേയമിത്യാഹ- ‘ദോഷാദീനാം തു സമതാമനുമാനേന ലക്ഷയേത്’ ഇതി ശ്ലോകാര്ധമേവ ദോഷസാമ്യജ്ഞാനാര്ഥം പഠന്തി| യേനാനുമാനേന സമതാ ജ്ഞേയാ തദേവ ദര്ശയന്നാഹ- ഏഷാം സമത്വം യച്ചാപീത്യാദി| ഏതേന സാമ്യകാര്യേണ സ്വാസ്ഥ്യേന ദോഷാണാം സമതാ ജ്ഞാതവ്യേത്യര്ഥഃ| അതോऽനന്തരം ‘സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച’ ഇത്യാദി പഠന്തി| വ്യാഖ്യാനം ചാസ്യ പൂര്വമേവോക്തമ്| ഇദാനീം സ്വസ്ഥപ്രതിപാലനായാസ്വസ്ഥസ്യ ച സ്വാസ്ഥ്യകരണായാഹ- ‘സ്വസ്ഥസ്യ രക്ഷണം കുര്യാദസ്വസ്ഥസ്യ തു ബുദ്ധിമാന്| ക്ഷപയേദ്ബൃംഹയേച്ചാപി’ ഇത്യാദി;” ഈദൃശം കൃത്വാ കേചിത് പാഠക്രമം പഠന്തി||൪൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷധാതുമലക്ഷയവൃദ്ധിവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ ||൧൫||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷധാതുമലക്ഷയവൃദ്ധിവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൧൫||