15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ ദോഷധാതുമലക്ഷയവൃദ്ധിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ദോഷധാതുമലമൂലം ഹി ശരീരം, തസ്മാദേതേഷാം ലക്ഷണമുച്യമാനമുപധാരയ ||൩||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

തത്ര പ്രസ്പന്ദനോദ്വഹനപൂരണവിവേകധാരണലക്ഷണോ വായുഃ പഞ്ചധാ പ്രവിഭക്തഃ ശരീരം ധാരയതി (൧) |൪|

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

രാഗപക്ത്യോജസ്തേജോമേധോഷ്മകൃത് പിത്തം പഞ്ചധാ പ്രവിഭക്തമഗ്നികര്മണാऽനുഗ്രഹം കരോതി; (൨) |൪|

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

സന്ധിസംശ്ലേഷണസ്നേഹനരോപണപൂരണബലസ്ഥൈര്യകൃച്ഛ്ലേഷ്മാ പഞ്ചധാ പ്രവിഭക്ത ഉദകകര്മണാऽനുഗ്രഹം കരോതി ||൪||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

രസസ്തുഷ്ടിം പ്രീണനം രക്തപുഷ്ടിം ച കരോതി, രക്തം വര്ണപ്രസാദം മാംസപുഷ്ടിം ജീവയതി ച, മാംസം ശരീരപുഷ്ടിം മേദസശ്ച, മേദഃ സ്നേഹസ്വേദൌ ദൃഢത്വം പുഷ്ടിമസ്ഥ്നാം ച, അസ്ഥീനി ദേഹധാരണം മജ്ജ്ഞഃ പുഷ്ടിം ച, മജ്ജാ സ്നേഹം ബലം ശുക്രപുഷ്ടിം പൂരണമസ്ഥ്നാം ച കരോതി, ശുക്രം ധൈര്യം ച്യവനം പ്രീതിം ദേഹബലം ഹര്ഷം ബീജാര്ഥം ച; (൧) |൫|

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

പുരീഷമുപസ്തമ്ഭം വായ്വഗ്നിധാരണം ച, ബസ്തിപൂരണവിക്ലേദകൃന്മൂത്രം, സ്വേദഃ ക്ലേദത്വക്സൌകുമാര്യകൃത്; (൨) |൫|

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

രക്തലക്ഷണമാര്തവം ഗര്ഭകൃച്ച, ഗര്ഭോ ഗര്ഭലക്ഷണം, സ്തന്യം സ്തനയോരാപീനത്വജനനം ജീവനം ചേതി ||൫||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

തത്ര വിധിവത് പരിരക്ഷണം കുര്വീത ||൬||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

അത ഊര്ധ്വമേഷാം ക്ഷീണലക്ഷണം വക്ഷ്യാമഃ | തത്ര, വാതക്ഷയേ മന്ദചേഷ്ടതാऽല്പവാക്ത്വമപ്രഹര്ഷോ മൂഢസഞ്ജ്ഞതാ ച, പിത്തക്ഷയേ മന്ദോഷ്മാഗ്നിതാ നിഷ്പ്രഭതാ ച, ശ്ലേഷ്മക്ഷയേ രൂക്ഷതാऽന്തര്ദാഹ ആമാശയേതരശ്ലേഷ്മാശയശൂന്യതാ സന്ധിശൈഥില്യം (തൃഷ്ണാ ദൌര്ബല്യം പ്രജാഗരണം) ച ||൭||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

തത്ര സ്വയോനിവര്ധനാന്യേവ പ്രതീകാരഃ ||൮||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

രസക്ഷയേ ഹൃത്പീഡാകമ്പശൂന്യതാസ്തൃഷ്ണാ ച, ശോണിതക്ഷയേ ത്വക്പാരുഷ്യമമ്ലശീതപ്രാര്ഥനാ സിരാശൈഥില്യം ച, മാംസക്ഷയേ സ്ഫിഗ്ഗണ്ഡൌഷ്ഠോപസ്ഥോരുവക്ഷഃകക്ഷാപിണ്ഡികോദരഗ്രീവാശുഷ്കതാ രൌക്ഷ്യതോദൌ ഗാത്രാണാം സദനം ധമനീശൈഥില്യം ച, മേദഃക്ഷയേ പ്ലീഹാഭിവൃദ്ധിഃ സന്ധിശൂന്യതാ രൌക്ഷ്യം മേദുരമാംസപ്രാര്ഥനാ ച, അസ്ഥിക്ഷയേऽസ്ഥിശൂലം ദന്തനഖഭങ്ഗോ രൌക്ഷ്യം ച, മജ്ജക്ഷയേऽല്പശുക്രതാ പര്വഭേദോऽസ്ഥിനിസ്തോദോऽസ്ഥിശൂന്യതാ ച, ശുക്രക്ഷയേ മേഢ്രവൃഷണവേദനാऽശക്തിര്മൈഥുനേ ചിരാദ്വാ പ്രസേകഃ പ്രസേകേ ചാല്പരക്തശുക്രദര്ശനമ് ||൯||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

തത്രാപി സ്വയോനിവര്ധനദ്രവ്യോപയോഗഃ (പ്രതീകാരഃ ) ||൧൦||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

പുരീഷക്ഷയേ ഹൃദയപാര്ശ്വപീഡാ സശബ്ദസ്യ ച വായോരൂര്ധ്വഗമനം കുക്ഷൌ സഞ്ചരണം ച, മൂത്രക്ഷയേ ബസ്തിതോദോऽല്പമൂത്രതാ ച; അത്രാപി സ്വയോനിവര്ധനദ്രവ്യോപയോഗഃ | സ്വേദക്ഷയേ സ്തബ്ധരോമകൂപതാ ത്വക്ശോഷഃ സ്പര്ശവൈഗുണ്യം സ്വേദനാശശ്ച; തത്രാഭ്യങ്ഗഃ സ്വേദോപയോഗശ്ച ||൧൧||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

ആര്തവക്ഷയേ യഥോചിതകാലാദര്ശനമല്പതാ വാ യോനിവേദനാ ച; തത്ര സംശോധനമാഗ്നേയാനാം ച ദ്രവ്യാണാം വിധിവദുപയോഗഃ | സ്തനക്ഷയേ സ്തനയോര്മ്ലാനതാ സ്തന്യാസമ്ഭവോऽല്പതാ വാ; തത്ര ശ്ലേഷ്മവര്ധനദ്രവ്യോപയോഗഃ | ഗര്ഭക്ഷയേ ഗര്ഭാസ്പന്ദനമനുന്നതകുക്ഷിതാ ച; തത്ര പ്രാപ്തബസ്തികാലായാഃ ക്ഷീരബസ്തിപ്രയോഗോ മേദ്യാന്നോപയോഗശ്ചേതി ||൧൨||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

അത ഊര്ധ്വമതിവൃദ്ധാനാം ദോഷധാതുമലാനാം ലക്ഷണം വക്ഷ്യാമഃ | വൃദ്ധിഃ പുനരേഷാം സ്വയോനിവര്ധനാത്യുപസേവനാദ്ഭവതി | തത്ര, വാതവൃദ്ധൌ വാക്പാരുഷ്യം കാര്ശ്യം കാര്ഷ്ണ്യം ഗാത്രസ്ഫുരണമുഷ്ണകാമി(മ)താ നിദ്രാനാശോऽല്പബലത്വം ഗാഢവര്ചസ്ത്വം ച; പിത്തവൃദ്ധൌ പീതാവഭാസതാ സന്താപഃ ശീതകാമിത്വമല്പനിദ്രതാ മൂര്ച്ഛാ ബലഹാനിരിന്ദ്രിയദൌര്ബല്യം പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വം ച; ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധൌ ശൌക്ല്യം ശൈത്യം സ്ഥൈര്യം ഗൌരവമവസാദസ്തന്ദ്രാ നിദ്രാ സന്ധിവിശ്ലേഷശ്ച ||൧൩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

രസോऽതിവൃദ്ധോ ഹൃദയോത്ക്ലേദം പ്രസേകം ചാപാദയതി; രക്തം രക്താങ്ഗാക്ഷിതാം സിരാപൂര്ണത്വം ച; മാംസം സ്ഫിഗ്ഗണ്ഡൌഷ്ഠോപസ്ഥോരുബാഹുജങ്ഘാസു വൃദ്ധിം ഗുരുഗാത്രതാം ച; മേദഃസ്നിഗ്ധാങ്ഗതാമുദരപാര്ശ്വവൃദ്ധിം കാസശ്വാസാദീന് ദൌര്ഗന്ധ്യം ച; അസ്ഥ്യധ്യസ്ഥീന്യധിദന്താംശ്ച; മജ്ജാ സര്വാങ്ഗനേത്രഗൌരവം ച; ശുക്രം ശുക്രാശ്മരീമതിപ്രാദുര്ഭാവം ച ||൧൪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

പുരീഷമാടോപം കുക്ഷൌ ശൂലം ച; മൂത്രം മൂത്രവൃദ്ധിം മുഹുര്മുഹുഃ പ്രവൃത്തിം ബസ്തിതോദമാധ്മാനം ച; സ്വേദസ്ത്വചോ ദൌര്ഗന്ധ്യം കണ്ഡൂം ച ||൧൫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ആര്തവമങ്ഗമര്ദമതിപ്രവൃത്തിം ദൌര്ഗന്ധ്യം ച; സ്തന്യം സ്തനയോരാപീനത്വം മുഹുര്മുഹുഃ പ്രവൃത്തിം തോദം ച; ഗര്ഭോ ജഠരാഭിവൃദ്ധിം സ്വേദം ച ||൧൬||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

തേഷാം യഥാസ്വം സംശോധനം ക്ഷപണം ച ക്ഷയാദവിരുദ്ധൈഃ ക്രിയാവിശേഷൈഃ പ്രകുര്വീത ||൧൭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

പൂര്വഃ പൂര്വോऽതിവൃദ്ധത്വാദ്വര്ധയേദ്ധി പരം പരമ് | തസ്മാദതിപ്രവൃദ്ധാനാം ധാതൂനാം ഹ്രാസനം ഹിതമ് ||൧൮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

ബലലക്ഷണം ബലക്ഷയലക്ഷണം ചാത ഊര്ധ്വമുപദേക്ഷ്യാമഃ | തത്ര രസാദീനാം ശുക്രാന്താനാം ധാതൂനാം യത് പരം തേജസ്തത് ഖല്വോജസ്തദേവ ബലമിത്യുച്യതേ, സ്വശാസ്ത്രസിദ്ധാന്താത് ||൧൯||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

തത്ര ബലേന സ്ഥിരോപചിതമാംസതാ സര്വചേഷ്ടാസ്വപ്രതിഘാതഃ സ്വരവര്ണപ്രസാദോ ബാഹ്യാനാമാഭ്യന്തരാണാം ച കരണാനാമാത്മകാര്യപ്രതിപത്തിര്ഭവതി ||൨൦||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

ഭവന്തി ചാത്ര- ഓജഃ സോമാത്മകം സ്നിഗ്ധം ശുക്ലം ശീതം സ്ഥിരം സരമ് | വിവിക്തം മൃദു മൃത്സ്നം ച പ്രാണായതനമുത്തമമ് ||൨൧|| ദേഹഃ സാവയവസ്തേന വ്യാപ്തോ ഭവതി ദേഹിനഃ | തദഭാവാച്ച ശീര്യന്തേ ശരീരാണി ശരീരിണാമ് ||൨൨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

അഭിഘാതാത്ക്ഷയാത്കോപാച്ഛോകാദ്ധ്യാനാച്ഛ്രമാത്ക്ഷുധഃ | ഓജഃ സങ്ക്ഷീയതേ ഹ്യേഭ്യോ ധാതുഗ്രഹണനിഃസൃതമ് | തേജഃ സമീരിതം തസ്മാദ്വിസ്രംസയതി ദേഹിനഃ ||൨൩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

തസ്യ വിസ്രംസോ വ്യാപത് ക്ഷയ ഇതി (ത്രയോ ദോഷാഃ;) ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി സന്ധിവിശ്ലേഷോ ഗാത്രാണാം സദനം ദോഷച്യവനം ക്രിയാസന്നിരോധശ്ച വിസ്രംസേ, സ്തബ്ധഗുരുഗാത്രതാ വാതശോഫോ വര്ണഭേദോ ഗ്ലാനിസ്തന്ദ്രാ നിദ്രാ ച വ്യാപന്നേ, മൂര്ച്ഛാ മാംസക്ഷയോ മോഹഃ പ്രലാപോ മരണമിതി ച ക്ഷയേ ||൨൪||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

ഭവന്തി ചാത്ര- ത്രയോ ദോഷാ ബലസ്യോക്താ വ്യാപദ്വിസ്രംസനക്ഷയാഃ | വിശ്ലേഷസാദൌ ഗാത്രാണാം ദോഷവിസ്രംസനം ശ്രമഃ ||൨൫|| അപ്രാചുര്യം ക്രിയാണാം ച ബലവിസ്രംസലക്ഷണമ് | ഗുരുത്വം സ്തബ്ധതാऽങ്ഗേഷു ഗ്ലാനിര്വര്ണസ്യ ഭേദനമ് ||൨൬|| തന്ദ്രാ നിദ്രാ വാതശോഫോ ബലവ്യാപദി ലക്ഷണമ് | മൂര്ച്ഛാ മാംസക്ഷയോ മോഹഃ പ്രലാപോऽജ്ഞാനമേവ ച ||൨൭|| പൂര്വോക്താനി ച ലിങ്ഗാനി മരണം ച ബലക്ഷയേ |൨൮|

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

തത്ര വിസ്രംസേ വ്യാപന്നേ ച ക്രിയാവിശേഷൈരവിരുദ്ധൈര്ബലമാപ്യായയേത് ; ഇതരം തു മൂഢസഞ്ജ്ഞം വര്ജയേത് ||൨൮||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

ദോഷധാതുമലക്ഷീണോ ബലക്ഷീണോऽപി വാ നരഃ | സ്വയോനിവര്ധനം യത്തദന്നപാനം പ്രകാങ്ക്ഷതി ||൨൯|| യദ്യദാഹാരജാതം തു ക്ഷീണഃ പ്രാര്ഥയതേ നരഃ | തസ്യ തസ്യ സ ലാഭേ തു തം തം ക്ഷയമപോഹതി ||൩൦|| യസ്യ ധാതുക്ഷയാദ്വായുഃ സഞ്ജ്ഞാം കര്മ ച നാശയേത് | പ്രക്ഷീണം ച ബലം യസ്യ നാസൌ ശക്യശ്ചികിത്സിതുമ് ||൩൧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

രസനിമിത്തമേവ സ്ഥൌല്യം കാര്ശ്യം ച | തത്ര ശ്ലേഷ്മലാഹാരസേവിനോऽധ്യശനശീലസ്യാവ്യായാമിനോ ദിവാസ്വപ്നരതസ്യ ചാമ ഏവാന്നരസോ മധുരതരശ്ച ശരീരമനുക്രാമന്നതിസ്നേഹാന്മേദോ ജനയതി, തദതിസ്ഥൌല്യമാപാദയതി ; തമതിസ്ഥൂലം ക്ഷുദ്രശ്വാസപിപാസാക്ഷുത്സ്വപ്നസ്വേദഗാത്രദൌര്ഗന്ധ്യക്രഥനഗാത്രസാദഗദ്ഗദത്വാനി ക്ഷിപ്രമേവാവിശന്തി, സൌകുമാര്യാന്മേദസഃ സര്വക്രിയാസ്വസമര്ഥഃ, കഫമേദോനിരുദ്ധമാര്ഗത്വാച്ചാല്പവ്യവായോ ഭവതി, ആവൃതമാര്ഗത്വാദേവ ശേഷാ ധാതവോ നാപ്യായന്തേऽത്യര്ഥമതോऽല്പപ്രാണോ ഭവതി, പ്രമേഹപിഡകാജ്വരഭഗന്ദരവിദ്രധിവാതവികാരാണാമന്യതമം പ്രാപ്യ പഞ്ചത്വമുപയാതി, സര്വ ഏവ ചാസ്യ രോഗാ ബലവന്തോ ഭവന്ത്യാവൃതമാര്ഗത്വാത് സ്രോതസാമ്; അതസ്തസ്യോത്പത്തിഹേതും പരിഹരേത് | ഉത്പന്നേ തു ശിലാജതുഗുഗ്ഗുലുഗോമൂത്രത്രിഫലാലോഹരജോരസാഞ്ജനമധുയവമുദ്ഗകോരദൂഷകശ്യാമാകോദ്ദാലകാദീനാം വിരൂക്ഷണച്ഛേദനീയാനാം ച ദ്രവ്യാണാം വിധിവദുപയോഗോ വ്യായാമോ ലേഖനബസ്ത്യുപയോഗശ്ചേതി ||൩൨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

തത്ര പുനര്വാതലാഹാരസേവിനോऽതിവ്യായാമവ്യവായാധ്യയനഭയശോകധ്യാനരാത്രിജാഗരണപിപാസാക്ഷു ത്കഷായാല്പാശനപ്രഭൃതിഭിരുപശോഷിതോ രസധാതുഃ ശരീരമനനുക്രാമന്നല്പത്വാന്ന പ്രീണാതി, തസ്മാദതികാര്ശ്യം ഭവതി; സോऽതികൃശഃ ക്ഷുത്പിപാസാശീതോഷ്ണവാതവര്ഷഭാരാദാനേഷ്വസഹിഷ്ണുര്വാതരോഗപ്രായോऽല്പപ്രാണശ്ച ക്രിയാസു ഭവതി, ശ്വാസകാസശോഷപ്ലീഹോദരാഗ്നിസാദഗുല്മരക്തപിത്താനാമന്യതമമാസാദ്യ മരണമുപയാതി, സര്വ ഏവ ചാസ്യ രോഗാ ബലവന്തോ ഭവന്ത്യല്പപ്രാണത്വാത്; അതസ്തസ്യോത്പത്തിഹേതും പരിഹരേത് | ഉത്പന്നേ തു പയസ്യാശ്വഗന്ധാവിദാരിഗന്ധാശതാവരീബലാതിബലാനാഗബലാനാം മധുരാണാമന്യാസാം ചൌഷധീനാമുപയോഗഃ, ക്ഷീരദധിഘൃതമാംസശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമാനാം ച, ദിവാസ്വപ്നബ്രഹ്മചര്യാവ്യായാമബൃംഹണബസ്ത്യുപയോഗശ്ചേതി ||൩൩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

യഃ പുനരുഭയസാധാരണാന്യാസേവേത തസ്യാന്നരസഃ ശരീരമനുക്രാമന് സമാന് ധാതൂനുപചിനോതി, സമധാതുത്വാന്മധ്യശരീരോ ഭവതി സര്വക്രിയാസു സമര്ഥഃ ക്ഷുത്പിപാസാശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാതപസഹോ ബലവാംശ്ച, സ സതതമനുപാലയിതവ്യ ഇതി ||൩൪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

ഭവന്തി ചാത്ര- അത്യന്തഗര്ഹിതാവേതൌ സദാ സ്ഥൂലകൃശൌ നരൌ | ശ്രേഷ്ഠോ മധ്യശരീരസ്തു കൃശഃ സ്ഥൂലാത്തു പൂജിതഃ ||൩൫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

ദോഷഃ പ്രകുപിതോ ധാതൂന് ക്ഷപയത്യാത്മതേജസാ | ഇദ്ധഃ സ്വതേജസാ വഹ്നിരുഖാഗതമിവോദകമ് ||൩൬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

വൈലക്ഷണ്യാച്ഛരീരാണാമസ്ഥായിത്വാത്തഥൈവ ച | ദോഷധാതുമലാനാം തു പരിമാണം ന വിദ്യതേ ||൩൭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ഏഷാം സമത്വം യച്ചാപി ഭിഷഗ്ഭിരവധാര്യതേ | ന തത് സ്വാസ്ഥ്യാദൃതേ ശക്യം വക്തുമന്യേന ഹേതുനാ ||൩൮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

ദോഷാദീനാം ത്വസമതാമനുമാനേന ലക്ഷയേത് | അപ്രസന്നേന്ദ്രിയം വീക്ഷ്യ പുരുഷം കുശലോ ഭിഷക് ||൩൯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(സ്വസ്ഥസ്യ രക്ഷണം കുര്യാദസ്വസ്ഥസ്യ തു ബുദ്ധിമാന്) | ക്ഷപയേദ്ബൃംഹയേച്ചാപി ദോഷധാതുമലാന് ഭിഷക് | താവദ്യാവദരോഗഃ സ്യാദേതത്സാമ്യസ്യ ലക്ഷണമ് ||൪൦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച സമധാതുമലക്രിയഃ | പ്രസന്നാത്മേന്ദ്രിയമനാഃ സ്വസ്ഥ ഇത്യഭിധീയതേ ||൪൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷധാതുമലക്ഷയവൃദ്ധിവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ ||൧൫||