15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ தோஷதாதுமலக்ஷயவத்திவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

அதாத இத்யாதி| தோஷா வாதாதயஃ, தாதவோ ரஸாதய உபதாதவஶ்ச, மலாஃ புரீஷாதயஃ; தேஷாஂ க்ஷயவத்திவிஜ்ஞாநஂ யஸ்மிந்நஸ்தி ஸ ததா| அந்யே து ‘மலஶப்தாக்ரே ஆதிஶப்தோ லுப்தோ த்ரஷ்டவ்யஃ, தேந ஸ்தந்யார்தவகர்பாதயோऽபி தாதவோ கஹ்யந்தே’ இதி வதந்தி||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

தோஷதாதுமலமூலஂ ஹி ஶரீரஂ, தஸ்மாதேதேஷாஂ லக்ஷணமுச்யமாநமுபதாரய ||௩||

குதஃ புநரேஷாஂ க்ஷயவத்தீ வக்தவ்யே இத்யாஹ- தோஷேத்யாதி| ஹி யஸ்மாதர்தே, யஸ்மாச்சரீரஂ தோஷாதிமூலஂ; யதா வக்ஷாதீநாஂ ஸம்பவஸ்திதிப்ரலயேஷு மூலஂ ப்ரதாநஂ, ததா ஶரீரஸ்ய வாதாதய இத்யர்தஃ||௩||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

தத்ர ப்ரஸ்பந்தநோத்வஹநபூரணவிவேகதாரணலக்ஷணோ வாயுஃ பஞ்சதா ப்ரவிபக்தஃ ஶரீரஂ தாரயதி (௧) |௪|

தோஷதாதுமலாதீநாஂ ஸாம்யக்ஷயவத்தயஃ ஸ்வபாவாக்யலிங்கேந கர்மாக்யலிங்கேந ச ஜ்ஞேயாஃ, தஸ்மாத் ஸாம்யாதிஜ்ஞாநே ஏதல்லிங்கத்வயஂ வாச்யஂ; ததாஹி - வாதஸ்ய ஸ்வபாவாக்யஂ லிங்கஂ ‘ரூக்ஷஃ ஶீத’(நி. அ. ௧) இத்யாதி வாதவ்யாதௌ வக்ஷ்யதே; பித்தஸ்ய து ‘பித்தஂ தீக்ஷ்ணஂ த்ரவஂ’(ஸூ. அ. ௨௧) இத்யாதி வ்ரணப்ரஶ்நே; ததா கபஸ்ய ‘ஶ்லேஷ்மா ஶீதோ குருஃ’(ஸூ. அ. ௨௧) இத்யாதி; ஏவஂ தாதுமலயோரபி ஸ்வபாவாக்யஂ லிங்கஂ தர்ஶநீயம்; இஹ து தோஷாதீநாஂ கர்மாக்யஂ லிங்கஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ர ப்ரஸ்பந்தநேத்யாதி| ப்ரஸ்பந்தநஂ ஶரீரஸ்ய சலநம், இதஂ வ்யாநஸ்ய கர்ம; உத்வஹநமிந்த்ரியார்தாநாஂ தாரணம், உதாநஸ்ய கர்ம; பூரணமாஹாரேண, ப்ராணஸ்ய கர்ம; விவேகோ ரஸமூத்ரபுரீஷாணாஂ பதக்கரணஂ, ஸமாநஸ்ய கர்ம; ஶுக்ரமூத்ராதீநாஂ வேககாலே கர்ஷணமவேககாலே தாரணம் , அபாநஸ்ய| பஞ்சதா ப்ரவிபக்த இதி ப்ராணோதாநஸமாநவ்யாநாபாநபேதேந| அந்யே து ஸாமாந்யஂ ஸர்வவாயூநாஂ ப்ரஸ்பந்தநாதிகர்ம ஆஹுஃ; ப்ரஸ்பந்தநஂ ஶ்வாஸப்ரஶ்வாஸாதிபாவேந சலநம், உத்வஹநஂ தோஷதாதுமலாநாமித இதோ நயநஂ, பூரணம் ஆஹாரரஸாதீநாஂ ஸ்வேஷு ஸ்வேஷ்வாஶயேஷு நயநஂ, விவேகஃ பூர்வவதத்ராபி, தாரணஂ ஶரீரயந்த்ரஸ்ய | கதமித்யாஹ- பஞ்சதா ப்ரவிபக்த இத்யாதி||௪(௧)||

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

ராகபக்த்யோஜஸ்தேஜோமேதோஷ்மகத் பித்தஂ பஞ்சதா ப்ரவிபக்தமக்நிகர்மணாऽநுக்ரஹஂ கரோதி; (௨) |௪|

ப்ரகதிஸ்தஸ்ய பித்தஸ்ய கர்ம நிர்தேஷ்டுமாஹ- ராகேத்யாதி| கச்சப்தோ ராகாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ராககத் ரஸஸ்ய ரஞ்ஜகாக்நிஸஞ்ஜ்ஞஂ பித்தஂ; பக்திகத் ஆஹாரஸ்ய பாசகாக்நிஸஞ்ஜ்ஞஂ பித்தஂ; ஓஜஃகத் ஸாதகாக்நிஸஞ்ஜ்ஞஂ பித்தம், ஓஜோ ஹதிஸ்தஂ ஸோமாத்மகஂ; தேஜஃகத் ஆலோசகாக்நிஸஞ்ஜ்ஞஂ பித்தஂ, தேஜோ தஷ்டிஃ, ததுக்தஂ- “தேஜோ தஷ்டிரிதி க்யாதஂ தேஜஃ ஶுக்ரஂ ப்ரகீர்திதம்”- இதி; மேதாகத் மேதா க்ரந்தாகர்ஷணஸாமர்த்யஂ, தஸ்யா அபி ஸாதகாக்நிஸஞ்ஜ்ஞமேவ பித்தஂ காரகம்; ஊஷ்மகத் த்வக்ஸ்தஂ பித்தஂ ப்ராஜகாக்நிஸஞ்ஜ்ஞம், ஊஷ்மா ஶரீரஸ்யௌஷ்ண்யம்| பஞ்சதா ப்ரவிபக்தமிதி பாசகரஞ்ஜகஸாதகாலோசகப்ராஜகபேதேந| அக்நிகர்மணேதி ராகாதி யதக்நிகர்ம தேந கத்வேத்யர்தஃ| அநுக்ரஹம் உபகாரஂ கரோதி, ‘ஶரீரஸ்ய’ இத்யநுவர்ததே| அந்யே து தேஜஃஶப்தேந வர்ணப்ரகாஶிநீஂ த்வக்ஸ்தாஂ தீப்திமாஹுஃ; “இதஂ ச ராகாதிகர்ம ஸாமாந்யஂ ஸர்வபித்தாநாம்” இதி வதந்தி||௪(௨)||-

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

ஸந்திஸஂஶ்லேஷணஸ்நேஹநரோபணபூரணபலஸ்தைர்யகச்ச்லேஷ்மா பஞ்சதா ப்ரவிபக்த உதககர்மணாऽநுக்ரஹஂ கரோதி ||௪||

ப்ரகதிஸ்தஸ்ய கபஸ்ய கர்ம நிர்திஶந்நாஹ- ஸந்தீத்யாதி| கச்சப்தஃ ஸந்திஸஂஶ்லேஷணாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ஸந்திஸஂஶ்லேஷணகத் ஸந்திபந்தநஂ கரோதி; யத்யபி ஸந்திஸஂஶ்லேஷணஂ ஶ்லேஷ்மகர்ம வ்ரணப்ரஶ்நேऽப்யுக்தஂ, ததாऽபீஹ தத்வசநஂ வ்யாநஸ்ய ஸந்திசாரித்வாத்தஸ்யாபி ஸந்திஶ்லேஷணஂ கர்மேதி ஶங்காநிராஸார்தம்| ஸ்நேஹநகதிதி ஶரீரஸ்ய ஸ்நைக்த்யஂ கரோதி, ஸ்நிக்தத்வாத்| ரோபணகத் வ்ரணஸ்ய, ஸௌம்யத்வாத்| பூரணகத் ஶரீரஸ்ய, பஹுத்வாந்மூர்தத்வாச்ச| பலகத் புஷ்டிகத்| ஸ்தைர்யகத் த்ரிகஸந்திதார்ட்யகத், கபஸ்தாநாநாஂ ஸ்வகார்யஸாமர்த்யஂ வா| பஞ்சதா ப்ரவிபக்த ஆஶயபேதேந ஆமாஶயோரஃஶிரஃகண்டஸந்திபேதேநேத்யர்தஃ| அந்யே து தஸ்யைவ கபஸ்யாஶயபேதேந பஞ்சதாபிந்நஸ்ய ஶ்லேஷகக்லேதகபோதகதர்பகாவலம்பகநாமாந்யாஹுஃ | கேசிதத்ர கபகர்மஸு பஂஹணஂ தர்பணஂ ச படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- “பஂஹணஃ ஶரீரஸ்ய, த்ரவத்வமூர்திமத்த்வாப்யாஂ; தர்பணஃ தப்திஜநகோ தாதூநாம்”||௪||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

ரஸஸ்துஷ்டிஂ ப்ரீணநஂ ரக்தபுஷ்டிஂ ச கரோதி, ரக்தஂ வர்ணப்ரஸாதஂ மாஂஸபுஷ்டிஂ ஜீவயதி ச, மாஂஸஂ ஶரீரபுஷ்டிஂ மேதஸஶ்ச, மேதஃ ஸ்நேஹஸ்வேதௌ தடத்வஂ புஷ்டிமஸ்த்நாஂ ச, அஸ்தீநி தேஹதாரணஂ மஜ்ஜ்ஞஃ புஷ்டிஂ ச, மஜ்ஜா ஸ்நேஹஂ பலஂ ஶுக்ரபுஷ்டிஂ பூரணமஸ்த்நாஂ ச கரோதி, ஶுக்ரஂ தைர்யஂ ச்யவநஂ ப்ரீதிஂ தேஹபலஂ ஹர்ஷஂ பீஜார்தஂ ச; (௧) |௫|

இதாநீஂ தாதூநாஂ ப்ரகதிஸ்தாநாஂ ப்ராகதஂ கர்ம நிர்திஶந்நாஹ- ரஸஸ்துஷ்டிமித்யாதி| தைர்யஂ ஶௌர்யஂ ஶூரத்வம், அத ஏவ க்லீபா அதீராஃ; ச்யவநஂ ஶீக்ரத்வேநாவஸ்ரஂஸநஂ, ப்ரீதிஂ ஸ்நேஹஂ ப்ரமதாஸு; தேஹபலமுத்ஸாஹோபசயலக்ஷணஂ; ஹர்ஷஂ புநருத்கண்டாஜநநஂ ப்ரமதாஸ்வேவ; பீஜார்தஂ சேதி பீஜப்ரயோஜநஂ, யதா- துக்ஷேத்ராதிஸம்பத்தௌ பீஜமங்குரஜநநஂ ஸ்யாத், ஏவஂ ஶுக்ரமபி கர்பஜநகமித்யர்தஃ| அந்யே த்வந்யதா படந்தி- “ரஸஃ ப்ரீணயதி, ரக்தஂ ஜீவயதி, மாஂஸஂ லேபயதி, மேதஃ ஸ்நேஹயதி, அஸ்தி தாரயதி, மஜ்ஜா அஸ்தீநி பூரயதி, ஶுக்ரஂ தைர்யச்யவநஂ ப்ரீதிதேஹபலஹர்ஷபீஜார்தகத்”- இதி; வ்யாக்யாநயந்தி ச- “ரஸஃ ப்ரீணயதி தாதூஂஸ்தர்பயதீத்யர்தஃ, ரக்தஂ ஜீவயதி ப்ராணாநுவர்தநஂ கரோதி, மாஂஸஂ லேபயதி அஸ்த்யாதீந், மேதஃ ஸ்நேஹயதி ஸ்நேஹாத், அஸ்தி தாரயதி ஶரீரமித்யர்தஃ, தைர்யச்யவநமிதி தைர்யஸ்ய ச்யவநஂ தைர்யச்யவநஂ ச்யுதிஃ ப்ரமதாஸு விஷய இத்யர்தஃ”| அயஂ பாடோ நிபந்தகாரைஃ ஸாதரஂ படிதஃ||௫(௧)||

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

புரீஷமுபஸ்தம்பஂ வாய்வக்நிதாரணஂ ச, பஸ்திபூரணவிக்லேதகந்மூத்ரஂ, ஸ்வேதஃ க்லேதத்வக்ஸௌகுமார்யகத்; (௨) |௫|

அத ஊர்த்வஂ மலாநாஂ ப்ராகதஂ கர்மோச்யதே- புரீஷமித்யாதி| ‘கரோதி’ இத்யநுவர்ததே| உபஸ்தம்பஃ அவஷ்டம்பஃ ஶரீரதாரணமித்யர்தஃ| கேசித் புரீஷகர்மஸு ப்ரீணநஂ படந்தி, ந த்வாசார்யாஃ| கஶ்சிதாசார்யோऽத்ரோபஸ்தம்பஂ ந படதி| பஸ்திர்மூத்ராஶயஃ, தஸ்ய பூரணஂ, விக்லேதமார்த்ரத்வஂ ச, மூத்ரஂ கரோதீத்யர்தஃ| அந்யே து ‘க்லேதவிவேகஜஂ பஸ்திபூரணகந்மூத்ரஂ’ இதி படந்தி, க்லேதவிவேகஜமிதி க்லேத ஆர்த்ரத்வஂ ஸ சாஹாரஸ்ய, தஸ்ய விவேகாத் பதக்த்வாஜ்ஜாதஂ மூத்ரம்| கேசித் ‘ஸ்வேதஃ க்லேதயதி’ இதி படந்தி||௫(௨)||-

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

ரக்தலக்ஷணமார்தவஂ கர்பகச்ச, கர்போ கர்பலக்ஷணஂ, ஸ்தந்யஂ ஸ்தநயோராபீநத்வஜநநஂ ஜீவநஂ சேதி ||௫||

அத உபதாதூநாஂ ப்ராகதஂ கர்மாஹ- ரக்தலக்ஷணமித்யாதி| ரக்தலக்ஷணமார்தவமிதி ரக்தஸ்ய யாநி லக்ஷணாநி தாந்யஸ்ய ஸம்பவந்தீதி ஸ்வபாவகதநம்| கர்பகச்சேதி ப்ராகதகர்மகதநம்| சகாராத்ரக்தகர்மாபி ஜீவநஸஞ்ஜ்ஞஂ கரோதி| கேசிதாசார்யா “ரக்தலக்ஷணமார்தவஂ யதோக்தமகத்ரிமஂ கர்பகச்ச” இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- “யதோக்தமிதி ‘ஶஶாஸக்ப்ரதிமஂ யச்ச யத்வா லாக்ஷாரஸோபமம்’- (ஶா. அ. ௨) இத்யாத்யுக்தலக்ஷணம், அகத்ரிமமிதி வாதபித்தகபைரதஃப்ரஸதைரஷ்டதாऽऽர்தவதூஷகைரஸக்தரரூபதயா வா கதஂ கத்ரிமஂ, ந கத்ரிமமகத்ரிமஂ ஶுத்தஂ, கர்பகத்பவதீத்யர்தஃ”| கர்போ கர்பலக்ஷணமிதி ‘ஸ்தநயோஃ ஶ்யாவமுகதா’ (ஶா. அ. ௩) இத்யாதிகஂ ‘கரோதி’ இத்யத்யாஹாரஃ| ஸ்தந்யமித்யாதி ஆபீநத்வஜநநஂ மாஂஸலத்வஜநநம்| ஜீவநஂ பாலாநாஂ, தேஷாமேவ ஸ்த்ரீக்ஷீரஸாத்ம்யத்வாத்||௫||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

தத்ர விதிவத் பரிரக்ஷணஂ குர்வீத ||௬||

ப்ரகதிஸ்தாநாஂ ரக்ஷணமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ரேதி தேஷு வாதாதிஷு ப்ரகதிஸ்தேஷு| விதிவத் விதிநோபபந்நஂ; விதிரத்ர ஸ்வாஸ்த்யவத்திகஃ | பரிரக்ஷணஂ ஸர்வதோ ரக்ஷணம்||௬||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

அத ஊர்த்வமேஷாஂ க்ஷீணலக்ஷணஂ வக்ஷ்யாமஃ | தத்ர, வாதக்ஷயே மந்தசேஷ்டதாऽல்பவாக்த்வமப்ரஹர்ஷோ மூடஸஞ்ஜ்ஞதா ச, பித்தக்ஷயே மந்தோஷ்மாக்நிதா நிஷ்ப்ரபதா ச, ஶ்லேஷ்மக்ஷயே ரூக்ஷதாऽந்தர்தாஹ ஆமாஶயேதரஶ்லேஷ்மாஶயஶூந்யதா ஸந்திஶைதில்யஂ (தஷ்ணா தௌர்பல்யஂ ப்ரஜாகரணஂ) ச ||௭||

அத ஊர்த்வமித்யாதி| கேசிதத்ர “க்ஷயஃ புநரேஷாமதிஸஂஶோதநாதிஸஂஶமநவேகவிதாரணாஸாத்ம்யாந்நமநஸ்தாபவ்யாயாமாநஶநாதிமைதுநைர்பவதி”- இதி க்ஷயகாரணாநி படந்தி| “ஏதாநி ப்ராயோ வாயோர்வத்திஂ குர்வந்தி, பித்தகபயோஸ்து க்ஷயமிதி; தஸ்மாத்யதாஸம்பவஂ காரணஂ ஜ்ஞேயஂ; நாஸ்மிந் பாடே ப்ரயோஜநம்” இத்யாசார்யா வதந்தி| தத்ரேத்யாதி| மந்தசேஷ்டதா மந்தகாயவ்யாபாரதா| அப்ரஹர்ஷஃ அதுஷ்டிஃ| மூடஸஞ்ஜ்ஞதா நஷ்டஸம்யக்ஜ்ஞாநதா| சகாராத் ப்ராகதகர்மஹாநிஸ்தத்விரோதிநஶ்ச ஶ்லேஷ்மணஃ ப்ராகதகர்மவத்திரிதி சகாரஃ ஸமுச்சிநோதி| ஏவஂ பித்தாதிக்ஷயேஷ்வபி சகாரப்ரயோஜநஂ ஜ்ஞேயம்| பித்தக்ஷய இத்யாதி நிஷ்ப்ரபதா ப்ரபாஹாநிஃ| ஶ்லேஷ்மக்ஷய இத்யாதி ஆமாஶயோ யத்ராஶிதாதி பச்யதே, இதராஶயா உரஃகண்டஶிரஃஸந்தய இதி; ஶ்லேஷ்மாஶயஶூந்யதேதி கதே ஸதி ஆமாஶயோ லப்தஃ, யதாமாஶயஸ்ய பதகுபாதாநஂ தத்விஶேஷேண ஶூந்யதாக்யாபநார்தம்| கேசிச்சிரஃஶப்தஂ ஸூத்ரே படந்தி, ஶிரஸோऽபி ஸர்வேந்த்ரியாதிஷ்டாநத்வேந ப்ராதாந்யாத் பதகபிதாநம்||௭||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

தத்ர ஸ்வயோநிவர்தநாந்யேவ ப்ரதீகாரஃ ||௮||

தோஷக்ஷயே சிகித்ஸாமாஹ- தத்ரேத்யாதி| ஸ்வயோநிவர்தநாந்யேவேதி ஶீதரூக்ஷாதீநி| ப்ரதீகாரஶ்சிகித்ஸிதம்| ந புநஃ ஸ்வயோநிவர்தநாந்யபி கடுகாதீநி, குதஃ? பூயஸ்த்வேநாந்யதோஷப்ரகோபணத்வாத்| ததாசோக்தஂ- “வாதக்ஷயே ஶீதரூக்ஷைர்ந த்வந்யைஃ கடுகாதிபிஃ| பித்தக்ஷயேऽபி கடுகைருஷ்ணைர்ந லவணாதிபிஃ|| க்ஷீராதிபிஃ ஸ்நிக்தஶீதைஃ ப்ரதிகுர்யாத் கபக்ஷயே”- இதி| அந்யே து வ்யாக்யாநயந்தி- “ஸ்வயோநிவர்தநாநீதி ஸ்வயோநிராத்மஹேதுஃ; தத்ர வாயோர்வாயுரேவ ஹேதுஃ, பித்தஸ்யாக்நிர்ஹேதுஃ, கபஸ்ய ஹேதுராபஃ; வாதக்ஷயே வாதவர்தநாநி, பித்தக்ஷயே பித்தவர்தநாநி, கபக்ஷயே கபவர்தநாநி” இதி| “கபஸ்ய யோநீ ரஸஃ, பித்தஸ்ய ரக்தம்” இத்யபரே; ரஸரக்தயோரபி வர்தநாந்யாப்யதைஜஸத்ரவ்யாணீதி ஸ ஏவார்தஃ||௮||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

ரஸக்ஷயே ஹத்பீடாகம்பஶூந்யதாஸ்தஷ்ணா ச, ஶோணிதக்ஷயே த்வக்பாருஷ்யமம்லஶீதப்ரார்தநா ஸிராஶைதில்யஂ ச, மாஂஸக்ஷயே ஸ்பிக்கண்டௌஷ்டோபஸ்தோருவக்ஷஃகக்ஷாபிண்டிகோதரக்ரீவாஶுஷ்கதா ரௌக்ஷ்யதோதௌ காத்ராணாஂ ஸதநஂ தமநீஶைதில்யஂ ச, மேதஃக்ஷயே ப்லீஹாபிவத்திஃ ஸந்திஶூந்யதா ரௌக்ஷ்யஂ மேதுரமாஂஸப்ரார்தநா ச, அஸ்திக்ஷயேऽஸ்திஶூலஂ தந்தநகபங்கோ ரௌக்ஷ்யஂ ச, மஜ்ஜக்ஷயேऽல்பஶுக்ரதா பர்வபேதோऽஸ்திநிஸ்தோதோऽஸ்திஶூந்யதா ச, ஶுக்ரக்ஷயே மேட்ரவஷணவேதநாऽஶக்திர்மைதுநே சிராத்வா ப்ரஸேகஃ ப்ரஸேகே சால்பரக்தஶுக்ரதர்ஶநம் ||௯||

இதாநீஂ தாதுக்ஷயஂ தர்ஶயதி- ரஸக்ஷய இத்யாதி| ஹச்சப்தஃ பீடாதிபிஃ ஶூந்யதாந்தைஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| தஷ்ணா உதகபாநாபிலாஷஃ| சகாரப்ரயோஜநஂ தோஷக்ஷயப்ரஸ்தாவே தர்ஶிதம்| அந்யே து “ரஸக்ஷயே ஹத்பீடா கம்பஃ ஶோஷஃ ஶூந்யதா தஷ்ணா ச” இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- “ஶோஷஃ ஶரீரஸ்ய, ஶூந்யதா ஆமாஶயஸ்ய மநஸோ வா இதி,” ஶேஷஂ ஸமம்| ஶோணிதக்ஷய இத்யாதி| அம்லஶீதப்ரார்தநேதி ஶோணிதக்ஷயே ஸதி வாதவத்தௌ தத்ப்ரத்யநீகாம்லரஸேச்சா, ததா ரக்தஸ்ய த்ரவத்வாத்தத்க்ஷயே தேஜோவத்தௌ ஶீதப்ரார்தநாऽபி; கேசித் “அக்நீஷோமீயத்வாத்ரக்தஸ்ய தத்துல்யகுணயோரம்லஶீதயோஃ ப்ரார்தநா ” இதி வதந்தி| சகாராத்வஹ்நிமாந்த்யாதிகஂ ச ஶோணிதவர்ணநீயோக்தமப்யத்ர த்ரஷ்டவ்யம்| மாஂஸக்ஷய இத்யாதி| ஸ்பிசௌ கடிப்ரோதௌ, கண்டௌ கல்லௌ, உபஸ்தோ யோநிஃ, ஊருஃ லோகே ‘ஜங்கா’ இதி வ்யாக்யாதா, வக்ஷஃ உரஃ, பிண்டிகா ஜாநுகுல்பயோரந்தரஂ; ஶுஷ்கஶப்தஃ ஸ்பிகாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| மேதஃக்ஷய இத்யாதி ரௌக்ஷ்யஂ த்வசஃ| மேதுரமாஂஸப்ரார்தநேதி மேதுரஂ ஸ்நிக்ததமஂ; ப்ரார்தநா அபிலாஷஃ| அஸ்திக்ஷய இத்யாதி| ரௌக்ஷ்யஂ தேஹஸ்ய தந்தநகாநாஂ ச; தந்தாதீநாமஸ்திமயத்வாத்பங்கஃ | மஜ்ஜக்ஷய இத்யாதி| பர்வபேதோ க்ரந்திபீடா; அஸ்திஶூந்யதா ரிக்ததா, பூரணாபாவாத்| ஶுக்ரக்ஷய இத்யாதி| சிராத்வா ப்ரஸேக இதி கதஞ்சித் ப்ரவத்தாவபி சிரகாலேந க்ஷரணம்; அல்பரக்தஶுக்ரதர்ஶநஂ ஶுக்ரஂ க்ஷீணஂ மஜ்ஜமிஶ்ரமல்பரக்தத்வமச்சதி; அந்யே து “அல்பஶுக்ரரக்ததர்ஶநமிதி தாதுக்ஷயாத் குபிதோ வாயுஃ ஶோணிதமல்பஶுக்ரமிஶ்ரஂ நிஃஸ்ராவயதி” இதி; மேட்ரவஷணவேதநேதி ஶுக்ரஸ்ய ஸர்வஶரீரவ்யாபிநோऽபி விஶேஷாதாரத்வாந்மேட்ரவஷணநிர்தேஶஃ||௯||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

தத்ராபி ஸ்வயோநிவர்தநத்ரவ்யோபயோகஃ (ப்ரதீகாரஃ ) ||௧௦||

சிகித்ஸாஸூத்ரஂ நிர்திஶந்நாஹ- தத்ராபீத்யாதி| ஸ்வயோநிவர்தநமபி ஸமாநேந த்ரவ்யேண ஸமாநகுணேந ஸமாநகுணபூயிஷ்டேந வா| ஸமாநேந த்ரவ்யேண யதா- ரக்தஂ ரக்தேந வர்ததே, மாஂஸஂ மாஂஸேந, மேதோ மேதஸா, அஸ்தி தருணஸஞ்ஜ்ஞகேநாஸ்த்நா, மஜ்ஜா மஜ்ஜ்ஞா, ஶுக்ரஂ ஶுக்ரேண; ஸமாநகுணேந யதா- ரக்தக்ஷயே தைஜஸத்ரவ்யோபயோகஃ, தேஜோகுணபூயிஷ்டத்ரவ்யோபயோகோ வேத்யாதி போத்தவ்யம்| த்ரவ்யக்ரஹணமுபலக்ஷணஂ, தேந கர்மாபி யத்யஸ்ய தாதோரபிவத்திகரஂ தத்க்ஷயே தத் ஸேவ்யம்| தத்ர ஸ்வயோநித்ரவ்யாணாமவபோதார்தஂ தாதுமலோபதாதுஷு ஶ்லோகாஃ கத்யந்தே- “யத்யபி பஞ்சபூதாநாஂ வாச்யஃ பாகோ த்விதா புநஃ| ததாऽப்யபாஂ ப்ரதாநத்வாத்ரஸஃ ஸௌம்யோऽபிதீயதே|| அதிரிக்தா குணா ரக்தே வஹ்நேர்மாஂஸே து பார்திவாஃ| மேதஸ்யம்புபுவோரஸ்த்நி பதிவ்யநிலதேஜஸாம்|| மஜ்ஜ்ஞி ஶுக்ரே ச ஸோமஸ்ய மூத்ரேऽம்புஶிகிநோர்குணாஃ| புவோ விஶ்யார்தவே த்வக்நேஃ ப்ரஸ்வேதஸ்தந்யயோரபாம்|| இதி தாதுமலேஷூக்தா குணாஃ ப்ராதாந்யதஃ ஸ்திதாஃ| ப்ராயேண பூகுணா கர்பே ஸ்தோகா ஹ்யந்யகுணா அபி”- இதி||௧௦||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

புரீஷக்ஷயே ஹதயபார்ஶ்வபீடா ஸஶப்தஸ்ய ச வாயோரூர்த்வகமநஂ குக்ஷௌ ஸஞ்சரணஂ ச, மூத்ரக்ஷயே பஸ்திதோதோऽல்பமூத்ரதா ச; அத்ராபி ஸ்வயோநிவர்தநத்ரவ்யோபயோகஃ | ஸ்வேதக்ஷயே ஸ்தப்தரோமகூபதா த்வக்ஶோஷஃ ஸ்பர்ஶவைகுண்யஂ ஸ்வேதநாஶஶ்ச; தத்ராப்யங்கஃ ஸ்வேதோபயோகஶ்ச ||௧௧||

மலக்ஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- புரீஷக்ஷய இத்யாதி| குக்ஷிரத்ர ஜடரம்| அத்ர சிகித்ஸாஸூத்ரஂ நிர்திஶந்நாஹ- அத்ராபீத்யாதி| புரீஷக்ஷயே மாஷகுல்மாஷாதீநாஂ, மூத்ரக்ஷயே இக்ஷுத்ரபுஸாதீநாமுபயோகஃ| ஸ்வேதக்ஷய இத்யாதி| ஸ்பர்ஶவைகுண்யஂ ஸ்பர்ஶஹாநிஃ| சிகித்ஸாமாஹ- தத்ராப்யங்க இத்யாதி| சகாராத் ஸ்வேதஜநநகுக்குடவராஹாதிமாஂஸோபயோகஶ்சாப்யந்தரோ லப்யதே||௧௧||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

ஆர்தவக்ஷயே யதோசிதகாலாதர்ஶநமல்பதா வா யோநிவேதநா ச; தத்ர ஸஂஶோதநமாக்நேயாநாஂ ச த்ரவ்யாணாஂ விதிவதுபயோகஃ | ஸ்தநக்ஷயே ஸ்தநயோர்ம்லாநதா ஸ்தந்யாஸம்பவோऽல்பதா வா; தத்ர ஶ்லேஷ்மவர்தநத்ரவ்யோபயோகஃ | கர்பக்ஷயே கர்பாஸ்பந்தநமநுந்நதகுக்ஷிதா ச; தத்ர ப்ராப்தபஸ்திகாலாயாஃ க்ஷீரபஸ்திப்ரயோகோ மேத்யாந்நோபயோகஶ்சேதி ||௧௨||

உபதாதுக்ஷயமாஹ- ஆர்தவக்ஷய இத்யாதி| யதோசிதகாலோ மாஸி மாஸி த்ர்யஹஸ்ரவணம்| சிகித்ஸாமாஹ- தத்ர ஸஂஶோதநமித்யாதி| “ஸஂஶோதநமிஹ ஸாமாந்யம்” இதி கேசித்; “ஸஂஶோதநமிஹ வமநஂ ந விரேகஃ” இத்யபரே, குதஃ? விரேசநேந ஹி பித்தக்ஷயாதார்தவஸ்ய க்ஷய ஏவ ஸ்யாதிதி, வமநேந து ஸௌம்யதாதௌ நிர்ஹதே ஆக்நேயதாதௌ வத்தே ஆர்தவமாப்யாய்யதே| ஆக்நேயாநாஂ ச த்ரவ்யாணாமிதி திலமாஷஸுராஶுக்தாதீநாம்| ஸ்தந்யக்ஷய இத்யாதி| ம்லாநதா அநுந்நதிஃ| சிகித்ஸாமாஹ- தத்ர ஶ்லேஷ்மவர்தநேத்யாதி| ஸ்தந்யஸ்ய ரஸஜத்வாத்| கர்பக்ஷய இத்யாதி| அத்ர சிகித்ஸாமாஹ- தத்ரேத்யாதி| ப்ராப்தபஸ்திகாலாயா இதி ப்ராப்தாஷ்டமமாஸாயா இத்யர்தஃ| மேத்யாந்நோபயோக இதி ஸ்நிக்தாந்நோபயோகஃ; “மேத்யாண்டோபயோக” இத்யந்யே படந்தி, “மேத்யாண்டாநி வஷ்யாண்டாநி, பஸ்தமத்ஸ்யாண்டாதீநி” இதி ச வ்யாக்யாநயந்தி||௧௨||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

அத ஊர்த்வமதிவத்தாநாஂ தோஷதாதுமலாநாஂ லக்ஷணஂ வக்ஷ்யாமஃ | வத்திஃ புநரேஷாஂ ஸ்வயோநிவர்தநாத்யுபஸேவநாத்பவதி | தத்ர, வாதவத்தௌ வாக்பாருஷ்யஂ கார்ஶ்யஂ கார்ஷ்ண்யஂ காத்ரஸ்புரணமுஷ்ணகாமி(ம)தா நித்ராநாஶோऽல்பபலத்வஂ காடவர்சஸ்த்வஂ ச; பித்தவத்தௌ பீதாவபாஸதா ஸந்தாபஃ ஶீதகாமித்வமல்பநித்ரதா மூர்ச்சா பலஹாநிரிந்த்ரியதௌர்பல்யஂ பீதவிண்மூத்ரநேத்ரத்வஂ ச; ஶ்லேஷ்மவத்தௌ ஶௌக்ல்யஂ ஶைத்யஂ ஸ்தைர்யஂ கௌரவமவஸாதஸ்தந்த்ரா நித்ரா ஸந்திவிஶ்லேஷஶ்ச ||௧௩||

அத ஊர்த்வமித்யாதி| காடவர்சஸ்த்வஂ சேதி சகாரோऽயஂ வாதஸ்ய ப்ரகதிகர்மணோऽதிஶயத்வஂ ஸமுச்சிநோதி, ஏவஂ பித்தகபரஸாதிஷ்வபி சகாரப்ரயோஜநம்| வாக்பாருஷ்யஂ வசநகார்கஶ்யஂ, கேசித்வாக்பாருஷ்யஂ ந படந்தி| கார்ஶ்யஂ மாஂஸக்ஷயஃ| கார்ஷ்ண்யஂ கஷ்ணத்வஂ ஶரீரே| அல்பபலத்வம் உத்ஸாஹஹாநிஃ| பித்தவத்தாவித்யாதி| அல்பநித்ரதா கிஞ்சித் ஸ்நிக்தத்வாத் பித்தஸ்ய| மூர்ச்சா ஸர்வேந்த்ரியஶக்தேஸ்திரஸ்காரஃ| பலஹாநிரிஹ ஓஜோஹாநிஃ, ஸந்தாபாத்தத்க்ஷயோபபத்தேஃ| ஶ்லேஷ்மவத்தாவித்யாதி| ஶௌக்ல்யஶைத்யே த்வகாதீநாம்| ஸ்தைர்யஂ காத்ராணாஂ ஸ்தம்பஃ| அவஸாதஃ சித்ததேஹயோர்க்லாநிஃ| தந்த்ரா நித்ராபேதஃ| ஸந்திவிஶ்லேஷஃ அத்யந்தவத்தேந விஷ(க)டநம்| ‘ஸந்த்யஸ்திஶ்லிஷ்டதா ’ இதி கேசித் படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- ‘கபோபசிதத்வாத் ஸுஷ்டு ஸங்கட்டநஂ ஸந்த்யஸ்த்நோர்பவதி’ இதி| ‘அத்யஸ்திஶ்லிஷ்டதா’ இதி க்வசித் பாடஃ||௧௩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

ரஸோऽதிவத்தோ ஹதயோத்க்லேதஂ ப்ரஸேகஂ சாபாதயதி; ரக்தஂ ரக்தாங்காக்ஷிதாஂ ஸிராபூர்ணத்வஂ ச; மாஂஸஂ ஸ்பிக்கண்டௌஷ்டோபஸ்தோருபாஹுஜங்காஸு வத்திஂ குருகாத்ரதாஂ ச; மேதஃஸ்நிக்தாங்கதாமுதரபார்ஶ்வவத்திஂ காஸஶ்வாஸாதீந் தௌர்கந்த்யஂ ச; அஸ்த்யத்யஸ்தீந்யதிதந்தாஂஶ்ச; மஜ்ஜா ஸர்வாங்கநேத்ரகௌரவஂ ச; ஶுக்ரஂ ஶுக்ராஶ்மரீமதிப்ராதுர்பாவஂ ச ||௧௪||

தாதூநாமதிவத்திஂ தர்ஶயந்நாஹ- ரஸோऽதிவத்த இத்யாதி| ஹதயோத்க்லேதஂ ஹல்லாஸம், அந்யே சர்திமாஹுஃ| ப்ரஸேகஂ லாலாஸ்ராவமித்யர்தஃ| ஆபாதயதீதி க்ரியாபதஂ கர்போ ஜடராபிவத்திஂ ஸ்வேதஂ சேத்யந்தஂ யாவதநுவர்ததே| அத்யஸ்தீநி அதிகாஸ்தீநி| அதிதந்தாநிதி அதிகாந் தந்தாந்; சகாராத் கேஶநகயோரப்யதிவத்திர்ஜ்ஞேயா| ஶுக்ரமித்யாதி|- அதிப்ராதுர்பாவமிதி அதிப்ரவத்திஂ ஶுக்ரஸ்யேத்யர்தஃ||௧௪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

புரீஷமாடோபஂ குக்ஷௌ ஶூலஂ ச; மூத்ரஂ மூத்ரவத்திஂ முஹுர்முஹுஃ ப்ரவத்திஂ பஸ்திதோதமாத்மாநஂ ச; ஸ்வேதஸ்த்வசோ தௌர்கந்த்யஂ கண்டூஂ ச ||௧௫||

மலாநாமதிவத்திஂ தர்ஶயந்நாஹ- புரீஷமித்யாதி| ஆடோபம் ஆத்மாநஂ, க்ஷோபமித்யந்யே| மூத்ரமித்யாதி| ஆத்மாநமிஹ பஸ்தேரேவ||௧௫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ஆர்தவமங்கமர்தமதிப்ரவத்திஂ தௌர்கந்த்யஂ ச; ஸ்தந்யஂ ஸ்தநயோராபீநத்வஂ முஹுர்முஹுஃ ப்ரவத்திஂ தோதஂ ச; கர்போ ஜடராபிவத்திஂ ஸ்வேதஂ ச ||௧௬||

உபதாதூநாமதிவத்திஂ நிர்தேஷ்டுமாஹ- ஆர்தவமித்யாதி| அங்கமர்தோ வேதநாவிஶேஷஃ| தௌர்கந்த்யஂ பித்ததர்மத்வாதார்தவஸ்ய, ததுக்தஂ- “ஈஷத்கஷ்ணஂ விகந்தஂ ச” (ஶா. அ. ௩) இத்யாதி; “தௌர்பல்யம்” இத்யந்யே படந்தி| சகாராத்ரக்தகுல்மாதீநபி||௧௬||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

தேஷாஂ யதாஸ்வஂ ஸஂஶோதநஂ க்ஷபணஂ ச க்ஷயாதவிருத்தைஃ க்ரியாவிஶேஷைஃ ப்ரகுர்வீத ||௧௭||

சிகித்ஸாஸூத்ரஂ நிர்திஶந்நாஹ- தேஷாமித்யாதி| யதாஸ்வஂ யத்யதஸ்யாத்மீயம்| க்ஷபணமத்ர ஸஂஶமநம்| க்ஷயாதவிருத்தைஃ க்ரியாவிஶேஷைரிதி தந்த்ராந்தரோக்தைஃ| ததாஹி- “சிந்நாவிஶ்வாதிபிர்வாயுஂ, பித்தஂ க்ஷௌத்ரபலத்ரிகைஃ| கபஂ குடார்த்ரகாத்யைஶ்ச ஜயேத்தோஷாவிரோதிபிஃ”- இதி| அந்யே த்வேவஂ படந்தி- “தேஷாஂ க்ஷபணமவிருத்தைஃ க்ரியாவிஶேஷைஃ குர்வீத”| க்ரியாவிஶேஷைரிதி க்ரியாஃ ஸஂஶோதநஸஂஶமநாஹாராசாராக்யாஃ||௧௭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

பூர்வஃ பூர்வோऽதிவத்தத்வாத்வர்தயேத்தி பரஂ பரம் | தஸ்மாததிப்ரவத்தாநாஂ தாதூநாஂ ஹ்ராஸநஂ ஹிதம் ||௧௮||

ஸ்வயஂ தாவதேதே வத்தா அநர்தகராஃ, பரம்பரயா வர்திதாஃ பூர்வபரதாதுபிரபி மஹாநர்தகாரிண இதி தர்ஶயந்நாஹ- பூர்வ இத்யாதி| ஹி யஸ்மாதர்தே| ஹ்ராஸநமிதி ஹ்ராஸோऽத்ர வத்தேர்ஹாநிஃ| பூர்வஃ பூர்வ இத்யாத்யுபலக்ஷணம்| தேந பரோऽபி வத்தஃ ப்ரதிஸ்ரோதஃஸரித்பந்தஃ(த)ஸ்தலாப்லாவநந்யாயேந பூர்வஂ வர்தயதி, ததா பரோऽபி க்ஷீணஃ பூர்வஂ க்ஷபயதி, ததா பூர்வஃ க்ஷீணஃ பரஂ க்ஷபயதி| கேசிதமுஂ ஶ்லோகஂ ‘யஸ்ய தாதுக்ஷயாத்வாயுஃ’ இத்யாதிஶ்லோகஸ்யாக்ரே படந்தி||௧௮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

பலலக்ஷணஂ பலக்ஷயலக்ஷணஂ சாத ஊர்த்வமுபதேக்ஷ்யாமஃ | தத்ர ரஸாதீநாஂ ஶுக்ராந்தாநாஂ தாதூநாஂ யத் பரஂ தேஜஸ்தத் கல்வோஜஸ்ததேவ பலமித்யுச்யதே, ஸ்வஶாஸ்த்ரஸித்தாந்தாத் ||௧௯||

பலலக்ஷணமித்யாதி| பரம் உத்கஷ்டஂ, தேஜ இவ தேஜஃ, தேஜோ கதஂ வா, கதஂ யதா கத்ஸ்நக்ஷீரஸ்நேஹஸ்ததைவௌஜோऽபி கத்ஸ்நதாதுஸ்நேஹ இத்யர்தஃ; “யத் பரஂ தேஜ இதி யதுத்கஷ்டஂ ஸாரஃ” இத்யந்யே வ்யாக்யாநயந்தி| தத் கல்வோஜஸ்ததேவ பலமித்யுச்யத இதி, இயஂ சாபேதோக்திஶ்சிகித்ஸைக்யார்தா, பரமார்தஸ்து பலௌஜஸோர்பேத ஏவ; யதா பேதஸ்ததுச்யதே- ஸர்வதாதுஸ்நேஹபூதஸ்யோபசயலக்ஷணஸ்யௌஜஸோ ரூபரஸௌ வீர்யாதி ச வித்யதே, பலஸ்ய து பாரஹரணாதிஶக்திகம்யஸ்ய ரஸவீர்யவர்ணாதிகுணா ந வித்யந்தே, அதோऽநயோர்பேதோऽஸ்த்யேவேதி; ததாச பலௌஜஸோர்பேதோ வேதோத்பத்தாவத்யாயே உக்தஃ- “ப்ராணிநாஂ புநர்மூலமாஹாரோ பலவர்ணௌஜஸாஂ ச”(ஸூ. அ. ௧)- இதி| தந்த்ராந்தரே து ஓஜஃஶப்தேந ரஸோऽப்யுச்யதே, ஜீவஶோணிதமப்யோஜஃஶப்தேநாமநந்தி கேசித், ஊஷ்மாணமப்யோஜஃஶப்தேநாபரே வதந்தி||௧௯||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

தத்ர பலேந ஸ்திரோபசிதமாஂஸதா ஸர்வசேஷ்டாஸ்வப்ரதிகாதஃ ஸ்வரவர்ணப்ரஸாதோ பாஹ்யாநாமாப்யந்தராணாஂ ச கரணாநாமாத்மகார்யப்ரதிபத்திர்பவதி ||௨௦||

பலஸ்ய ப்ராகதஂ கர்ம நிர்தேஷ்டுமாஹ- தத்ர பலேநேத்யாதி| ஸ்திரோபசிதமாஂஸதேதி ஏதத்ஸர்வதாதுஸாரோபசயலக்ஷணேந பலேந; ஸர்வசேஷ்டாஸ்விதி காயவாங்மநோவ்யாபாரேஷு, அப்ரதிகாதோऽப்ரதிஹதஶக்தித்வம், ஏதத்பாரஹரணாதிஶக்திலக்ஷணேந பலேந; ஸ்வரவர்ணப்ரஸாத இதி ப்ரஸாதோ நைர்மல்யம்; ஏததுபயாத்மகேந பலேந| பாஹ்யாநாமித்யாதி|- பாஹ்யாநாஂ கரணாநாஂ கர்மேந்த்ரியாணாம், ஆப்யந்தராணாஂ புத்தீந்த்ரியாணாம்| ஆத்மகார்யப்ரதிபத்திஃ ஸ்வகீயகார்யாவபோதோ பவதி; ‘ப்ரதிபத்திரத்ராநுஷ்டாநம்’ இத்யந்யே| தத்ர பாஹ்யாநாஂ வாக்பாணிபாதபாயூபஸ்தாநாமாத்மகார்யாணி வசநாதாநகமநவிஸர்காநந்தநாநி, ஆப்யந்தராணாஂ கரணாநாஂ ஶ்ரோத்ரத்வக்சக்ஷுர்ஜிஹ்வாநாஸிகாநாமாத்மகார்யாணி ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தக்ரஹணாநி; ஏததப்யுபயாத்மகேந பலேந| கேசிதந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- “பாஹ்யாநாஂ ஶ்ரோத்ரத்வக்சக்ஷுர்ஜிஹ்வாநாஸிகாவாக்பாணிபாதபாயூபஸ்தாநாம், ஆப்யந்தராணாஂ மநோபுத்திப்ரபதீநாஂ, பலகாரணபூதமோஜஃ” இதி||௨௦||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

பவந்தி சாத்ர- ஓஜஃ ஸோமாத்மகஂ ஸ்நிக்தஂ ஶுக்லஂ ஶீதஂ ஸ்திரஂ ஸரம் | விவிக்தஂ மது மத்ஸ்நஂ ச ப்ராணாயதநமுத்தமம் ||௨௧|| தேஹஃ ஸாவயவஸ்தேந வ்யாப்தோ பவதி தேஹிநஃ | ததபாவாச்ச ஶீர்யந்தே ஶரீராணி ஶரீரிணாம் ||௨௨||

பலசிகித்ஸார்தஂ ஸ்வசிகித்ஸார்தமபி ச ப்ராகதைர்குணைர்நிர்திஶந்நாஹ- ஓஜ இத்யாதி| ஸோமாத்மகஂ ஸௌம்யம்| ஸ்நிக்தஂ ஸ்நேஹகுணயுக்தம்| ஶுக்லம் அதிஶ்வேதம்| யத்து சரகே- “ஹதி திஷ்டதி யச்சுத்தஂ ரக்தமீஷத் ஸபீதகம்” (ஸூ. அ. ௧௭)- இத்யாதிஶ்லோகேநௌஜஸ்த்ரிவர்ணஂ படிதஂ; தத்ர ஹி ஶுத்தக்ரஹணேந ஶுக்லமுக்தம், அதஃ ஶுக்லபீதரக்தவர்ணாஸ்த்ரய உக்தாஃ; அத்ராப்யோஜஸஸ்த்ரய ஏவ வர்ணாஃ, யேநாத்ர ‘ஶுக்ரமோஜஃ’ இதி படிதஂ, ஶுக்ரௌஜஸோரபேதாதபரஂ தைலக்ஷௌத்ரவர்ணத்வயஂ ப்ராப்தஂ; தேநாத்ராபி ஶுக்லரக்தபீதவர்ணாஸ்த்ரய ஏவௌஜஸ உக்தாஃ; ந சாத்ர ஶுக்ரௌஜஸோர்பேதோऽங்கீகர்தவ்யஃ, தஸ்மிந் ஸத்யஷ்டதாதுத்வஂ ஸ்யாத், தஸ்மாத்ரஸாதிதாதுஸ்நேஹபரம்பராஹைதுகஃ ஸ்நேஹஃ ஶுக்ரஂ, க்ஷீரஸ்தகதமிவாபிந்நமோஜஃ ஶுக்ரேண| அபரே ஶுக்லஸ்தாநே ஶுக்ரஂ படந்தி; யுக்தஂ சைதத் ஶுக்ரவர்ணேநைவௌஜோவர்ணாநாஂ நிர்திஷ்டத்வாத்| ஶீதஂ ஶீதவீர்யம்| ஸ்திரஂ ஶரீராவயவஸ்தைர்யகாரி| ஸரஂ ப்ரஸரணஶீலம்| அந்யே த்வத்ர ‘ரஸஂ’ இதி படந்தி, ‘ப்ரதாநரஸகல்பநயா மதுரம்’ இதி வ்யாக்யாநயந்தி ச| விவிக்தஂ ஶ்ரேஷ்டைர்குணைர்யுக்தம்; அந்யே புநர்விவிக்தஂ ப்ரத்யக்ரமாஹுஃ, ததஃ ப்ரத்யக்ரைரேவாந்நாதிபிராப்யாயநம்| மது கோமலம்| மத்ஸ்நஂ சேதி பிச்சிலம்| சகாராத்குர்வாதயோ குணா அநுக்தாஃ ஸமுச்சீயந்தே| ப்ராணாநாம் அக்நீஷோமாதீநாம், ஆயதநஂ ஸ்தாநம்| உத்தமஂ ஶ்ரேஷ்டம்| தத்ர பலேநேத்யாதிவாக்யேந ஸ்திதௌ ஹேதுத்வஂ ப்ரதிபாதயதி| தேஹ இத்யாதி| தேந ஓஜஸா| பவதி உத்பத்யதே| இதாநீஂ ப்ரலயே தஸ்யைவ ஹேதுத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- ததபாவாதித்யாதி| ஶீர்யந்தே விநஶ்யந்தி| அயஂ பாடோऽபாவாத் ஸமக்ரோ ந லிகிதஃ||௨௧-௨௨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

அபிகாதாத்க்ஷயாத்கோபாச்சோகாத்த்யாநாச்ச்ரமாத்க்ஷுதஃ | ஓஜஃ ஸங்க்ஷீயதே ஹ்யேப்யோ தாதுக்ரஹணநிஃஸதம் | தேஜஃ ஸமீரிதஂ தஸ்மாத்விஸ்ரஂஸயதி தேஹிநஃ ||௨௩||

இதாநீமபிகாதாதிபிர்ஹேதுபிரோஜஸஃ க்ஷயஂ நிர்திஶந்நாஹ- அபிகாதாதித்யாதி| ஏப்யோऽபிகாதாதிஹேதுப்யஃ| தாதுக்ரஹணமிதி தாதவோ கஹ்யந்தே யைஸ்தாநி தாதுக்ரஹணாநி தாதுவாஹீநி ஸ்ரோதாஂஸி, தேப்யோ நிஃஸதஂ நிர்கதஂ ஸர்வதாதுஸ்நேஹபரம்பராரூபேண; அதவா தாதுக்ரஹணஂ ஹதயஂ தாதுவஹஸ்ரோதஸாஂ ஸ்தாநத்வாத், தஸ்மாத்ததயாந்நிஃஸதஂ, ஸ்ரோதஸோ முகைரேவ| அந்யைஸ்து ஹதயமேவ தாதூந் கஹ்ணாதீதி தாதுக்ரஹணஶப்தேநைவ ஹதயமுச்யதே| தேஜஃ பித்தஂ, ஸமீரிதஂ ஸம்யக்ப்ரேரிதஂ ‘வாதேந’ இதி ஶேஷஃ| தஸ்மாத் ஹதயாத்; விஸ்ரஂஸயதி ச்யாவயதி||௨௩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

தஸ்ய விஸ்ரஂஸோ வ்யாபத் க்ஷய இதி (த்ரயோ தோஷாஃ;) லிங்காநி பவந்தி ஸந்திவிஶ்லேஷோ காத்ராணாஂ ஸதநஂ தோஷச்யவநஂ க்ரியாஸந்நிரோதஶ்ச விஸ்ரஂஸே, ஸ்தப்தகுருகாத்ரதா வாதஶோபோ வர்ணபேதோ க்லாநிஸ்தந்த்ரா நித்ரா ச வ்யாபந்நே, மூர்ச்சா மாஂஸக்ஷயோ மோஹஃ ப்ரலாபோ மரணமிதி ச க்ஷயே ||௨௪||

தஸ்யௌஜஸஃ க்ஷயபேதாந் ஸாத்யாஸாத்யஜ்ஞாநார்தஂ ஸ்வலக்ஷணைர்நிர்திஶந்நாஹ- தஸ்யேத்யாதி| விஸ்ரஂஸஃ ஸ்தாநாச்ச்யுதிரபிகாதாதிபிரேவ| வ்யாபதந்யதாபத்திஃ, ஸா துஷ்டதோஷதூஷ்யஸஂஸர்காத்| க்ஷயஃ ஸ்வப்ரமாணாத் ஶோகத்யாநக்ஷயாதிபிஃ| ‘லிங்காநி வ்யாபந்நஸ்ய பவந்தி’ இதி கேசித் படந்தி; வ்யாபந்நஸ்ய தோஷதூஷிதஸ்ய| விஸ்ரஂஸாதீநாமோஜஃக்ஷயபேதாநாஂ கிஂ லிங்கமித்யாஹ- ஸந்திவிஶ்லேஷ இத்யாதி| ஸந்திவிஶ்லேஷஃ ஸந்தீநாஂ விஷடநம்| தோஷச்யவநஂ ஸ்வஸ்தாநாத்வாதாதீநாஂ ப்ரஂஶஃ, அந்யே “தோஷைஃ கத்வா ச்யவநமோஜஸஃ” இதி வதந்தி, “தோஷச்யவநஂ மலாநாஂ ச்யவநம்” இதி கேசித்| க்ரியாணாஂ காயவாங்மாநஸீநாஂ ஸந்நிரோதஃ; “க்ரியாஶப்தாக்ரே நஞ் லுப்தோ த்ரஷ்டவ்யஃ; நஞ் ஈஷதர்தே, தேந க்ரியாணாமீஷத்ஸந்நிரோதஃ” இத்யந்யே வ்யாசக்ஷதே| சகாராத்பலஸ்ய ப்ராகதகர்மஹாநிஃ| ஏவஂ வ்யாபத்தௌ க்ஷயே ச சகாரப்ரயோஜநம்| ஏதாநி விஸ்ரஂஸே லிங்காநி பவந்தீதி யோஜ்யம்| ஸ்தப்தகுருகாத்ரதேதி ஸ்தப்தகுருப்யாஂ காத்ரதேதி ஸம்பத்யதே; ஸ்தப்தகாத்ரதா ஜாந்வாதேரநமநஸாமர்த்யம்| வர்ணபேதோ கௌராதிவர்ணாந்யத்வம்| க்லாநிஃ அப்ரஹர்ஷஃ| தந்த்ரா இந்த்ரியார்தேऽகர்மண்யதா| வ்யாபந்நே ‘லிங்காநி பவந்தி’ இத்யநுவர்ததே| மூர்ச்சேத்யாதி மூர்ச்சா விஜ்ஞாநேந்த்ரியநிரோதஃ| மோஹஃ வைசித்த்யம்| ப்ரலாபஃ அஸம்பத்தபாஷணம்| க்ஷயே ‘லிங்காநி பவந்தி’ இத்யநுவர்ததே||௨௪||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

பவந்தி சாத்ர- த்ரயோ தோஷா பலஸ்யோக்தா வ்யாபத்விஸ்ரஂஸநக்ஷயாஃ | விஶ்லேஷஸாதௌ காத்ராணாஂ தோஷவிஸ்ரஂஸநஂ ஶ்ரமஃ ||௨௫|| அப்ராசுர்யஂ க்ரியாணாஂ ச பலவிஸ்ரஂஸலக்ஷணம் | குருத்வஂ ஸ்தப்ததாऽங்கேஷு க்லாநிர்வர்ணஸ்ய பேதநம் ||௨௬|| தந்த்ரா நித்ரா வாதஶோபோ பலவ்யாபதி லக்ஷணம் | மூர்ச்சா மாஂஸக்ஷயோ மோஹஃ ப்ரலாபோऽஜ்ஞாநமேவ ச ||௨௭|| பூர்வோக்தாநி ச லிங்காநி மரணஂ ச பலக்ஷயே |௨௮|

கத்யோக்தமேவார்தஂ ஶ்லோகைராஹ- பவந்தி சாத்ரேத்யாதி| த்ரயோ தோஷாஃ திஸ்ரோ விகதயஃ| விஶ்லேஷஸாதாவித்யாதி| பூர்வோக்தாநி விஸ்ரஂஸவ்யாபதோர்லிங்காநீத்யர்தஃ||௨௫-௨௭||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

தத்ர விஸ்ரஂஸே வ்யாபந்நே ச க்ரியாவிஶேஷைரவிருத்தைர்பலமாப்யாயயேத் ; இதரஂ து மூடஸஞ்ஜ்ஞஂ வர்ஜயேத் ||௨௮||

சிகித்ஸாஸூத்ரஂ நிர்திஶந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| க்ரியாவிஶேஷை ரஸாயநவாஜீகரணாதிபிஃ| அவிருத்தைரக்ந்யாத்யவிருத்தைஃ| பலஂ ஶக்த்யுபசயலக்ஷணம்| ஆப்யாயயேத் வர்தயேத்| க்ஷீணஸ்யாவஸ்தாயாஂ வர்ஜநமாஹ- இதரஂ த்வித்யாதி|- இதரஂ க்ஷீணஂ வர்ஜயேத்| கிம்பூதஂ வர்ஜயேதித்யாஹ- மூடஸஞ்ஜ்ஞஂ நஷ்டஸஞ்ஜ்ஞஂ, பூர்வஂ மோஹஸ்யோக்தத்வாத்| மூடஸஞ்ஜ்ஞஂ வர்ஜயேதித்யேதஸ்யாக்ரே கேசித் ஸுஶ்ருதாத்யாயிநஃ “தேஜோऽப்யாக்நேயஂ க்ரமஶஃ பச்யமாநாநாஂ தாதூநாமபிநிர்வத்தமந்தரஸ்தஂ ஸ்நேஹஜாதஂ வஸாக்யஂ ஸ்த்ரீணாஂ விஶேஷதோ பவதி; தேந மார்தவஸௌகுமார்யமத்வல்பரோமதோத்ஸாஹதஷ்டிஸ்திதிபக்திகாந்திதீப்தயோ பவந்தி; தத் கஷாயதிக்தகுருஶீதரூக்ஷவிஷ்டம்பிவேகவிகாதவ்யவாயவ்யாயாமவ்யாதிகர்ஷணை(ர்ஶநை)ஶ்ச விக்ரியதே; தஸ்யாபி பாருஷ்யவர்ணபேததோதநிஷ்ப்ரபத்வாநி விஸ்ரஂஸநே பவந்தி, கார்ஶ்யஂ மந்தாக்நிதாऽதஸ்திர்யக்ச ப்ரச்யுதிர்வ்யாபத்தௌ, தஷ்ட்யக்நிபலஹாந்யநிலப்ரகோபமரணாநி க்ஷயே| தத்ர ஸ்நேஹபாநாப்யங்கப்ரதேஹபரிஷேகஸ்நிக்தலக்வந்நாநி க்ஷயாததே விததீத” இத்யமுஂ படந்தி| அயஂ து பாடோ ந படநீயஃ, குதஃ? நிபந்தகாரைரநார்ஷீகதத்வாத் ||௨௮||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

தோஷதாதுமலக்ஷீணோ பலக்ஷீணோऽபி வா நரஃ | ஸ்வயோநிவர்தநஂ யத்ததந்நபாநஂ ப்ரகாங்க்ஷதி ||௨௯|| யத்யதாஹாரஜாதஂ து க்ஷீணஃ ப்ரார்தயதே நரஃ | தஸ்ய தஸ்ய ஸ லாபே து தஂ தஂ க்ஷயமபோஹதி ||௩௦|| யஸ்ய தாதுக்ஷயாத்வாயுஃ ஸஞ்ஜ்ஞாஂ கர்ம ச நாஶயேத் | ப்ரக்ஷீணஂ ச பலஂ யஸ்ய நாஸௌ ஶக்யஶ்சிகித்ஸிதும் ||௩௧||

தோஷேத்யாதி| ஸ்வயோநிவர்தநம் ஆத்மகாரணவர்தநஂ யதந்நபாநஂ ததபிலஷதி| யத்யதித்யாதி| ஆஹாரஜாதமாஹாரஸமூஹம்| கேசிதாசார்யா அமுஂ ஶ்லோகஂ ந படந்தி| கேசித் ஸுஶ்ருதாத்யாயிநோऽத்ர தோஷதாத்வாதிக்ஷயவிநாஶார்தஂ தேயமந்நாதிகஂ படந்தி- “யவாந் முத்காந் ஹரேணூஂஶ்ச ரூக்ஷஂ ச லகுபோஜநம்| கஷாயகடுதிக்தஂ ச வாதக்ஷீணோऽபிகாங்க்ஷதி|| திலமாஷகுலத்தாதி பிஷ்டாந்நவிகதிஂ ததா| மஸ்துஶுக்தாம்லதக்ராணி பித்தக்ஷீணஸ்ததா ததி|| மாஂஸஂ மாஹிஷவாராஹமாஜஂ குடகுரூணி ச| ஶ்லேஷ்மக்ஷீணோऽபிலஷதி க்ஷீரஸ்வப்நததீநி ச|| இக்ஷுஂ மாஂஸரஸஂ மந்தஂ மது ஸர்பிர்குடோதகம்| அஸங்மாஂஸஂ யவாகூஂ ச ரஸக்ஷீணோऽபிவாஞ்சதி|| த்ராக்ஷாதாடிமயுக்தாநி ஸஸ்நேஹலவணாநி ச| ரக்தஸித்தாநி மாஂஸாநி ரக்தக்ஷீணோऽபிகாங்க்ஷதி||அம்லாநி ததிஸித்தாநி ததா ஷாடவகாநி ச| ஸ்தூலக்ரவ்யாதமாஂஸாநி மாஂஸக்ஷீணோऽபிகாங்க்ஷதி|| மேதஃஸித்தாநி மாஂஸாநி க்ராம்யாநூபௌதகாநி ச| ஸக்ஷாராணி விஶேஷேண மேதஃக்ஷீணோऽபிகாங்க்ஷதி|| ரஸாந் ஸுஸித்தாந் ஸாஸ்தீநி மாஂஸாநீஹாபிகாங்க்ஷதி|| அஸ்திக்ஷீணஸ்ததா மாஂஸஂ மஜ்ஜாஸ்திஸ்நேஹஸஂயுதம்| ஸ்வாத்வம்லஸஂயுதஂ த்ரவ்யஂ மஜ்ஜக்ஷீணோऽபிகாங்க்ஷதி|| மயூரகுக்குடாண்டாநி ஹஂஸஸாரஸயோஸ்ததா| க்ராம்யாநூபௌதகாநாஂ ச ஶுக்ரக்ஷீணோऽபிகாங்க்ஷதி|| யவாநி யவகாந்நாநி ஶாகாநி விவிதாநி ச| மாயூரஂ மாஷயூஷஂ ச வர்சஃக்ஷீணோऽபிகாங்க்ஷதி|| பேயாமிக்ஷுரஸஂ க்ஷீரஂ ஸகுடஂ பதரோதகம்| மூத்ரக்ஷீணோऽபிலஷதி த்ரபுஸைர்வாருகாணி ச|| அப்யங்கஂ மர்தநஂ மத்யஂ நிவாதஶயநாஸநம்| குருப்ராவரணஂ சைவ ஸ்வேதக்ஷீணோऽபிகாங்க்ஷதி|| கட்வம்லலவணாம்லாநி விதாஹீநி குரூணி ச| பலஶாகாநுபாநாநி ஸ்த்ரீ வாஞ்சத்யார்தவக்ஷயே|| மகாஜாவிவராஹாணாஂ கர்பாந் வாஞ்சதி ஸஂஸ்கதாந்| வஸாஶூல்யப்ரகாராதீந் போக்துஂ கர்பபரிக்ஷயே|| ஸுராஶால்யந்நமாஂஸாநி கோக்ஷீரஂ ஶர்கராஂ ததா| ஆஸவஂ ததி ஹத்யாநி க்ஷயே ஸ்தந்யஸ்ய வாஞ்சதி” இதி| யஸ்யேத்யாதி ‘இதரஂ து மூடஸஞ்ஜ்ஞஂ வர்ஜயேத்’ இத்யநேநைவாஸ்யோக்தார்தத்வாத் கேசிதமுஂ ந படந்தி, “ஸர்வதாதுக்ஷயவ்யாபகத்வாத்பிந்நவிஷயோऽயஂ ஶ்லோகஃ,தஸ்மாத் படநீயஃ” இத்யந்யே||௨௯-௩௧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

ரஸநிமித்தமேவ ஸ்தௌல்யஂ கார்ஶ்யஂ ச | தத்ர ஶ்லேஷ்மலாஹாரஸேவிநோऽத்யஶநஶீலஸ்யாவ்யாயாமிநோ திவாஸ்வப்நரதஸ்ய சாம ஏவாந்நரஸோ மதுரதரஶ்ச ஶரீரமநுக்ராமந்நதிஸ்நேஹாந்மேதோ ஜநயதி, தததிஸ்தௌல்யமாபாதயதி ; தமதிஸ்தூலஂ க்ஷுத்ரஶ்வாஸபிபாஸாக்ஷுத்ஸ்வப்நஸ்வேதகாத்ரதௌர்கந்த்யக்ரதநகாத்ரஸாதகத்கதத்வாநி க்ஷிப்ரமேவாவிஶந்தி, ஸௌகுமார்யாந்மேதஸஃ ஸர்வக்ரியாஸ்வஸமர்தஃ, கபமேதோநிருத்தமார்கத்வாச்சால்பவ்யவாயோ பவதி, ஆவதமார்கத்வாதேவ ஶேஷா தாதவோ நாப்யாயந்தேऽத்யர்தமதோऽல்பப்ராணோ பவதி, ப்ரமேஹபிடகாஜ்வரபகந்தரவித்ரதிவாதவிகாராணாமந்யதமஂ ப்ராப்ய பஞ்சத்வமுபயாதி, ஸர்வ ஏவ சாஸ்ய ரோகா பலவந்தோ பவந்த்யாவதமார்கத்வாத் ஸ்ரோதஸாம்; அதஸ்தஸ்யோத்பத்திஹேதுஂ பரிஹரேத் | உத்பந்நே து ஶிலாஜதுகுக்குலுகோமூத்ரத்ரிபலாலோஹரஜோரஸாஞ்ஜநமதுயவமுத்ககோரதூஷகஶ்யாமாகோத்தாலகாதீநாஂ விரூக்ஷணச்சேதநீயாநாஂ ச த்ரவ்யாணாஂ விதிவதுபயோகோ வ்யாயாமோ லேகநபஸ்த்யுபயோகஶ்சேதி ||௩௨||

ரஸநிமித்தமித்யாதி| சகாராந்மத்யஶரீரத்வஂ ச| நநு, கதமேக ஏவ ரஸஃ பரஸ்பரவிருத்தயோஃ ஸ்தௌல்யகார்ஶ்யயோர்ஹேதுரித்யத ஆஹ- தத்ரேத்யாதி| அத்யஶநஶீலஸ்யேதி அஜீர்ணபோஜநாப்யாஸிந இத்யர்தஃ| நநு, மேதஸ்விநோ தீப்தாக்நித்வே கதமாமரஸஸம்பவஃ? நைஷ தோஷஃ, தீப்தாக்நித்வேऽப்யத்யஶநஶீலத்வாதாமரஸோ பவதி| தர்ஹி கதஂ ரஸஶ்சாபக்வஶ்சேதி விரோதநீயவசநஂ? ந ஹ்யபக்வோ ரஸவ்யபதேஶஂ லபதே| ஸத்யஂ, ஜாடரேணாக்நிநா ரஸஃ கத்பாவேந கத ஏவ, கிந்து தாத்வக்நிபிரபாகாதாம இத்யுச்யதே| ஶரீரமநுக்ராமந்நிதி தஂ தஂ ஶரீரதேஶஂ கச்சந்நித்யர்தஃ| மேதோ ஜநயதி விஶிஷ்டாஹாரவஶாததஷ்டவஶாந்மேதஸாऽऽவதமார்கத்வாச்ச தாதுத்வயமதிக்ரம்ய மேத ஏவ வர்தயதி| தததிஸ்தௌல்யமாபாதயதீதி தத் மேதஃ, ஆபாதயதி கரோதி| க்ரதநஂ ஸ்வபதஃ கண்டே குர்குராரவஃ, அந்யே த்வகஸ்மாச்ச்வாஸாவரோதஂ க்ரதநஂ கதயந்தி| கத்கதத்வம் அவ்யக்தவசநத்வம்| க்ஷிப்ரமேவாவிஶந்தீதி ஏதே க்ஷுத்ரஶ்வாஸாதயஸ்தஂ ஸ்தூலஂ ஶீக்ரமேவ ப்ரவிஶந்தி, ஸ்தூலே பவந்தீத்யர்தஃ| ஶேஷதாதவோ நாப்யாயந்தேऽத்யர்தமிதி ஶேஷதாதவோऽஸ்த்யாதயஃ| வாதவிகாராணாமிதி அத்ர வாதவிகாரா மேதஃகதமார்காவரணநிமித்தவாதகோபவிகாரா இத்யர்தஃ| அந்யதமமிதி ஏஷாமேகம்| பஞ்சத்வமுபயாதீதி மரணமுபகச்சதீத்யர்தஃ| தஸ்ய சிகித்ஸாமாஹ- அத இத்யாதி| தஸ்யோத்பத்திஹேதுஂ பரிஹரேதித்யநேந நிதாநபரிவர்ஜநேநாநாகதாபாதசிகித்ஸோக்தா| உத்பந்நே ஜாதே புநரித்யர்தஃ| உத்தாலகாதீநாமிதி உத்தாலக ஆரண்யகோத்ரவஃ, ஆதிஶப்தாத்கவேதுகாதீநாஂ க்ரஹணம்| விரூக்ஷணச்சேதநீயாநாமிதி விரூக்ஷணஂ மேதோக்நஂ, சேதநீயஂ ஸ்ரோதோவிஶோதநீயம்| விதிவதுபயோக இதி புருஷாக்நிபலமாத்ராவிதாநவாநுபயோக இத்யர்தஃ| லேகநபஸ்த்யுபயோகஶ்ச லேகநபஸ்தயஶ்சிகித்ஸிதோக்தாஃ, “த்ரிபலாக்வாதகோமூத்ரக்ஷௌத்ரக்ஷாரஸமந்விதாஃ| ஊஷகாதிப்ரதீவாபா பஸ்தயோ லேகநாஃ ஸ்மதாஃ” (சி. அ. ௩௮) இதி| சகாராத்வ்யாயாமாதயோ மதவஃ காங்காயநஸக்தவஶ்ச||௩௨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

தத்ர புநர்வாதலாஹாரஸேவிநோऽதிவ்யாயாமவ்யவாயாத்யயநபயஶோகத்யாநராத்ரிஜாகரணபிபாஸாக்ஷு த்கஷாயால்பாஶநப்ரபதிபிருபஶோஷிதோ ரஸதாதுஃ ஶரீரமநநுக்ராமந்நல்பத்வாந்ந ப்ரீணாதி, தஸ்மாததிகார்ஶ்யஂ பவதி; ஸோऽதிகஶஃ க்ஷுத்பிபாஸாஶீதோஷ்ணவாதவர்ஷபாராதாநேஷ்வஸஹிஷ்ணுர்வாதரோகப்ராயோऽல்பப்ராணஶ்ச க்ரியாஸு பவதி, ஶ்வாஸகாஸஶோஷப்லீஹோதராக்நிஸாதகுல்மரக்தபித்தாநாமந்யதமமாஸாத்ய மரணமுபயாதி, ஸர்வ ஏவ சாஸ்ய ரோகா பலவந்தோ பவந்த்யல்பப்ராணத்வாத்; அதஸ்தஸ்யோத்பத்திஹேதுஂ பரிஹரேத் | உத்பந்நே து பயஸ்யாஶ்வகந்தாவிதாரிகந்தாஶதாவரீபலாதிபலாநாகபலாநாஂ மதுராணாமந்யாஸாஂ சௌஷதீநாமுபயோகஃ, க்ஷீரததிகதமாஂஸஶாலிஷஷ்டிகயவகோதூமாநாஂ ச, திவாஸ்வப்நப்ரஹ்மசர்யாவ்யாயாமபஂஹணபஸ்த்யுபயோகஶ்சேதி ||௩௩||

கார்ஶ்யநிமித்தஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ர புநரித்யாதி| வாதலாஹாரஸேவிந இதி அதிரூக்ஷாஹாரஸேவிநஃ| அதிவ்யாயாமேத்யாதி அதிஶப்தோ வ்யாயாமாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| க்ஷயோ தாதுக்ஷயஃ| உபஶோஷிதோ ரஸதாதுரிதி அதிரூக்ஷீகதோऽல்பீகதஶ்ச| ந ப்ரீணாதி ஈஷத்ப்ரீணாதீத்யர்தஃ| ஸோऽதிகஶ இத்யநேநோபசயலக்ஷணபலாபாவோ தர்ஶிதஃ| வாதரோகப்ராய இதி வாதரோகபஹுல இத்யர்தஃ| அல்பப்ராணஶ்ச க்ரியாஸு பவதீதி காயவாங்மாநஸீஷு க்ரியாஸு விஷயேऽல்பஶக்திர்பவதி; ஏதேந ஶக்திலக்ஷணபலாபாவ உக்தஃ| ஶோஷோ ராஜயக்ஷ்மா| உத்பந்நே த்விதி ‘கார்ஶ்யே’ இதி ஶேஷஃ| பயஸ்யா அர்கபுஷ்பீ, க்ஷீரகாகோலீத்யந்யே| விதாரிகந்தா ஶாலிபர்ணீ| மதுராணாமித்யாதி த்திவத்திஜீவகாதீநாம்| பஂஹணபஸ்த்யுபயோகஶ்சேதி பஂஹணபஸ்திர்யதா- “பஂஹணத்ரவ்யநிஃக்வாதாஸ்தத்கல்கஸ்நேஹஸைந்தவைஃ| யுக்தாஃ கஜப்ரமதிதா பஸ்தயோ பஂஹணா மதாஃ” (சி. அ. ௩௮) இதி| சகாராத் ஸந்தர்பணமபி லகு கர்தவ்யம்||௩௩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

யஃ புநருபயஸாதாரணாந்யாஸேவேத தஸ்யாந்நரஸஃ ஶரீரமநுக்ராமந் ஸமாந் தாதூநுபசிநோதி, ஸமதாதுத்வாந்மத்யஶரீரோ பவதி ஸர்வக்ரியாஸு ஸமர்தஃ க்ஷுத்பிபாஸாஶீதோஷ்ணவாதவர்ஷாதபஸஹோ பலவாஂஶ்ச, ஸ ஸததமநுபாலயிதவ்ய இதி ||௩௪||

மத்யஶரீரஸ்ய ஹேதுஂ குணஂ ச தர்ஶயந்நாஹ- யஃ புநரித்யாதி| உபயஸாதாரணாநி நாதிஸ்நிக்தரூக்ஷாணி ஸ்வாஸ்த்யவத்திகாநி த்ரவ்யாணி ஷஷ்டிகரக்தஶாலிலாவகதாடிமதண்டுலீயகாதீநி, அதிவாஸ்வப்நாதீஂஶ்ச விஹாரவிஶேஷாந்| ஸர்வக்ரியாஸு ஸமர்த இத்யநேநைவ பலவத்த்வே லப்தே யத்பலவாஂஶ்சேதி கரோதி தந்நியமார்தம்; ஏவம்பூதாஹாரவிஹாரஸேவீ பலவாநேவ பவதீத்யர்தஃ| மத்யஶரீரஸ்ய சிகித்ஸாமாஹ- ஸ ஸததமநுபாலயிதவ்ய இதி ‘ஸ்வஸ்தவத்தாநுவர்தநேந’ இதி ஶேஷஃ||௩௪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

பவந்தி சாத்ர- அத்யந்தகர்ஹிதாவேதௌ ஸதா ஸ்தூலகஶௌ நரௌ | ஶ்ரேஷ்டோ மத்யஶரீரஸ்து கஶஃ ஸ்தூலாத்து பூஜிதஃ ||௩௫||

தயோர்த்வயோஃ கஶஸ்தூலயோர்தோஷவத்த்வேऽபி ஸ்தூலஸ்யாதிஶயதோஷவத்த்வஂ மத்யஶரீரஸ்ய ச குணவத்த்வஂ நிர்தேஷ்டுமாஹ- அத்யந்தேத்யாதி| குதஃ ஸ்தூலாத் கஶஃ பூஜிதஃ? உச்யதே- ஸ்தூலஸ்ய க்ரியாऽக்ஷமத்வாத், அதிஶயேந வ்யாதிபீடநாச்ச||௩௫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

தோஷஃ ப்ரகுபிதோ தாதூந் க்ஷபயத்யாத்மதேஜஸா | இத்தஃ ஸ்வதேஜஸா வஹ்நிருகாகதமிவோதகம் ||௩௬||

தோஷாதீநாஂ க்ஷயவத்த்யோரேகத்ர நிர்தேஶேऽபி தோஷா ஏவ தாதுமலக்ஷயஹேதவ இதி தர்ஶயந்நாஹ- தோஷ இத்யாதி| தோஷோ வாதபித்தகபஸஞ்ஜ்ஞகஃ| தாதூநிதி தாதுஶப்தோऽத்ர ஸமேஷு மலேஷ்வபி வர்ததே, தேஹதாரணஸாமர்த்யாத்; அதவா தாதுஶப்த உபலக்ஷணம், தேந மலா அபி ப்ராப்யந்தே| க்ஷபயதீதி க்ஷபணஂ வத்திஸாம்யயோஃ ஹ்ராஸஃ| ஆத்மதேஜஸேதி ஆத்மஶக்த்யா| தத்ர பித்தஂ கடுகோஷ்ணத்வாத்தாதூந் க்ஷபயதி, வாயுஶ்ச ஶோஷணஹேதுத்வாத், கபோ மார்காவரோதகத்வாத்| இத்தோ தீப்தஃ| உகாகதஂ ஸ்தாலீஸ்தம்||௩௬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

வைலக்ஷண்யாச்சரீராணாமஸ்தாயித்வாத்ததைவ ச | தோஷதாதுமலாநாஂ து பரிமாணஂ ந வித்யதே ||௩௭||

குதஃ புநஃ பலாதிமாநேந தோஷாதீநாஂ ப்ரமாணஂ ந நிர்திஷ்டமித்யாஹ- வைலக்ஷண்யாதித்யாதி|- வைலக்ஷண்யாத் விஸதஶத்வாத், விஸதஶத்வஂ சாத்ர வாதாதிப்ரகதி-ரஸரக்தாதிஸார-ஸஂஹநந-தீர்கஹ்ரஸ்வாதிகாயபேதேந| அஸ்தாயித்வாத்ததைவ சேதி அநவஸ்திதத்வாத், அஸ்தாயித்வஂ ச த்விவிதேऽபி காலே நித்யக ஆவஸ்திகேऽபி ச; தத்ர நித்யகே ப்ராதஃ ஶ்லேஷ்மோபசீயதே மத்யாஹ்நே பித்தமித்யாதி ப்ரத்யஹமாஹ்நிகசயாதிபேதேந, ததா ஹேமந்தே ஶ்லேஷ்மோபசீயதே க்ரீஷ்மே வாயுரித்யாத்யார்தவசயாதிபேதேந; ததாऽऽவஸ்திகேऽபி பால்யே ஶ்லேஷ்மாऽபிவர்ததே, ததா பால்யே ஶுக்ரால்பத்வஂ கந்யாநாமார்தவஸ்தந்யாபாவஃ, யுவஸு பித்தமுபசீயதே, வத்தேஷு வாயுரித்யாதிநா| பரிமாணமிதி ஸ்வஂ ஸர்வதோ மாநஂ ந வித்யதே; தேந கஸ்யசிதேவ க்வசிதேவ மாநஂ கர்துஂ ஶக்யதே, ந ஸர்வத இத்யர்தஃ||௩௭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ஏஷாஂ ஸமத்வஂ யச்சாபி பிஷக்பிரவதார்யதே | ந தத் ஸ்வாஸ்த்யாததே ஶக்யஂ வக்துமந்யேந ஹேதுநா ||௩௮||

நநு, தோஷாதீநாஂ பலாதிமாநஂ விநா ஸாம்யஂ கதஂ ஜ்ஞேயமித்யாஹ- ஏஷாமித்யாதி| ஏஷாமிதி தோஷதாதுமலாநாம்| ந ததித்யாதி ததபி ஸாம்யஂ; ஸ்வாஸ்த்யாததே ஸ்வாஸ்த்யஂ விநா||௩௮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

தோஷாதீநாஂ த்வஸமதாமநுமாநேந லக்ஷயேத் | அப்ரஸந்நேந்த்ரியஂ வீக்ஷ்ய புருஷஂ குஶலோ பிஷக் ||௩௯||

க்ஷயவத்திபேதாத்மகமஸாம்யமநுமாநேந தர்ஶயந்நாஹ- தோஷாதீநாமித்யாதி| தோஷாதீநாமிதி ஆதிஶப்தேந தாதுமலாநாஂ க்ரஹணம்| துஶப்தஃ புநரர்தே| அஸமதாஂ க்ஷயவத்திலக்ஷணாம்| ‘அப்ரஸந்நேந்த்ரியஂ’ இத்யத்ர ‘அப்ரஸந்நதநுஂ’ இதி யந்ந கதஂ ததிந்த்ரியாதிஷ்டாநாநாமிந்த்ரியஶக்தீநாஂ ச ப்ரஸந்நத்வஂ போதயதி| வீக்ஷ்யேத்யநேந வர்ணாதி ஸர்வமுக்தஂ பவதி| ‘வீக்ஷ்ய’ இத்யத்ர ‘ஜ்ஞாத்வா’ இத்யேகே படந்தி||௩௯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(ஸ்வஸ்தஸ்ய ரக்ஷணஂ குர்யாதஸ்வஸ்தஸ்ய து புத்திமாந்) | க்ஷபயேத்பஂஹயேச்சாபி தோஷதாதுமலாந் பிஷக் | தாவத்யாவதரோகஃ ஸ்யாதேதத்ஸாம்யஸ்ய லக்ஷணம் ||௪௦||

அஸாம்யஂ வத்திக்ஷயாத்மகமித்யநுமாநேந ப்ரதிபாத்ய கிஂ குர்யாதித்யாஹ- க்ஷபயேதித்யாதி|- க்ஷபயேதிதி வத்தாந் தோஷதாதுமலாந் ஹ்ராஸயேதித்யர்தஃ| பஂஹயேதிதி தாநேவ க்ஷீணாந் வர்தயேத்| க்ஷபணபஂஹணயோர்மாத்ராவதிஂ தர்ஶயந்நாஹ- தாவதித்யாதி| குதஃ புநராரோக்யமவதிரித்யாஹ- ஏதத் ஸாம்யஸ்ய லக்ஷணமித்யாதி| அயஂ பாடஃ ஸமக்ரோऽபாவாந்ந லிகிதஃ||௪௦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ஸமதோஷஃ ஸமாக்நிஶ்ச ஸமதாதுமலக்ரியஃ | ப்ரஸந்நாத்மேந்த்ரியமநாஃ ஸ்வஸ்த இத்யபிதீயதே ||௪௧||

தோஷாதிஸாம்யஂ ஸ்வாஸ்த்யஂ, தத்தர்ஶயிதுமாஹ- ஸமதோஷ இத்யாதி| நநு, த்விவிதேऽபி காலே நித்யஂ தோஷசயாத்யநுபந்தாத் கதஂ ஸமதோஷத்வஂ? ததாஹி நித்யகே- ஆஹ்நிகே தாவத் ப்ராதஃ கபஃ குப்யதி, மத்யாஹ்நே பித்தமித்யாதி; ததாऽऽர்தவேऽபி ஹேமந்தே கபஶ்சீயதே வஸந்தே ஸ ஏவ குப்யதீதி; ததாऽऽவஸ்திகே ச காலே ‘பாலே(ல்யே)விவர்ததே ஶ்லேஷ்மா’(ஸூ. அ. ௩௫) இத்யாத்யுக்தத்வாத்| உச்யதே- தோஷசயாதேரல்பத்வாததத்வ்யபதேஶ இதி, ஏகதண்டுலாப்யவஹாரேऽநஶநவ்யபதேஶவத்| அந்யே த்வேவஂ வதந்தி- “ஆர்தவே சயாதௌ ஸ்வஸ்தவத்தோக்தவிதிபிராஹோராத்ரிகே புநரநாகதாபாதோக்ததந்ததாவநாதிவிதாநேந தோஷாணாஂ ஸாம்யமுபபந்நமேவ” இதி| ஸமதாதுமலக்ரிய இதி ஸமா தாதுமலாநாஂ க்ரியா யஸ்ய ஸ ததா| க்ரியா ஸ்வப்நஜாகரணாதிகேதி கேசித்பிந்நஂ க்ரியாஶப்தஂ வ்யாக்யாநயந்தி| ப்ரஸந்நாத்மேந்த்ரியமநா இதி ஆத்மா தேஹஃ, அந்யே கர்மாத்மா பத்தபுருஷஃ; தஸ்ய நிர்விகாரஸ்யாபி ஶரீரகுணதோஷாப்யாஂ பத்தத்வமாசார்யைர்பஹுதோக்தம் , அஸ்மாபிர்க்ரந்தகௌரவபயாந்நோச்யதே| இந்த்ரியாணி பௌதிகாதிஷ்டாநஶக்திரூபாணி, மநஸ்த்விந்த்ரியாநுக்ராஹகமந்தஃகரணம்| ஏவம்பூதஃ புருஷஃ ஸ்வஸ்த இத்யபிதீயதே ‘பூர்வாசார்யைஃ’ இதி ஶேஷஃ| தோஷஸாம்யேநைவாக்ந்யாதிஸாம்யஂ லப்தஂ தத் கிஂ பதகாசார்யஃ ப்ராஹ? உச்யதே, ந தோஷைஃ ஸமா அக்ந்யாதயோ பவிதுமர்ஹந்தீதி; குதஃ? பதக்சிகித்ஸிதத்வாத்; பித்தஹரணமபி ஸர்பிரஜாபயஶ்சாக்நிஂ வர்தயதி| அத்ர ஶ்ரீமாதவஃ ப்ராஹ- “லப்தாஶ்சேத் ஸமதோஷத்வே ஸமாக்நித்வாதயஸ்ததா| பதகுக்தாஃ கிமர்தஂ தே பக்திரேஷா நிரர்தகா”- இதி; ஸமாதாநமாஹ- “தோஷேऽப்யஸ்தே யதோ பிந்நாஃ பதகுக்தா அதஸ்து தே| ப்ரகத்யா தாதஶாஃ கேசிதத்யர்தஂ வா ந தூஷணம்”- இதி| ‘தோஷாதீநாஂ த்வஸமதாம்’ இத்யாதிஶ்லோகஂ ‘வைலக்ஷண்யாச்சரீராணாம்’ இத்யாதிஶ்லோகாக்ரே கேசிதந்யதா படந்தி| ததாஹி, “பலாதிமாநாபாவாத் கதமேஷாஂ ஸாம்யஂ ஜ்ஞேயமித்யாஹ- ‘தோஷாதீநாஂ து ஸமதாமநுமாநேந லக்ஷயேத்’ இதி ஶ்லோகார்தமேவ தோஷஸாம்யஜ்ஞாநார்தஂ படந்தி| யேநாநுமாநேந ஸமதா ஜ்ஞேயா ததேவ தர்ஶயந்நாஹ- ஏஷாஂ ஸமத்வஂ யச்சாபீத்யாதி| ஏதேந ஸாம்யகார்யேண ஸ்வாஸ்த்யேந தோஷாணாஂ ஸமதா ஜ்ஞாதவ்யேத்யர்தஃ| அதோऽநந்தரஂ ‘ஸமதோஷஃ ஸமாக்நிஶ்ச’ இத்யாதி படந்தி| வ்யாக்யாநஂ சாஸ்ய பூர்வமேவோக்தம்| இதாநீஂ ஸ்வஸ்தப்ரதிபாலநாயாஸ்வஸ்தஸ்ய ச ஸ்வாஸ்த்யகரணாயாஹ- ‘ஸ்வஸ்தஸ்ய ரக்ஷணஂ குர்யாதஸ்வஸ்தஸ்ய து புத்திமாந்| க்ஷபயேத்பஂஹயேச்சாபி’ இத்யாதி;” ஈதஶஂ கத்வா கேசித் பாடக்ரமஂ படந்தி||௪௧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தோஷதாதுமலக்ஷயவத்திவிஜ்ஞாநீயோ நாம பஞ்சதஶோऽத்யாயஃ ||௧௫||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தோஷதாதுமலக்ஷயவத்திவிஜ்ஞாநீயோ நாம பஞ்சதஶோऽத்யாயஃ||௧௫||