15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ தோஷதாதுமலக்ஷயவத்திவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

தோஷதாதுமலமூலஂ ஹி ஶரீரஂ, தஸ்மாதேதேஷாஂ லக்ஷணமுச்யமாநமுபதாரய ||௩||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

தத்ர ப்ரஸ்பந்தநோத்வஹநபூரணவிவேகதாரணலக்ஷணோ வாயுஃ பஞ்சதா ப்ரவிபக்தஃ ஶரீரஂ தாரயதி (௧) |௪|

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

ராகபக்த்யோஜஸ்தேஜோமேதோஷ்மகத் பித்தஂ பஞ்சதா ப்ரவிபக்தமக்நிகர்மணாऽநுக்ரஹஂ கரோதி; (௨) |௪|

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

ஸந்திஸஂஶ்லேஷணஸ்நேஹநரோபணபூரணபலஸ்தைர்யகச்ச்லேஷ்மா பஞ்சதா ப்ரவிபக்த உதககர்மணாऽநுக்ரஹஂ கரோதி ||௪||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

ரஸஸ்துஷ்டிஂ ப்ரீணநஂ ரக்தபுஷ்டிஂ ச கரோதி, ரக்தஂ வர்ணப்ரஸாதஂ மாஂஸபுஷ்டிஂ ஜீவயதி ச, மாஂஸஂ ஶரீரபுஷ்டிஂ மேதஸஶ்ச, மேதஃ ஸ்நேஹஸ்வேதௌ தடத்வஂ புஷ்டிமஸ்த்நாஂ ச, அஸ்தீநி தேஹதாரணஂ மஜ்ஜ்ஞஃ புஷ்டிஂ ச, மஜ்ஜா ஸ்நேஹஂ பலஂ ஶுக்ரபுஷ்டிஂ பூரணமஸ்த்நாஂ ச கரோதி, ஶுக்ரஂ தைர்யஂ ச்யவநஂ ப்ரீதிஂ தேஹபலஂ ஹர்ஷஂ பீஜார்தஂ ச; (௧) |௫|

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

புரீஷமுபஸ்தம்பஂ வாய்வக்நிதாரணஂ ச, பஸ்திபூரணவிக்லேதகந்மூத்ரஂ, ஸ்வேதஃ க்லேதத்வக்ஸௌகுமார்யகத்; (௨) |௫|

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

ரக்தலக்ஷணமார்தவஂ கர்பகச்ச, கர்போ கர்பலக்ஷணஂ, ஸ்தந்யஂ ஸ்தநயோராபீநத்வஜநநஂ ஜீவநஂ சேதி ||௫||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

தத்ர விதிவத் பரிரக்ஷணஂ குர்வீத ||௬||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

அத ஊர்த்வமேஷாஂ க்ஷீணலக்ஷணஂ வக்ஷ்யாமஃ | தத்ர, வாதக்ஷயே மந்தசேஷ்டதாऽல்பவாக்த்வமப்ரஹர்ஷோ மூடஸஞ்ஜ்ஞதா ச, பித்தக்ஷயே மந்தோஷ்மாக்நிதா நிஷ்ப்ரபதா ச, ஶ்லேஷ்மக்ஷயே ரூக்ஷதாऽந்தர்தாஹ ஆமாஶயேதரஶ்லேஷ்மாஶயஶூந்யதா ஸந்திஶைதில்யஂ (தஷ்ணா தௌர்பல்யஂ ப்ரஜாகரணஂ) ச ||௭||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

தத்ர ஸ்வயோநிவர்தநாந்யேவ ப்ரதீகாரஃ ||௮||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

ரஸக்ஷயே ஹத்பீடாகம்பஶூந்யதாஸ்தஷ்ணா ச, ஶோணிதக்ஷயே த்வக்பாருஷ்யமம்லஶீதப்ரார்தநா ஸிராஶைதில்யஂ ச, மாஂஸக்ஷயே ஸ்பிக்கண்டௌஷ்டோபஸ்தோருவக்ஷஃகக்ஷாபிண்டிகோதரக்ரீவாஶுஷ்கதா ரௌக்ஷ்யதோதௌ காத்ராணாஂ ஸதநஂ தமநீஶைதில்யஂ ச, மேதஃக்ஷயே ப்லீஹாபிவத்திஃ ஸந்திஶூந்யதா ரௌக்ஷ்யஂ மேதுரமாஂஸப்ரார்தநா ச, அஸ்திக்ஷயேऽஸ்திஶூலஂ தந்தநகபங்கோ ரௌக்ஷ்யஂ ச, மஜ்ஜக்ஷயேऽல்பஶுக்ரதா பர்வபேதோऽஸ்திநிஸ்தோதோऽஸ்திஶூந்யதா ச, ஶுக்ரக்ஷயே மேட்ரவஷணவேதநாऽஶக்திர்மைதுநே சிராத்வா ப்ரஸேகஃ ப்ரஸேகே சால்பரக்தஶுக்ரதர்ஶநம் ||௯||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

தத்ராபி ஸ்வயோநிவர்தநத்ரவ்யோபயோகஃ (ப்ரதீகாரஃ ) ||௧௦||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

புரீஷக்ஷயே ஹதயபார்ஶ்வபீடா ஸஶப்தஸ்ய ச வாயோரூர்த்வகமநஂ குக்ஷௌ ஸஞ்சரணஂ ச, மூத்ரக்ஷயே பஸ்திதோதோऽல்பமூத்ரதா ச; அத்ராபி ஸ்வயோநிவர்தநத்ரவ்யோபயோகஃ | ஸ்வேதக்ஷயே ஸ்தப்தரோமகூபதா த்வக்ஶோஷஃ ஸ்பர்ஶவைகுண்யஂ ஸ்வேதநாஶஶ்ச; தத்ராப்யங்கஃ ஸ்வேதோபயோகஶ்ச ||௧௧||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

ஆர்தவக்ஷயே யதோசிதகாலாதர்ஶநமல்பதா வா யோநிவேதநா ச; தத்ர ஸஂஶோதநமாக்நேயாநாஂ ச த்ரவ்யாணாஂ விதிவதுபயோகஃ | ஸ்தநக்ஷயே ஸ்தநயோர்ம்லாநதா ஸ்தந்யாஸம்பவோऽல்பதா வா; தத்ர ஶ்லேஷ்மவர்தநத்ரவ்யோபயோகஃ | கர்பக்ஷயே கர்பாஸ்பந்தநமநுந்நதகுக்ஷிதா ச; தத்ர ப்ராப்தபஸ்திகாலாயாஃ க்ஷீரபஸ்திப்ரயோகோ மேத்யாந்நோபயோகஶ்சேதி ||௧௨||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

அத ஊர்த்வமதிவத்தாநாஂ தோஷதாதுமலாநாஂ லக்ஷணஂ வக்ஷ்யாமஃ | வத்திஃ புநரேஷாஂ ஸ்வயோநிவர்தநாத்யுபஸேவநாத்பவதி | தத்ர, வாதவத்தௌ வாக்பாருஷ்யஂ கார்ஶ்யஂ கார்ஷ்ண்யஂ காத்ரஸ்புரணமுஷ்ணகாமி(ம)தா நித்ராநாஶோऽல்பபலத்வஂ காடவர்சஸ்த்வஂ ச; பித்தவத்தௌ பீதாவபாஸதா ஸந்தாபஃ ஶீதகாமித்வமல்பநித்ரதா மூர்ச்சா பலஹாநிரிந்த்ரியதௌர்பல்யஂ பீதவிண்மூத்ரநேத்ரத்வஂ ச; ஶ்லேஷ்மவத்தௌ ஶௌக்ல்யஂ ஶைத்யஂ ஸ்தைர்யஂ கௌரவமவஸாதஸ்தந்த்ரா நித்ரா ஸந்திவிஶ்லேஷஶ்ச ||௧௩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

ரஸோऽதிவத்தோ ஹதயோத்க்லேதஂ ப்ரஸேகஂ சாபாதயதி; ரக்தஂ ரக்தாங்காக்ஷிதாஂ ஸிராபூர்ணத்வஂ ச; மாஂஸஂ ஸ்பிக்கண்டௌஷ்டோபஸ்தோருபாஹுஜங்காஸு வத்திஂ குருகாத்ரதாஂ ச; மேதஃஸ்நிக்தாங்கதாமுதரபார்ஶ்வவத்திஂ காஸஶ்வாஸாதீந் தௌர்கந்த்யஂ ச; அஸ்த்யத்யஸ்தீந்யதிதந்தாஂஶ்ச; மஜ்ஜா ஸர்வாங்கநேத்ரகௌரவஂ ச; ஶுக்ரஂ ஶுக்ராஶ்மரீமதிப்ராதுர்பாவஂ ச ||௧௪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

புரீஷமாடோபஂ குக்ஷௌ ஶூலஂ ச; மூத்ரஂ மூத்ரவத்திஂ முஹுர்முஹுஃ ப்ரவத்திஂ பஸ்திதோதமாத்மாநஂ ச; ஸ்வேதஸ்த்வசோ தௌர்கந்த்யஂ கண்டூஂ ச ||௧௫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ஆர்தவமங்கமர்தமதிப்ரவத்திஂ தௌர்கந்த்யஂ ச; ஸ்தந்யஂ ஸ்தநயோராபீநத்வஂ முஹுர்முஹுஃ ப்ரவத்திஂ தோதஂ ச; கர்போ ஜடராபிவத்திஂ ஸ்வேதஂ ச ||௧௬||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

தேஷாஂ யதாஸ்வஂ ஸஂஶோதநஂ க்ஷபணஂ ச க்ஷயாதவிருத்தைஃ க்ரியாவிஶேஷைஃ ப்ரகுர்வீத ||௧௭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

பூர்வஃ பூர்வோऽதிவத்தத்வாத்வர்தயேத்தி பரஂ பரம் | தஸ்மாததிப்ரவத்தாநாஂ தாதூநாஂ ஹ்ராஸநஂ ஹிதம் ||௧௮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

பலலக்ஷணஂ பலக்ஷயலக்ஷணஂ சாத ஊர்த்வமுபதேக்ஷ்யாமஃ | தத்ர ரஸாதீநாஂ ஶுக்ராந்தாநாஂ தாதூநாஂ யத் பரஂ தேஜஸ்தத் கல்வோஜஸ்ததேவ பலமித்யுச்யதே, ஸ்வஶாஸ்த்ரஸித்தாந்தாத் ||௧௯||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

தத்ர பலேந ஸ்திரோபசிதமாஂஸதா ஸர்வசேஷ்டாஸ்வப்ரதிகாதஃ ஸ்வரவர்ணப்ரஸாதோ பாஹ்யாநாமாப்யந்தராணாஂ ச கரணாநாமாத்மகார்யப்ரதிபத்திர்பவதி ||௨௦||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

பவந்தி சாத்ர- ஓஜஃ ஸோமாத்மகஂ ஸ்நிக்தஂ ஶுக்லஂ ஶீதஂ ஸ்திரஂ ஸரம் | விவிக்தஂ மது மத்ஸ்நஂ ச ப்ராணாயதநமுத்தமம் ||௨௧|| தேஹஃ ஸாவயவஸ்தேந வ்யாப்தோ பவதி தேஹிநஃ | ததபாவாச்ச ஶீர்யந்தே ஶரீராணி ஶரீரிணாம் ||௨௨||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

அபிகாதாத்க்ஷயாத்கோபாச்சோகாத்த்யாநாச்ச்ரமாத்க்ஷுதஃ | ஓஜஃ ஸங்க்ஷீயதே ஹ்யேப்யோ தாதுக்ரஹணநிஃஸதம் | தேஜஃ ஸமீரிதஂ தஸ்மாத்விஸ்ரஂஸயதி தேஹிநஃ ||௨௩||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

தஸ்ய விஸ்ரஂஸோ வ்யாபத் க்ஷய இதி (த்ரயோ தோஷாஃ;) லிங்காநி பவந்தி ஸந்திவிஶ்லேஷோ காத்ராணாஂ ஸதநஂ தோஷச்யவநஂ க்ரியாஸந்நிரோதஶ்ச விஸ்ரஂஸே, ஸ்தப்தகுருகாத்ரதா வாதஶோபோ வர்ணபேதோ க்லாநிஸ்தந்த்ரா நித்ரா ச வ்யாபந்நே, மூர்ச்சா மாஂஸக்ஷயோ மோஹஃ ப்ரலாபோ மரணமிதி ச க்ஷயே ||௨௪||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

பவந்தி சாத்ர- த்ரயோ தோஷா பலஸ்யோக்தா வ்யாபத்விஸ்ரஂஸநக்ஷயாஃ | விஶ்லேஷஸாதௌ காத்ராணாஂ தோஷவிஸ்ரஂஸநஂ ஶ்ரமஃ ||௨௫|| அப்ராசுர்யஂ க்ரியாணாஂ ச பலவிஸ்ரஂஸலக்ஷணம் | குருத்வஂ ஸ்தப்ததாऽங்கேஷு க்லாநிர்வர்ணஸ்ய பேதநம் ||௨௬|| தந்த்ரா நித்ரா வாதஶோபோ பலவ்யாபதி லக்ஷணம் | மூர்ச்சா மாஂஸக்ஷயோ மோஹஃ ப்ரலாபோऽஜ்ஞாநமேவ ச ||௨௭|| பூர்வோக்தாநி ச லிங்காநி மரணஂ ச பலக்ஷயே |௨௮|

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

தத்ர விஸ்ரஂஸே வ்யாபந்நே ச க்ரியாவிஶேஷைரவிருத்தைர்பலமாப்யாயயேத் ; இதரஂ து மூடஸஞ்ஜ்ஞஂ வர்ஜயேத் ||௨௮||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

தோஷதாதுமலக்ஷீணோ பலக்ஷீணோऽபி வா நரஃ | ஸ்வயோநிவர்தநஂ யத்ததந்நபாநஂ ப்ரகாங்க்ஷதி ||௨௯|| யத்யதாஹாரஜாதஂ து க்ஷீணஃ ப்ரார்தயதே நரஃ | தஸ்ய தஸ்ய ஸ லாபே து தஂ தஂ க்ஷயமபோஹதி ||௩௦|| யஸ்ய தாதுக்ஷயாத்வாயுஃ ஸஞ்ஜ்ஞாஂ கர்ம ச நாஶயேத் | ப்ரக்ஷீணஂ ச பலஂ யஸ்ய நாஸௌ ஶக்யஶ்சிகித்ஸிதும் ||௩௧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

ரஸநிமித்தமேவ ஸ்தௌல்யஂ கார்ஶ்யஂ ச | தத்ர ஶ்லேஷ்மலாஹாரஸேவிநோऽத்யஶநஶீலஸ்யாவ்யாயாமிநோ திவாஸ்வப்நரதஸ்ய சாம ஏவாந்நரஸோ மதுரதரஶ்ச ஶரீரமநுக்ராமந்நதிஸ்நேஹாந்மேதோ ஜநயதி, தததிஸ்தௌல்யமாபாதயதி ; தமதிஸ்தூலஂ க்ஷுத்ரஶ்வாஸபிபாஸாக்ஷுத்ஸ்வப்நஸ்வேதகாத்ரதௌர்கந்த்யக்ரதநகாத்ரஸாதகத்கதத்வாநி க்ஷிப்ரமேவாவிஶந்தி, ஸௌகுமார்யாந்மேதஸஃ ஸர்வக்ரியாஸ்வஸமர்தஃ, கபமேதோநிருத்தமார்கத்வாச்சால்பவ்யவாயோ பவதி, ஆவதமார்கத்வாதேவ ஶேஷா தாதவோ நாப்யாயந்தேऽத்யர்தமதோऽல்பப்ராணோ பவதி, ப்ரமேஹபிடகாஜ்வரபகந்தரவித்ரதிவாதவிகாராணாமந்யதமஂ ப்ராப்ய பஞ்சத்வமுபயாதி, ஸர்வ ஏவ சாஸ்ய ரோகா பலவந்தோ பவந்த்யாவதமார்கத்வாத் ஸ்ரோதஸாம்; அதஸ்தஸ்யோத்பத்திஹேதுஂ பரிஹரேத் | உத்பந்நே து ஶிலாஜதுகுக்குலுகோமூத்ரத்ரிபலாலோஹரஜோரஸாஞ்ஜநமதுயவமுத்ககோரதூஷகஶ்யாமாகோத்தாலகாதீநாஂ விரூக்ஷணச்சேதநீயாநாஂ ச த்ரவ்யாணாஂ விதிவதுபயோகோ வ்யாயாமோ லேகநபஸ்த்யுபயோகஶ்சேதி ||௩௨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

தத்ர புநர்வாதலாஹாரஸேவிநோऽதிவ்யாயாமவ்யவாயாத்யயநபயஶோகத்யாநராத்ரிஜாகரணபிபாஸாக்ஷு த்கஷாயால்பாஶநப்ரபதிபிருபஶோஷிதோ ரஸதாதுஃ ஶரீரமநநுக்ராமந்நல்பத்வாந்ந ப்ரீணாதி, தஸ்மாததிகார்ஶ்யஂ பவதி; ஸோऽதிகஶஃ க்ஷுத்பிபாஸாஶீதோஷ்ணவாதவர்ஷபாராதாநேஷ்வஸஹிஷ்ணுர்வாதரோகப்ராயோऽல்பப்ராணஶ்ச க்ரியாஸு பவதி, ஶ்வாஸகாஸஶோஷப்லீஹோதராக்நிஸாதகுல்மரக்தபித்தாநாமந்யதமமாஸாத்ய மரணமுபயாதி, ஸர்வ ஏவ சாஸ்ய ரோகா பலவந்தோ பவந்த்யல்பப்ராணத்வாத்; அதஸ்தஸ்யோத்பத்திஹேதுஂ பரிஹரேத் | உத்பந்நே து பயஸ்யாஶ்வகந்தாவிதாரிகந்தாஶதாவரீபலாதிபலாநாகபலாநாஂ மதுராணாமந்யாஸாஂ சௌஷதீநாமுபயோகஃ, க்ஷீரததிகதமாஂஸஶாலிஷஷ்டிகயவகோதூமாநாஂ ச, திவாஸ்வப்நப்ரஹ்மசர்யாவ்யாயாமபஂஹணபஸ்த்யுபயோகஶ்சேதி ||௩௩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

யஃ புநருபயஸாதாரணாந்யாஸேவேத தஸ்யாந்நரஸஃ ஶரீரமநுக்ராமந் ஸமாந் தாதூநுபசிநோதி, ஸமதாதுத்வாந்மத்யஶரீரோ பவதி ஸர்வக்ரியாஸு ஸமர்தஃ க்ஷுத்பிபாஸாஶீதோஷ்ணவாதவர்ஷாதபஸஹோ பலவாஂஶ்ச, ஸ ஸததமநுபாலயிதவ்ய இதி ||௩௪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

பவந்தி சாத்ர- அத்யந்தகர்ஹிதாவேதௌ ஸதா ஸ்தூலகஶௌ நரௌ | ஶ்ரேஷ்டோ மத்யஶரீரஸ்து கஶஃ ஸ்தூலாத்து பூஜிதஃ ||௩௫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

தோஷஃ ப்ரகுபிதோ தாதூந் க்ஷபயத்யாத்மதேஜஸா | இத்தஃ ஸ்வதேஜஸா வஹ்நிருகாகதமிவோதகம் ||௩௬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

வைலக்ஷண்யாச்சரீராணாமஸ்தாயித்வாத்ததைவ ச | தோஷதாதுமலாநாஂ து பரிமாணஂ ந வித்யதே ||௩௭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ஏஷாஂ ஸமத்வஂ யச்சாபி பிஷக்பிரவதார்யதே | ந தத் ஸ்வாஸ்த்யாததே ஶக்யஂ வக்துமந்யேந ஹேதுநா ||௩௮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

தோஷாதீநாஂ த்வஸமதாமநுமாநேந லக்ஷயேத் | அப்ரஸந்நேந்த்ரியஂ வீக்ஷ்ய புருஷஂ குஶலோ பிஷக் ||௩௯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(ஸ்வஸ்தஸ்ய ரக்ஷணஂ குர்யாதஸ்வஸ்தஸ்ய து புத்திமாந்) | க்ஷபயேத்பஂஹயேச்சாபி தோஷதாதுமலாந் பிஷக் | தாவத்யாவதரோகஃ ஸ்யாதேதத்ஸாம்யஸ்ய லக்ஷணம் ||௪௦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ஸமதோஷஃ ஸமாக்நிஶ்ச ஸமதாதுமலக்ரியஃ | ப்ரஸந்நாத்மேந்த்ரியமநாஃ ஸ்வஸ்த இத்யபிதீயதே ||௪௧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தோஷதாதுமலக்ஷயவத்திவிஜ்ஞாநீயோ நாம பஞ்சதஶோऽத்யாயஃ ||௧௫||