15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

అథాత ఇత్యాది| దోషా వాతాదయః, ధాతవో రసాదయ ఉపధాతవశ్చ, మలాః పురీషాదయః; తేషాం క్షయవృద్ధివిజ్ఞానం యస్మిన్నస్తి స తథా| అన్యే తు ‘మలశబ్దాగ్రే ఆదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన స్తన్యార్తవగర్భాదయోఽపి ధాతవో గృహ్యంతే’ ఇతి వదంతి||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

దోషధాతుమలమూలం హి శరీరం, తస్మాదేతేషాం లక్షణముచ్యమానముపధారయ ||3||

కుతః పునరేషాం క్షయవృద్ధీ వక్తవ్యే ఇత్యాహ- దోషేత్యాది| హి యస్మాదర్థే, యస్మాచ్ఛరీరం దోషాదిమూలం; యథా వృక్షాదీనాం సంభవస్థితిప్రలయేషు మూలం ప్రధానం, తథా శరీరస్య వాతాదయ ఇత్యర్థః||3||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

తత్ర ప్రస్పందనోద్వహనపూరణవివేకధారణలక్షణో వాయుః పంచధా ప్రవిభక్తః శరీరం ధారయతి (1) |4|

దోషధాతుమలాదీనాం సామ్యక్షయవృద్ధయః స్వభావాఖ్యలింగేన కర్మాఖ్యలింగేన చ జ్ఞేయాః, తస్మాత్ సామ్యాదిజ్ఞానే ఏతల్లింగద్వయం వాచ్యం; తథాహి - వాతస్య స్వభావాఖ్యం లింగం ‘రూక్షః శీత’(ని. అ. 1) ఇత్యాది వాతవ్యాధౌ వక్ష్యతే; పిత్తస్య తు ‘పిత్తం తీక్ష్ణం ద్రవం’(సూ. అ. 21) ఇత్యాది వ్రణప్రశ్నే; తథా కఫస్య ‘శ్లేష్మా శీతో గురుః’(సూ. అ. 21) ఇత్యాది; ఏవం ధాతుమలయోరపి స్వభావాఖ్యం లింగం దర్శనీయం; ఇహ తు దోషాదీనాం కర్మాఖ్యం లింగం దర్శయన్నాహ- తత్ర ప్రస్పందనేత్యాది| ప్రస్పందనం శరీరస్య చలనం, ఇదం వ్యానస్య కర్మ; ఉద్వహనమింద్రియార్థానాం ధారణం, ఉదానస్య కర్మ; పూరణమాహారేణ, ప్రాణస్య కర్మ; వివేకో రసమూత్రపురీషాణాం పృథక్కరణం, సమానస్య కర్మ; శుక్రమూత్రాదీనాం వేగకాలే కర్షణమవేగకాలే ధారణం , అపానస్య| పంచధా ప్రవిభక్త ఇతి ప్రాణోదానసమానవ్యానాపానభేదేన| అన్యే తు సామాన్యం సర్వవాయూనాం ప్రస్పందనాదికర్మ ఆహుః; ప్రస్పందనం శ్వాసప్రశ్వాసాదిభావేన చలనం, ఉద్వహనం దోషధాతుమలానామిత ఇతో నయనం, పూరణం ఆహారరసాదీనాం స్వేషు స్వేష్వాశయేషు నయనం, వివేకః పూర్వవదత్రాపి, ధారణం శరీరయంత్రస్య | కథమిత్యాహ- పంచధా ప్రవిభక్త ఇత్యాది||4(1)||

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

రాగపక్త్యోజస్తేజోమేధోష్మకృత్ పిత్తం పంచధా ప్రవిభక్తమగ్నికర్మణాఽనుగ్రహం కరోతి; (2) |4|

ప్రకృతిస్థస్య పిత్తస్య కర్మ నిర్దేష్టుమాహ- రాగేత్యాది| కృచ్ఛబ్దో రాగాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| రాగకృత్ రసస్య రంజకాగ్నిసంజ్ఞం పిత్తం; పక్తికృత్ ఆహారస్య పాచకాగ్నిసంజ్ఞం పిత్తం; ఓజఃకృత్ సాధకాగ్నిసంజ్ఞం పిత్తం, ఓజో హృదిస్థం సోమాత్మకం; తేజఃకృత్ ఆలోచకాగ్నిసంజ్ఞం పిత్తం, తేజో దృష్టిః, తదుక్తం- “తేజో దృష్టిరితి ఖ్యాతం తేజః శుక్రం ప్రకీర్తితం”- ఇతి; మేధాకృత్ మేధా గ్రంథాకర్షణసామర్థ్యం, తస్యా అపి సాధకాగ్నిసంజ్ఞమేవ పిత్తం కారకం; ఊష్మకృత్ త్వక్స్థం పిత్తం భ్రాజకాగ్నిసంజ్ఞం, ఊష్మా శరీరస్యౌష్ణ్యం| పంచధా ప్రవిభక్తమితి పాచకరంజకసాధకాలోచకభ్రాజకభేదేన| అగ్నికర్మణేతి రాగాది యదగ్నికర్మ తేన కృత్వేత్యర్థః| అనుగ్రహం ఉపకారం కరోతి, ‘శరీరస్య’ ఇత్యనువర్తతే| అన్యే తు తేజఃశబ్దేన వర్ణప్రకాశినీం త్వక్స్థాం దీప్తిమాహుః; “ఇదం చ రాగాదికర్మ సామాన్యం సర్వపిత్తానాం” ఇతి వదంతి||4(2)||-

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

సంధిసంశ్లేషణస్నేహనరోపణపూరణబలస్థైర్యకృచ్ఛ్లేష్మా పంచధా ప్రవిభక్త ఉదకకర్మణాఽనుగ్రహం కరోతి ||4||

ప్రకృతిస్థస్య కఫస్య కర్మ నిర్దిశన్నాహ- సంధీత్యాది| కృచ్ఛబ్దః సంధిసంశ్లేషణాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| సంధిసంశ్లేషణకృత్ సంధిబంధనం కరోతి; యద్యపి సంధిసంశ్లేషణం శ్లేష్మకర్మ వ్రణప్రశ్నేఽప్యుక్తం, తథాఽపీహ తద్వచనం వ్యానస్య సంధిచారిత్వాత్తస్యాపి సంధిశ్లేషణం కర్మేతి శంకానిరాసార్థం| స్నేహనకృదితి శరీరస్య స్నైగ్ధ్యం కరోతి, స్నిగ్ధత్వాత్| రోపణకృత్ వ్రణస్య, సౌమ్యత్వాత్| పూరణకృత్ శరీరస్య, బహుత్వాన్మూర్తత్వాచ్చ| బలకృత్ పుష్టికృత్| స్థైర్యకృత్ త్రికసంధిదార్ఢ్యకృత్, కఫస్థానానాం స్వకార్యసామర్థ్యం వా| పంచధా ప్రవిభక్త ఆశయభేదేన ఆమాశయోరఃశిరఃకంఠసంధిభేదేనేత్యర్థః| అన్యే తు తస్యైవ కఫస్యాశయభేదేన పంచధాభిన్నస్య శ్లేషకక్లేదకబోధకతర్పకావలంబకనామాన్యాహుః | కేచిదత్ర కఫకర్మసు బృంహణం తర్పణం చ పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- “బృంహణః శరీరస్య, ద్రవత్వమూర్తిమత్త్వాభ్యాం; తర్పణః తృప్తిజనకో ధాతూనాం”||4||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

రసస్తుష్టిం ప్రీణనం రక్తపుష్టిం చ కరోతి, రక్తం వర్ణప్రసాదం మాంసపుష్టిం జీవయతి చ, మాంసం శరీరపుష్టిం మేదసశ్చ, మేదః స్నేహస్వేదౌ దృఢత్వం పుష్టిమస్థ్నాం చ, అస్థీని దేహధారణం మజ్జ్ఞః పుష్టిం చ, మజ్జా స్నేహం బలం శుక్రపుష్టిం పూరణమస్థ్నాం చ కరోతి, శుక్రం ధైర్యం చ్యవనం ప్రీతిం దేహబలం హర్షం బీజార్థం చ; (1) |5|

ఇదానీం ధాతూనాం ప్రకృతిస్థానాం ప్రాకృతం కర్మ నిర్దిశన్నాహ- రసస్తుష్టిమిత్యాది| ధైర్యం శౌర్యం శూరత్వం, అత ఏవ క్లీబా అధీరాః; చ్యవనం శీఘ్రత్వేనావస్రంసనం, ప్రీతిం స్నేహం ప్రమదాసు; దేహబలముత్సాహోపచయలక్షణం; హర్షం పునరుత్కంఠాజననం ప్రమదాస్వేవ; బీజార్థం చేతి బీజప్రయోజనం, యథా- ఋతుక్షేత్రాదిసంపత్తౌ బీజమంకురజననం స్యాత్, ఏవం శుక్రమపి గర్భజనకమిత్యర్థః| అన్యే త్వన్యథా పఠంతి- “రసః ప్రీణయతి, రక్తం జీవయతి, మాంసం లేపయతి, మేదః స్నేహయతి, అస్థి ధారయతి, మజ్జా అస్థీని పూరయతి, శుక్రం ధైర్యచ్యవనం ప్రీతిదేహబలహర్షబీజార్థకృత్”- ఇతి; వ్యాఖ్యానయంతి చ- “రసః ప్రీణయతి ధాతూంస్తర్పయతీత్యర్థః, రక్తం జీవయతి ప్రాణానువర్తనం కరోతి, మాంసం లేపయతి అస్థ్యాదీన్, మేదః స్నేహయతి స్నేహాత్, అస్థి ధారయతి శరీరమిత్యర్థః, ధైర్యచ్యవనమితి ధైర్యస్య చ్యవనం ధైర్యచ్యవనం చ్యుతిః ప్రమదాసు విషయ ఇత్యర్థః”| అయం పాఠో నిబంధకారైః సాదరం పఠితః||5(1)||

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

పురీషముపస్తంభం వాయ్వగ్నిధారణం చ, బస్తిపూరణవిక్లేదకృన్మూత్రం, స్వేదః క్లేదత్వక్సౌకుమార్యకృత్; (2) |5|

అత ఊర్ధ్వం మలానాం ప్రాకృతం కర్మోచ్యతే- పురీషమిత్యాది| ‘కరోతి’ ఇత్యనువర్తతే| ఉపస్తంభః అవష్టంభః శరీరధారణమిత్యర్థః| కేచిత్ పురీషకర్మసు ప్రీణనం పఠంతి, న త్వాచార్యాః| కశ్చిదాచార్యోఽత్రోపస్తంభం న పఠతి| బస్తిర్మూత్రాశయః, తస్య పూరణం, విక్లేదమార్ద్రత్వం చ, మూత్రం కరోతీత్యర్థః| అన్యే తు ‘క్లేదవివేకజం బస్తిపూరణకృన్మూత్రం’ ఇతి పఠంతి, క్లేదవివేకజమితి క్లేద ఆర్ద్రత్వం స చాహారస్య, తస్య వివేకాత్ పృథక్త్వాజ్జాతం మూత్రం| కేచిత్ ‘స్వేదః క్లేదయతి’ ఇతి పఠంతి||5(2)||-

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

రక్తలక్షణమార్తవం గర్భకృచ్చ, గర్భో గర్భలక్షణం, స్తన్యం స్తనయోరాపీనత్వజననం జీవనం చేతి ||5||

అత ఉపధాతూనాం ప్రాకృతం కర్మాహ- రక్తలక్షణమిత్యాది| రక్తలక్షణమార్తవమితి రక్తస్య యాని లక్షణాని తాన్యస్య సంభవంతీతి స్వభావకథనం| గర్భకృచ్చేతి ప్రాకృతకర్మకథనం| చకారాద్రక్తకర్మాపి జీవనసంజ్ఞం కరోతి| కేచిదాచార్యా “రక్తలక్షణమార్తవం యథోక్తమకృత్రిమం గర్భకృచ్చ” ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- “యథోక్తమితి ‘శశాసృక్ప్రతిమం యచ్చ యద్వా లాక్షారసోపమం’- (శా. అ. 2) ఇత్యాద్యుక్తలక్షణం, అకృత్రిమమితి వాతపిత్తకఫైరధఃప్రసృతైరష్టధాఽఽర్తవదూషకైరసృగ్దరరూపతయా వా కృతం కృత్రిమం, న కృత్రిమమకృత్రిమం శుద్ధం, గర్భకృద్భవతీత్యర్థః”| గర్భో గర్భలక్షణమితి ‘స్తనయోః శ్యావముఖతా’ (శా. అ. 3) ఇత్యాదికం ‘కరోతి’ ఇత్యధ్యాహారః| స్తన్యమిత్యాది ఆపీనత్వజననం మాంసలత్వజననం| జీవనం బాలానాం, తేషామేవ స్త్రీక్షీరసాత్మ్యత్వాత్||5||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

తత్ర విధివత్ పరిరక్షణం కుర్వీత ||6||

ప్రకృతిస్థానాం రక్షణమాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి తేషు వాతాదిషు ప్రకృతిస్థేషు| విధివత్ విధినోపపన్నం; విధిరత్ర స్వాస్థ్యవృత్తికః | పరిరక్షణం సర్వతో రక్షణం||6||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

అత ఊర్ధ్వమేషాం క్షీణలక్షణం వక్ష్యామః | తత్ర, వాతక్షయే మందచేష్టతాఽల్పవాక్త్వమప్రహర్షో మూఢసంజ్ఞతా చ, పిత్తక్షయే మందోష్మాగ్నితా నిష్ప్రభతా చ, శ్లేష్మక్షయే రూక్షతాఽంతర్దాహ ఆమాశయేతరశ్లేష్మాశయశూన్యతా సంధిశైథిల్యం (తృష్ణా దౌర్బల్యం ప్రజాగరణం) చ ||7||

అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| కేచిదత్ర “క్షయః పునరేషామతిసంశోధనాతిసంశమనవేగవిధారణాసాత్మ్యాన్నమనస్తాపవ్యాయామానశనాతిమైథునైర్భవతి”- ఇతి క్షయకారణాని పఠంతి| “ఏతాని ప్రాయో వాయోర్వృద్ధిం కుర్వంతి, పిత్తకఫయోస్తు క్షయమితి; తస్మాద్యథాసంభవం కారణం జ్ఞేయం; నాస్మిన్ పాఠే ప్రయోజనం” ఇత్యాచార్యా వదంతి| తత్రేత్యాది| మందచేష్టతా మందకాయవ్యాపారతా| అప్రహర్షః అతుష్టిః| మూఢసంజ్ఞతా నష్టసమ్యగ్జ్ఞానతా| చకారాత్ ప్రాకృతకర్మహానిస్తద్విరోధినశ్చ శ్లేష్మణః ప్రాకృతకర్మవృద్ధిరితి చకారః సముచ్చినోతి| ఏవం పిత్తాదిక్షయేష్వపి చకారప్రయోజనం జ్ఞేయం| పిత్తక్షయ ఇత్యాది నిష్ప్రభతా ప్రభాహానిః| శ్లేష్మక్షయ ఇత్యాది ఆమాశయో యత్రాశితాది పచ్యతే, ఇతరాశయా ఉరఃకంఠశిరఃసంధయ ఇతి; శ్లేష్మాశయశూన్యతేతి కృతే సతి ఆమాశయో లబ్ధః, యదామాశయస్య పృథగుపాదానం తద్విశేషేణ శూన్యతాఖ్యాపనార్థం| కేచిచ్ఛిరఃశబ్దం సూత్రే పఠంతి, శిరసోఽపి సర్వేంద్రియాధిష్ఠానత్వేన ప్రాధాన్యాత్ పృథగభిధానం||7||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

తత్ర స్వయోనివర్ధనాన్యేవ ప్రతీకారః ||8||

దోషక్షయే చికిత్సామాహ- తత్రేత్యాది| స్వయోనివర్ధనాన్యేవేతి శీతరూక్షాదీని| ప్రతీకారశ్చికిత్సితం| న పునః స్వయోనివర్ధనాన్యపి కటుకాదీని, కుతః? భూయస్త్వేనాన్యదోషప్రకోపణత్వాత్| తథాచోక్తం- “వాతక్షయే శీతరూక్షైర్న త్వన్యైః కటుకాదిభిః| పిత్తక్షయేఽపి కటుకైరుష్ణైర్న లవణాదిభిః|| క్షీరాదిభిః స్నిగ్ధశీతైః ప్రతికుర్యాత్ కఫక్షయే”- ఇతి| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- “స్వయోనివర్ధనానీతి స్వయోనిరాత్మహేతుః; తత్ర వాయోర్వాయురేవ హేతుః, పిత్తస్యాగ్నిర్హేతుః, కఫస్య హేతురాపః; వాతక్షయే వాతవర్ధనాని, పిత్తక్షయే పిత్తవర్ధనాని, కఫక్షయే కఫవర్ధనాని” ఇతి| “కఫస్య యోనీ రసః, పిత్తస్య రక్తం” ఇత్యపరే; రసరక్తయోరపి వర్ధనాన్యాప్యతైజసద్రవ్యాణీతి స ఏవార్థః||8||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

రసక్షయే హృత్పీడాకంపశూన్యతాస్తృష్ణా చ, శోణితక్షయే త్వక్పారుష్యమమ్లశీతప్రార్థనా సిరాశైథిల్యం చ, మాంసక్షయే స్ఫిగ్గండౌష్ఠోపస్థోరువక్షఃకక్షాపిండికోదరగ్రీవాశుష్కతా రౌక్ష్యతోదౌ గాత్రాణాం సదనం ధమనీశైథిల్యం చ, మేదఃక్షయే ప్లీహాభివృద్ధిః సంధిశూన్యతా రౌక్ష్యం మేదురమాంసప్రార్థనా చ, అస్థిక్షయేఽస్థిశూలం దంతనఖభంగో రౌక్ష్యం చ, మజ్జక్షయేఽల్పశుక్రతా పర్వభేదోఽస్థినిస్తోదోఽస్థిశూన్యతా చ, శుక్రక్షయే మేఢ్రవృషణవేదనాఽశక్తిర్మైథునే చిరాద్వా ప్రసేకః ప్రసేకే చాల్పరక్తశుక్రదర్శనం ||9||

ఇదానీం ధాతుక్షయం దర్శయతి- రసక్షయ ఇత్యాది| హృచ్ఛబ్దః పీడాదిభిః శూన్యతాంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| తృష్ణా ఉదకపానాభిలాషః| చకారప్రయోజనం దోషక్షయప్రస్తావే దర్శితం| అన్యే తు “రసక్షయే హృత్పీడా కంపః శోషః శూన్యతా తృష్ణా చ” ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- “శోషః శరీరస్య, శూన్యతా ఆమాశయస్య మనసో వా ఇతి,” శేషం సమం| శోణితక్షయ ఇత్యాది| అమ్లశీతప్రార్థనేతి శోణితక్షయే సతి వాతవృద్ధౌ తత్ప్రత్యనీకామ్లరసేచ్ఛా, తథా రక్తస్య ద్రవత్వాత్తత్క్షయే తేజోవృద్ధౌ శీతప్రార్థనాఽపి; కేచిత్ “అగ్నీషోమీయత్వాద్రక్తస్య తత్తుల్యగుణయోరమ్లశీతయోః ప్రార్థనా ” ఇతి వదంతి| చకారాద్వహ్నిమాంద్యాదికం చ శోణితవర్ణనీయోక్తమప్యత్ర ద్రష్టవ్యం| మాంసక్షయ ఇత్యాది| స్ఫిచౌ కటిప్రోథౌ, గండౌ గల్లౌ, ఉపస్థో యోనిః, ఊరుః లోకే ‘జంఘా’ ఇతి వ్యాఖ్యాతా, వక్షః ఉరః, పిండికా జానుగుల్ఫయోరంతరం; శుష్కశబ్దః స్ఫిగాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| మేదఃక్షయ ఇత్యాది రౌక్ష్యం త్వచః| మేదురమాంసప్రార్థనేతి మేదురం స్నిగ్ధతమం; ప్రార్థనా అభిలాషః| అస్థిక్షయ ఇత్యాది| రౌక్ష్యం దేహస్య దంతనఖానాం చ; దంతాదీనామస్థిమయత్వాద్భంగః | మజ్జక్షయ ఇత్యాది| పర్వభేదో గ్రంథిపీడా; అస్థిశూన్యతా రిక్తతా, పూరణాభావాత్| శుక్రక్షయ ఇత్యాది| చిరాద్వా ప్రసేక ఇతి కథంచిత్ ప్రవృత్తావపి చిరకాలేన క్షరణం; అల్పరక్తశుక్రదర్శనం శుక్రం క్షీణం మజ్జమిశ్రమల్పరక్తత్వమృచ్ఛతి; అన్యే తు “అల్పశుక్రరక్తదర్శనమితి ధాతుక్షయాత్ కుపితో వాయుః శోణితమల్పశుక్రమిశ్రం నిఃస్రావయతి” ఇతి; మేఢ్రవృషణవేదనేతి శుక్రస్య సర్వశరీరవ్యాపినోఽపి విశేషాధారత్వాన్మేఢ్రవృషణనిర్దేశః||9||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

తత్రాపి స్వయోనివర్ధనద్రవ్యోపయోగః (ప్రతీకారః ) ||10||

చికిత్సాసూత్రం నిర్దిశన్నాహ- తత్రాపీత్యాది| స్వయోనివర్ధనమపి సమానేన ద్రవ్యేణ సమానగుణేన సమానగుణభూయిష్ఠేన వా| సమానేన ద్రవ్యేణ యథా- రక్తం రక్తేన వర్ధతే, మాంసం మాంసేన, మేదో మేదసా, అస్థి తరుణసంజ్ఞకేనాస్థ్నా, మజ్జా మజ్జ్ఞా, శుక్రం శుక్రేణ; సమానగుణేన యథా- రక్తక్షయే తైజసద్రవ్యోపయోగః, తేజోగుణభూయిష్ఠద్రవ్యోపయోగో వేత్యాది బోద్ధవ్యం| ద్రవ్యగ్రహణముపలక్షణం, తేన కర్మాపి యద్యస్య ధాతోరభివృద్ధికరం తత్క్షయే తత్ సేవ్యం| తత్ర స్వయోనిద్రవ్యాణామవబోధార్థం ధాతుమలోపధాతుషు శ్లోకాః కథ్యంతే- “యద్యపి పంచభూతానాం వాచ్యః పాకో ద్విధా పునః| తథాఽప్యపాం ప్రధానత్వాద్రసః సౌమ్యోఽభిధీయతే|| అతిరిక్తా గుణా రక్తే వహ్నేర్మాంసే తు పార్థివాః| మేదస్యంబుభువోరస్థ్ని పృథివ్యనిలతేజసాం|| మజ్జ్ఞి శుక్రే చ సోమస్య మూత్రేఽంబుశిఖినోర్గుణాః| భువో విశ్యార్తవే త్వగ్నేః ప్రస్వేదస్తన్యయోరపాం|| ఇతి ధాతుమలేషూక్తా గుణాః ప్రాధాన్యతః స్థితాః| ప్రాయేణ భూగుణా గర్భే స్తోకా హ్యన్యగుణా అపి”- ఇతి||10||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

పురీషక్షయే హృదయపార్శ్వపీడా సశబ్దస్య చ వాయోరూర్ధ్వగమనం కుక్షౌ సంచరణం చ, మూత్రక్షయే బస్తితోదోఽల్పమూత్రతా చ; అత్రాపి స్వయోనివర్ధనద్రవ్యోపయోగః | స్వేదక్షయే స్తబ్ధరోమకూపతా త్వక్శోషః స్పర్శవైగుణ్యం స్వేదనాశశ్చ; తత్రాభ్యంగః స్వేదోపయోగశ్చ ||11||

మలక్షయం దర్శయన్నాహ- పురీషక్షయ ఇత్యాది| కుక్షిరత్ర జఠరం| అత్ర చికిత్సాసూత్రం నిర్దిశన్నాహ- అత్రాపీత్యాది| పురీషక్షయే మాషకుల్మాషాదీనాం, మూత్రక్షయే ఇక్షుత్రపుసాదీనాముపయోగః| స్వేదక్షయ ఇత్యాది| స్పర్శవైగుణ్యం స్పర్శహానిః| చికిత్సామాహ- తత్రాభ్యంగ ఇత్యాది| చకారాత్ స్వేదజననకుక్కుటవరాహాదిమాంసోపయోగశ్చాభ్యంతరో లభ్యతే||11||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

ఆర్తవక్షయే యథోచితకాలాదర్శనమల్పతా వా యోనివేదనా చ; తత్ర సంశోధనమాగ్నేయానాం చ ద్రవ్యాణాం విధివదుపయోగః | స్తనక్షయే స్తనయోర్మ్లానతా స్తన్యాసంభవోఽల్పతా వా; తత్ర శ్లేష్మవర్ధనద్రవ్యోపయోగః | గర్భక్షయే గర్భాస్పందనమనున్నతకుక్షితా చ; తత్ర ప్రాప్తబస్తికాలాయాః క్షీరబస్తిప్రయోగో మేద్యాన్నోపయోగశ్చేతి ||12||

ఉపధాతుక్షయమాహ- ఆర్తవక్షయ ఇత్యాది| యథోచితకాలో మాసి మాసి త్ర్యహస్రవణం| చికిత్సామాహ- తత్ర సంశోధనమిత్యాది| “సంశోధనమిహ సామాన్యం” ఇతి కేచిత్; “సంశోధనమిహ వమనం న విరేకః” ఇత్యపరే, కుతః? విరేచనేన హి పిత్తక్షయాదార్తవస్య క్షయ ఏవ స్యాదితి, వమనేన తు సౌమ్యధాతౌ నిర్హృతే ఆగ్నేయధాతౌ వృద్ధే ఆర్తవమాప్యాయ్యతే| ఆగ్నేయానాం చ ద్రవ్యాణామితి తిలమాషసురాశుక్తాదీనాం| స్తన్యక్షయ ఇత్యాది| మ్లానతా అనున్నతిః| చికిత్సామాహ- తత్ర శ్లేష్మవర్ధనేత్యాది| స్తన్యస్య రసజత్వాత్| గర్భక్షయ ఇత్యాది| అత్ర చికిత్సామాహ- తత్రేత్యాది| ప్రాప్తబస్తికాలాయా ఇతి ప్రాప్తాష్టమమాసాయా ఇత్యర్థః| మేద్యాన్నోపయోగ ఇతి స్నిగ్ధాన్నోపయోగః; “మేధ్యాండోపయోగ” ఇత్యన్యే పఠంతి, “మేధ్యాండాని వృష్యాండాని, బస్తమత్స్యాండాదీని” ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి||12||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

అత ఊర్ధ్వమతివృద్ధానాం దోషధాతుమలానాం లక్షణం వక్ష్యామః | వృద్ధిః పునరేషాం స్వయోనివర్ధనాత్యుపసేవనాద్భవతి | తత్ర, వాతవృద్ధౌ వాక్పారుష్యం కార్శ్యం కార్ష్ణ్యం గాత్రస్ఫురణముష్ణకామి(మ)తా నిద్రానాశోఽల్పబలత్వం గాఢవర్చస్త్వం చ; పిత్తవృద్ధౌ పీతావభాసతా సంతాపః శీతకామిత్వమల్పనిద్రతా మూర్చ్ఛా బలహానిరింద్రియదౌర్బల్యం పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వం చ; శ్లేష్మవృద్ధౌ శౌక్ల్యం శైత్యం స్థైర్యం గౌరవమవసాదస్తంద్రా నిద్రా సంధివిశ్లేషశ్చ ||13||

అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| గాఢవర్చస్త్వం చేతి చకారోఽయం వాతస్య ప్రకృతికర్మణోఽతిశయత్వం సముచ్చినోతి, ఏవం పిత్తకఫరసాదిష్వపి చకారప్రయోజనం| వాక్పారుష్యం వచనకార్కశ్యం, కేచిద్వాక్పారుష్యం న పఠంతి| కార్శ్యం మాంసక్షయః| కార్ష్ణ్యం కృష్ణత్వం శరీరే| అల్పబలత్వం ఉత్సాహహానిః| పిత్తవృద్ధావిత్యాది| అల్పనిద్రతా కించిత్ స్నిగ్ధత్వాత్ పిత్తస్య| మూర్చ్ఛా సర్వేంద్రియశక్తేస్తిరస్కారః| బలహానిరిహ ఓజోహానిః, సంతాపాత్తత్క్షయోపపత్తేః| శ్లేష్మవృద్ధావిత్యాది| శౌక్ల్యశైత్యే త్వగాదీనాం| స్థైర్యం గాత్రాణాం స్తంభః| అవసాదః చిత్తదేహయోర్గ్లానిః| తంద్రా నిద్రాభేదః| సంధివిశ్లేషః అత్యంతవృద్ధేన విష(ఘ)టనం| ‘సంధ్యస్థిశ్లిష్టతా ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ‘కఫోపచితత్వాత్ సుష్ఠు సంఘట్టనం సంధ్యస్థ్నోర్భవతి’ ఇతి| ‘అధ్యస్థిశ్లిష్టతా’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః||13||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

రసోఽతివృద్ధో హృదయోత్క్లేదం ప్రసేకం చాపాదయతి; రక్తం రక్తాంగాక్షితాం సిరాపూర్ణత్వం చ; మాంసం స్ఫిగ్గండౌష్ఠోపస్థోరుబాహుజంఘాసు వృద్ధిం గురుగాత్రతాం చ; మేదఃస్నిగ్ధాంగతాముదరపార్శ్వవృద్ధిం కాసశ్వాసాదీన్ దౌర్గంధ్యం చ; అస్థ్యధ్యస్థీన్యధిదంతాంశ్చ; మజ్జా సర్వాంగనేత్రగౌరవం చ; శుక్రం శుక్రాశ్మరీమతిప్రాదుర్భావం చ ||14||

ధాతూనామతివృద్ధిం దర్శయన్నాహ- రసోఽతివృద్ధ ఇత్యాది| హృదయోత్క్లేదం హృల్లాసం, అన్యే ఛర్దిమాహుః| ప్రసేకం లాలాస్రావమిత్యర్థః| ఆపాదయతీతి క్రియాపదం గర్భో జఠరాభివృద్ధిం స్వేదం చేత్యంతం యావదనువర్తతే| అధ్యస్థీని అధికాస్థీని| అధిదంతానితి అధికాన్ దంతాన్; చకారాత్ కేశనఖయోరప్యతివృద్ధిర్జ్ఞేయా| శుక్రమిత్యాది|- అతిప్రాదుర్భావమితి అతిప్రవృత్తిం శుక్రస్యేత్యర్థః||14||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

పురీషమాటోపం కుక్షౌ శూలం చ; మూత్రం మూత్రవృద్ధిం ముహుర్ముహుః ప్రవృత్తిం బస్తితోదమాధ్మానం చ; స్వేదస్త్వచో దౌర్గంధ్యం కండూం చ ||15||

మలానామతివృద్ధిం దర్శయన్నాహ- పురీషమిత్యాది| ఆటోపం ఆధ్మానం, క్షోభమిత్యన్యే| మూత్రమిత్యాది| ఆధ్మానమిహ బస్తేరేవ||15||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ఆర్తవమంగమర్దమతిప్రవృత్తిం దౌర్గంధ్యం చ; స్తన్యం స్తనయోరాపీనత్వం ముహుర్ముహుః ప్రవృత్తిం తోదం చ; గర్భో జఠరాభివృద్ధిం స్వేదం చ ||16||

ఉపధాతూనామతివృద్ధిం నిర్దేష్టుమాహ- ఆర్తవమిత్యాది| అంగమర్దో వేదనావిశేషః| దౌర్గంధ్యం పిత్తధర్మత్వాదార్తవస్య, తదుక్తం- “ఈషత్కృష్ణం విగంధం చ” (శా. అ. 3) ఇత్యాది; “దౌర్బల్యం” ఇత్యన్యే పఠంతి| చకారాద్రక్తగుల్మాదీనపి||16||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

తేషాం యథాస్వం సంశోధనం క్షపణం చ క్షయాదవిరుద్ధైః క్రియావిశేషైః ప్రకుర్వీత ||17||

చికిత్సాసూత్రం నిర్దిశన్నాహ- తేషామిత్యాది| యథాస్వం యద్యదస్యాత్మీయం| క్షపణమత్ర సంశమనం| క్షయాదవిరుద్ధైః క్రియావిశేషైరితి తంత్రాంతరోక్తైః| తథాహి- “ఛిన్నావిశ్వాదిభిర్వాయుం, పిత్తం క్షౌద్రఫలత్రికైః| కఫం గుడార్ద్రకాద్యైశ్చ జయేద్దోషావిరోధిభిః”- ఇతి| అన్యే త్వేవం పఠంతి- “తేషాం క్షపణమవిరుద్ధైః క్రియావిశేషైః కుర్వీత”| క్రియావిశేషైరితి క్రియాః సంశోధనసంశమనాహారాచారాఖ్యాః||17||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

పూర్వః పూర్వోఽతివృద్ధత్వాద్వర్ధయేద్ధి పరం పరం | తస్మాదతిప్రవృద్ధానాం ధాతూనాం హ్రాసనం హితం ||18||

స్వయం తావదేతే వృద్ధా అనర్థకరాః, పరంపరయా వర్ధితాః పూర్వపరధాతుభిరపి మహానర్థకారిణ ఇతి దర్శయన్నాహ- పూర్వ ఇత్యాది| హి యస్మాదర్థే| హ్రాసనమితి హ్రాసోఽత్ర వృద్ధేర్హానిః| పూర్వః పూర్వ ఇత్యాద్యుపలక్షణం| తేన పరోఽపి వృద్ధః ప్రతిస్రోతఃసరిద్బంధః(ధ)స్థలాప్లావనన్యాయేన పూర్వం వర్ధయతి, తథా పరోఽపి క్షీణః పూర్వం క్షపయతి, తథా పూర్వః క్షీణః పరం క్షపయతి| కేచిదముం శ్లోకం ‘యస్య ధాతుక్షయాద్వాయుః’ ఇత్యాదిశ్లోకస్యాగ్రే పఠంతి||18||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

బలలక్షణం బలక్షయలక్షణం చాత ఊర్ధ్వముపదేక్ష్యామః | తత్ర రసాదీనాం శుక్రాంతానాం ధాతూనాం యత్ పరం తేజస్తత్ ఖల్వోజస్తదేవ బలమిత్యుచ్యతే, స్వశాస్త్రసిద్ధాంతాత్ ||19||

బలలక్షణమిత్యాది| పరం ఉత్కృష్టం, తేజ ఇవ తేజః, తేజో ఘృతం వా, ఘృతం యథా కృత్స్నక్షీరస్నేహస్తథైవౌజోఽపి కృత్స్నధాతుస్నేహ ఇత్యర్థః; “యత్ పరం తేజ ఇతి యదుత్కృష్టం సారః” ఇత్యన్యే వ్యాఖ్యానయంతి| తత్ ఖల్వోజస్తదేవ బలమిత్యుచ్యత ఇతి, ఇయం చాభేదోక్తిశ్చికిత్సైక్యార్థా, పరమార్థస్తు బలౌజసోర్భేద ఏవ; యథా భేదస్తదుచ్యతే- సర్వధాతుస్నేహభూతస్యోపచయలక్షణస్యౌజసో రూపరసౌ వీర్యాది చ విద్యతే, బలస్య తు భారహరణాదిశక్తిగమ్యస్య రసవీర్యవర్ణాదిగుణా న విద్యంతే, అతోఽనయోర్భేదోఽస్త్యేవేతి; తథాచ బలౌజసోర్భేదో వేదోత్పత్తావధ్యాయే ఉక్తః- “ప్రాణినాం పునర్మూలమాహారో బలవర్ణౌజసాం చ”(సూ. అ. 1)- ఇతి| తంత్రాంతరే తు ఓజఃశబ్దేన రసోఽప్యుచ్యతే, జీవశోణితమప్యోజఃశబ్దేనామనంతి కేచిత్, ఊష్మాణమప్యోజఃశబ్దేనాపరే వదంతి||19||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

తత్ర బలేన స్థిరోపచితమాంసతా సర్వచేష్టాస్వప్రతిఘాతః స్వరవర్ణప్రసాదో బాహ్యానామాభ్యంతరాణాం చ కరణానామాత్మకార్యప్రతిపత్తిర్భవతి ||20||

బలస్య ప్రాకృతం కర్మ నిర్దేష్టుమాహ- తత్ర బలేనేత్యాది| స్థిరోపచితమాంసతేతి ఏతత్సర్వధాతుసారోపచయలక్షణేన బలేన; సర్వచేష్టాస్వితి కాయవాఙ్మనోవ్యాపారేషు, అప్రతిఘాతోఽప్రతిహతశక్తిత్వం, ఏతద్భారహరణాదిశక్తిలక్షణేన బలేన; స్వరవర్ణప్రసాద ఇతి ప్రసాదో నైర్మల్యం; ఏతదుభయాత్మకేన బలేన| బాహ్యానామిత్యాది|- బాహ్యానాం కరణానాం కర్మేంద్రియాణాం, ఆభ్యంతరాణాం బుద్ధీంద్రియాణాం| ఆత్మకార్యప్రతిపత్తిః స్వకీయకార్యావబోధో భవతి; ‘ప్రతిపత్తిరత్రానుష్ఠానం’ ఇత్యన్యే| తత్ర బాహ్యానాం వాక్పాణిపాదపాయూపస్థానామాత్మకార్యాణి వచనాదానగమనవిసర్గానందనాని, ఆభ్యంతరాణాం కరణానాం శ్రోత్రత్వక్చక్షుర్జిహ్వానాసికానామాత్మకార్యాణి శబ్దస్పర్శరూపరసగంధగ్రహణాని; ఏతదప్యుభయాత్మకేన బలేన| కేచిదన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- “బాహ్యానాం శ్రోత్రత్వక్చక్షుర్జిహ్వానాసికావాక్పాణిపాదపాయూపస్థానాం, ఆభ్యంతరాణాం మనోబుద్ధిప్రభృతీనాం, బలకారణభూతమోజః” ఇతి||20||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

భవంతి చాత్ర- ఓజః సోమాత్మకం స్నిగ్ధం శుక్లం శీతం స్థిరం సరం | వివిక్తం మృదు మృత్స్నం చ ప్రాణాయతనముత్తమం ||21|| దేహః సావయవస్తేన వ్యాప్తో భవతి దేహినః | తదభావాచ్చ శీర్యంతే శరీరాణి శరీరిణాం ||22||

బలచికిత్సార్థం స్వచికిత్సార్థమపి చ ప్రాకృతైర్గుణైర్నిర్దిశన్నాహ- ఓజ ఇత్యాది| సోమాత్మకం సౌమ్యం| స్నిగ్ధం స్నేహగుణయుక్తం| శుక్లం అతిశ్వేతం| యత్తు చరకే- “హృది తిష్ఠతి యచ్ఛుద్ధం రక్తమీషత్ సపీతకం” (సూ. అ. 17)- ఇత్యాదిశ్లోకేనౌజస్త్రివర్ణం పఠితం; తత్ర హి శుద్ధగ్రహణేన శుక్లముక్తం, అతః శుక్లపీతరక్తవర్ణాస్త్రయ ఉక్తాః; అత్రాప్యోజసస్త్రయ ఏవ వర్ణాః, యేనాత్ర ‘శుక్రమోజః’ ఇతి పఠితం, శుక్రౌజసోరభేదాదపరం తైలక్షౌద్రవర్ణద్వయం ప్రాప్తం; తేనాత్రాపి శుక్లరక్తపీతవర్ణాస్త్రయ ఏవౌజస ఉక్తాః; న చాత్ర శుక్రౌజసోర్భేదోఽంగీకర్తవ్యః, తస్మిన్ సత్యష్టధాతుత్వం స్యాత్, తస్మాద్రసాదిధాతుస్నేహపరంపరాహైతుకః స్నేహః శుక్రం, క్షీరస్థఘృతమివాభిన్నమోజః శుక్రేణ| అపరే శుక్లస్థానే శుక్రం పఠంతి; యుక్తం చైతత్ శుక్రవర్ణేనైవౌజోవర్ణానాం నిర్దిష్టత్వాత్| శీతం శీతవీర్యం| స్థిరం శరీరావయవస్థైర్యకారి| సరం ప్రసరణశీలం| అన్యే త్వత్ర ‘రసం’ ఇతి పఠంతి, ‘ప్రధానరసకల్పనయా మధురం’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి చ| వివిక్తం శ్రేష్ఠైర్గుణైర్యుక్తం; అన్యే పునర్వివిక్తం ప్రత్యగ్రమాహుః, తతః ప్రత్యగ్రైరేవాన్నాదిభిరాప్యాయనం| మృదు కోమలం| మృత్స్నం చేతి పిచ్ఛిలం| చకారాద్గుర్వాదయో గుణా అనుక్తాః సముచ్చీయంతే| ప్రాణానాం అగ్నీషోమాదీనాం, ఆయతనం స్థానం| ఉత్తమం శ్రేష్ఠం| తత్ర బలేనేత్యాదివాక్యేన స్థితౌ హేతుత్వం ప్రతిపాదయతి| దేహ ఇత్యాది| తేన ఓజసా| భవతి ఉత్పద్యతే| ఇదానీం ప్రలయే తస్యైవ హేతుత్వం దర్శయన్నాహ- తదభావాదిత్యాది| శీర్యంతే వినశ్యంతి| అయం పాఠోఽభావాత్ సమగ్రో న లిఖితః||21-22||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

అభిఘాతాత్క్షయాత్కోపాచ్ఛోకాద్ధ్యానాచ్ఛ్రమాత్క్షుధః | ఓజః సంక్షీయతే హ్యేభ్యో ధాతుగ్రహణనిఃసృతం | తేజః సమీరితం తస్మాద్విస్రంసయతి దేహినః ||23||

ఇదానీమభిఘాతాదిభిర్హేతుభిరోజసః క్షయం నిర్దిశన్నాహ- అభిఘాతాదిత్యాది| ఏభ్యోఽభిఘాతాదిహేతుభ్యః| ధాతుగ్రహణమితి ధాతవో గృహ్యంతే యైస్తాని ధాతుగ్రహణాని ధాతువాహీని స్రోతాంసి, తేభ్యో నిఃసృతం నిర్గతం సర్వధాతుస్నేహపరంపరారూపేణ; అథవా ధాతుగ్రహణం హృదయం ధాతువహస్రోతసాం స్థానత్వాత్, తస్మాద్ధృదయాన్నిఃసృతం, స్రోతసో ముఖైరేవ| అన్యైస్తు హృదయమేవ ధాతూన్ గృహ్ణాతీతి ధాతుగ్రహణశబ్దేనైవ హృదయముచ్యతే| తేజః పిత్తం, సమీరితం సమ్యక్ప్రేరితం ‘వాతేన’ ఇతి శేషః| తస్మాత్ హృదయాత్; విస్రంసయతి చ్యావయతి||23||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

తస్య విస్రంసో వ్యాపత్ క్షయ ఇతి (త్రయో దోషాః;) లింగాని భవంతి సంధివిశ్లేషో గాత్రాణాం సదనం దోషచ్యవనం క్రియాసన్నిరోధశ్చ విస్రంసే, స్తబ్ధగురుగాత్రతా వాతశోఫో వర్ణభేదో గ్లానిస్తంద్రా నిద్రా చ వ్యాపన్నే, మూర్చ్ఛా మాంసక్షయో మోహః ప్రలాపో మరణమితి చ క్షయే ||24||

తస్యౌజసః క్షయభేదాన్ సాధ్యాసాధ్యజ్ఞానార్థం స్వలక్షణైర్నిర్దిశన్నాహ- తస్యేత్యాది| విస్రంసః స్థానాచ్చ్యుతిరభిఘాతాదిభిరేవ| వ్యాపదన్యథాపత్తిః, సా దుష్టదోషదూష్యసంసర్గాత్| క్షయః స్వప్రమాణాత్ శోకధ్యానక్షయాదిభిః| ‘లింగాని వ్యాపన్నస్య భవంతి’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; వ్యాపన్నస్య దోషదూషితస్య| విస్రంసాదీనామోజఃక్షయభేదానాం కిం లింగమిత్యాహ- సంధివిశ్లేష ఇత్యాది| సంధివిశ్లేషః సంధీనాం విషటనం| దోషచ్యవనం స్వస్థానాద్వాతాదీనాం భ్రంశః, అన్యే “దోషైః కృత్వా చ్యవనమోజసః” ఇతి వదంతి, “దోషచ్యవనం మలానాం చ్యవనం” ఇతి కేచిత్| క్రియాణాం కాయవాఙ్మానసీనాం సన్నిరోధః; “క్రియాశబ్దాగ్రే నఞ్ లుప్తో ద్రష్టవ్యః; నఞ్ ఈషదర్థే, తేన క్రియాణామీషత్సన్నిరోధః” ఇత్యన్యే వ్యాచక్షతే| చకారాద్బలస్య ప్రాకృతకర్మహానిః| ఏవం వ్యాపత్తౌ క్షయే చ చకారప్రయోజనం| ఏతాని విస్రంసే లింగాని భవంతీతి యోజ్యం| స్తబ్ధగురుగాత్రతేతి స్తబ్ధగురుభ్యాం గాత్రతేతి సంబధ్యతే; స్తబ్ధగాత్రతా జాన్వాదేరనమనసామర్థ్యం| వర్ణభేదో గౌరాదివర్ణాన్యత్వం| గ్లానిః అప్రహర్షః| తంద్రా ఇంద్రియార్థేఽకర్మణ్యతా| వ్యాపన్నే ‘లింగాని భవంతి’ ఇత్యనువర్తతే| మూర్చ్ఛేత్యాది మూర్చ్ఛా విజ్ఞానేంద్రియనిరోధః| మోహః వైచిత్త్యం| ప్రలాపః అసంబద్ధభాషణం| క్షయే ‘లింగాని భవంతి’ ఇత్యనువర్తతే||24||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

భవంతి చాత్ర- త్రయో దోషా బలస్యోక్తా వ్యాపద్విస్రంసనక్షయాః | విశ్లేషసాదౌ గాత్రాణాం దోషవిస్రంసనం శ్రమః ||25|| అప్రాచుర్యం క్రియాణాం చ బలవిస్రంసలక్షణం | గురుత్వం స్తబ్ధతాఽంగేషు గ్లానిర్వర్ణస్య భేదనం ||26|| తంద్రా నిద్రా వాతశోఫో బలవ్యాపది లక్షణం | మూర్చ్ఛా మాంసక్షయో మోహః ప్రలాపోఽజ్ఞానమేవ చ ||27|| పూర్వోక్తాని చ లింగాని మరణం చ బలక్షయే |28|

గద్యోక్తమేవార్థం శ్లోకైరాహ- భవంతి చాత్రేత్యాది| త్రయో దోషాః తిస్రో వికృతయః| విశ్లేషసాదావిత్యాది| పూర్వోక్తాని విస్రంసవ్యాపదోర్లింగానీత్యర్థః||25-27||

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

తత్ర విస్రంసే వ్యాపన్నే చ క్రియావిశేషైరవిరుద్ధైర్బలమాప్యాయయేత్ ; ఇతరం తు మూఢసంజ్ఞం వర్జయేత్ ||28||

చికిత్సాసూత్రం నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| క్రియావిశేషై రసాయనవాజీకరణాదిభిః| అవిరుద్ధైరగ్న్యాద్యవిరుద్ధైః| బలం శక్త్యుపచయలక్షణం| ఆప్యాయయేత్ వర్ధయేత్| క్షీణస్యావస్థాయాం వర్జనమాహ- ఇతరం త్విత్యాది|- ఇతరం క్షీణం వర్జయేత్| కింభూతం వర్జయేదిత్యాహ- మూఢసంజ్ఞం నష్టసంజ్ఞం, పూర్వం మోహస్యోక్తత్వాత్| మూఢసంజ్ఞం వర్జయేదిత్యేతస్యాగ్రే కేచిత్ సుశ్రుతాధ్యాయినః “తేజోఽప్యాగ్నేయం క్రమశః పచ్యమానానాం ధాతూనామభినిర్వృత్తమంతరస్థం స్నేహజాతం వసాఖ్యం స్త్రీణాం విశేషతో భవతి; తేన మార్దవసౌకుమార్యమృద్వల్పరోమతోత్సాహదృష్టిస్థితిపక్తికాంతిదీప్తయో భవంతి; తత్ కషాయతిక్తగురుశీతరూక్షవిష్టంభివేగవిఘాతవ్యవాయవ్యాయామవ్యాధికర్షణై(ర్శనై)శ్చ విక్రియతే; తస్యాపి పారుష్యవర్ణభేదతోదనిష్ప్రభత్వాని విస్రంసనే భవంతి, కార్శ్యం మందాగ్నితాఽధస్తిర్యక్చ ప్రచ్యుతిర్వ్యాపత్తౌ, దృష్ట్యగ్నిబలహాన్యనిలప్రకోపమరణాని క్షయే| తత్ర స్నేహపానాభ్యంగప్రదేహపరిషేకస్నిగ్ధలఘ్వన్నాని క్షయాదృతే విదధీత” ఇత్యముం పఠంతి| అయం తు పాఠో న పఠనీయః, కుతః? నిబంధకారైరనార్షీకృతత్వాత్ ||28||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

దోషధాతుమలక్షీణో బలక్షీణోఽపి వా నరః | స్వయోనివర్ధనం యత్తదన్నపానం ప్రకాంక్షతి ||29|| యద్యదాహారజాతం తు క్షీణః ప్రార్థయతే నరః | తస్య తస్య స లాభే తు తం తం క్షయమపోహతి ||30|| యస్య ధాతుక్షయాద్వాయుః సంజ్ఞాం కర్మ చ నాశయేత్ | ప్రక్షీణం చ బలం యస్య నాసౌ శక్యశ్చికిత్సితుం ||31||

దోషేత్యాది| స్వయోనివర్ధనం ఆత్మకారణవర్ధనం యదన్నపానం తదభిలషతి| యద్యదిత్యాది| ఆహారజాతమాహారసమూహం| కేచిదాచార్యా అముం శ్లోకం న పఠంతి| కేచిత్ సుశ్రుతాధ్యాయినోఽత్ర దోషధాత్వాదిక్షయవినాశార్థం దేయమన్నాదికం పఠంతి- “యవాన్ ముద్గాన్ హరేణూంశ్చ రూక్షం చ లఘుభోజనం| కషాయకటుతిక్తం చ వాతక్షీణోఽభికాంక్షతి|| తిలమాషకులత్థాది పిష్టాన్నవికృతిం తథా| మస్తుశుక్తామ్లతక్రాణి పిత్తక్షీణస్తథా దధి|| మాంసం మాహిషవారాహమాజం గుడగురూణి చ| శ్లేష్మక్షీణోఽభిలషతి క్షీరస్వప్నదధీని చ|| ఇక్షుం మాంసరసం మంథం మధు సర్పిర్గుడోదకం| అసృఙ్మాంసం యవాగూం చ రసక్షీణోఽభివాంఛతి|| ద్రాక్షాదాడిమయుక్తాని సస్నేహలవణాని చ| రక్తసిద్ధాని మాంసాని రక్తక్షీణోఽభికాంక్షతి||అమ్లాని దధిసిద్ధాని తథా షాడవకాని చ| స్థూలక్రవ్యాదమాంసాని మాంసక్షీణోఽభికాంక్షతి|| మేదఃసిద్ధాని మాంసాని గ్రామ్యానూపౌదకాని చ| సక్షారాణి విశేషేణ మేదఃక్షీణోఽభికాంక్షతి|| రసాన్ సుసిద్ధాన్ సాస్థీని మాంసానీహాభికాంక్షతి|| అస్థిక్షీణస్తథా మాంసం మజ్జాస్థిస్నేహసంయుతం| స్వాద్వమ్లసంయుతం ద్రవ్యం మజ్జక్షీణోఽభికాంక్షతి|| మయూరకుక్కుటాండాని హంససారసయోస్తథా| గ్రామ్యానూపౌదకానాం చ శుక్రక్షీణోఽభికాంక్షతి|| యవాని యవకాన్నాని శాకాని వివిధాని చ| మాయూరం మాషయూషం చ వర్చఃక్షీణోఽభికాంక్షతి|| పేయామిక్షురసం క్షీరం సగుడం బదరోదకం| మూత్రక్షీణోఽభిలషతి త్రపుసైర్వారుకాణి చ|| అభ్యంగం మర్దనం మద్యం నివాతశయనాసనం| గురుప్రావరణం చైవ స్వేదక్షీణోఽభికాంక్షతి|| కట్వమ్లలవణామ్లాని విదాహీని గురూణి చ| ఫలశాకానుపానాని స్త్రీ వాంఛత్యార్తవక్షయే|| మృగాజావివరాహాణాం గర్భాన్ వాంఛతి సంస్కృతాన్| వసాశూల్యప్రకారాదీన్ భోక్తుం గర్భపరిక్షయే|| సురాశాల్యన్నమాంసాని గోక్షీరం శర్కరాం తథా| ఆసవం దధి హృద్యాని క్షయే స్తన్యస్య వాంఛతి” ఇతి| యస్యేత్యాది ‘ఇతరం తు మూఢసంజ్ఞం వర్జయేత్’ ఇత్యనేనైవాస్యోక్తార్థత్వాత్ కేచిదముం న పఠంతి, “సర్వధాతుక్షయవ్యాపకత్వాద్భిన్నవిషయోఽయం శ్లోకః,తస్మాత్ పఠనీయః” ఇత్యన్యే||29-31||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

రసనిమిత్తమేవ స్థౌల్యం కార్శ్యం చ | తత్ర శ్లేష్మలాహారసేవినోఽధ్యశనశీలస్యావ్యాయామినో దివాస్వప్నరతస్య చామ ఏవాన్నరసో మధురతరశ్చ శరీరమనుక్రామన్నతిస్నేహాన్మేదో జనయతి, తదతిస్థౌల్యమాపాదయతి ; తమతిస్థూలం క్షుద్రశ్వాసపిపాసాక్షుత్స్వప్నస్వేదగాత్రదౌర్గంధ్యక్రథనగాత్రసాదగద్గదత్వాని క్షిప్రమేవావిశంతి, సౌకుమార్యాన్మేదసః సర్వక్రియాస్వసమర్థః, కఫమేదోనిరుద్ధమార్గత్వాచ్చాల్పవ్యవాయో భవతి, ఆవృతమార్గత్వాదేవ శేషా ధాతవో నాప్యాయంతేఽత్యర్థమతోఽల్పప్రాణో భవతి, ప్రమేహపిడకాజ్వరభగందరవిద్రధివాతవికారాణామన్యతమం ప్రాప్య పంచత్వముపయాతి, సర్వ ఏవ చాస్య రోగా బలవంతో భవంత్యావృతమార్గత్వాత్ స్రోతసాం; అతస్తస్యోత్పత్తిహేతుం పరిహరేత్ | ఉత్పన్నే తు శిలాజతుగుగ్గులుగోమూత్రత్రిఫలాలోహరజోరసాంజనమధుయవముద్గకోరదూషకశ్యామాకోద్దాలకాదీనాం విరూక్షణచ్ఛేదనీయానాం చ ద్రవ్యాణాం విధివదుపయోగో వ్యాయామో లేఖనబస్త్యుపయోగశ్చేతి ||32||

రసనిమిత్తమిత్యాది| చకారాన్మధ్యశరీరత్వం చ| నను, కథమేక ఏవ రసః పరస్పరవిరుద్ధయోః స్థౌల్యకార్శ్యయోర్హేతురిత్యత ఆహ- తత్రేత్యాది| అధ్యశనశీలస్యేతి అజీర్ణభోజనాభ్యాసిన ఇత్యర్థః| నను, మేదస్వినో దీప్తాగ్నిత్వే కథమామరససంభవః? నైష దోషః, దీప్తాగ్నిత్వేఽప్యధ్యశనశీలత్వాదామరసో భవతి| తర్హి కథం రసశ్చాపక్వశ్చేతి విరోధనీయవచనం? న హ్యపక్వో రసవ్యపదేశం లభతే| సత్యం, జాఠరేణాగ్నినా రసః కద్భావేన కృత ఏవ, కింతు ధాత్వగ్నిభిరపాకాదామ ఇత్యుచ్యతే| శరీరమనుక్రామన్నితి తం తం శరీరదేశం గచ్ఛన్నిత్యర్థః| మేదో జనయతి విశిష్టాహారవశాదదృష్టవశాన్మేదసాఽఽవృతమార్గత్వాచ్చ ధాతుద్వయమతిక్రమ్య మేద ఏవ వర్ధయతి| తదతిస్థౌల్యమాపాదయతీతి తత్ మేదః, ఆపాదయతి కరోతి| క్రథనం స్వపతః కంఠే ఘుర్ఘురారవః, అన్యే త్వకస్మాచ్ఛ్వాసావరోధం క్రథనం కథయంతి| గద్గదత్వం అవ్యక్తవచనత్వం| క్షిప్రమేవావిశంతీతి ఏతే క్షుద్రశ్వాసాదయస్తం స్థూలం శీఘ్రమేవ ప్రవిశంతి, స్థూలే భవంతీత్యర్థః| శేషధాతవో నాప్యాయంతేఽత్యర్థమితి శేషధాతవోఽస్థ్యాదయః| వాతవికారాణామితి అత్ర వాతవికారా మేదఃకృతమార్గావరణనిమిత్తవాతకోపవికారా ఇత్యర్థః| అన్యతమమితి ఏషామేకం| పంచత్వముపయాతీతి మరణముపగచ్ఛతీత్యర్థః| తస్య చికిత్సామాహ- అత ఇత్యాది| తస్యోత్పత్తిహేతుం పరిహరేదిత్యనేన నిదానపరివర్జనేనానాగతాబాధచికిత్సోక్తా| ఉత్పన్నే జాతే పునరిత్యర్థః| ఉద్దాలకాదీనామితి ఉద్దాలక ఆరణ్యకోద్రవః, ఆదిశబ్దాద్గవేధుకాదీనాం గ్రహణం| విరూక్షణచ్ఛేదనీయానామితి విరూక్షణం మేదోఘ్నం, ఛేదనీయం స్రోతోవిశోధనీయం| విధివదుపయోగ ఇతి పురుషాగ్నిబలమాత్రావిధానవానుపయోగ ఇత్యర్థః| లేఖనబస్త్యుపయోగశ్చ లేఖనబస్తయశ్చికిత్సితోక్తాః, “త్రిఫలాక్వాథగోమూత్రక్షౌద్రక్షారసమన్వితాః| ఊషకాదిప్రతీవాపా బస్తయో లేఖనాః స్మృతాః” (చి. అ. 38) ఇతి| చకారాద్వ్యాయామాదయో మృదవః కాంకాయనసక్తవశ్చ||32||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

తత్ర పునర్వాతలాహారసేవినోఽతివ్యాయామవ్యవాయాధ్యయనభయశోకధ్యానరాత్రిజాగరణపిపాసాక్షు త్కషాయాల్పాశనప్రభృతిభిరుపశోషితో రసధాతుః శరీరమననుక్రామన్నల్పత్వాన్న ప్రీణాతి, తస్మాదతికార్శ్యం భవతి; సోఽతికృశః క్షుత్పిపాసాశీతోష్ణవాతవర్షభారాదానేష్వసహిష్ణుర్వాతరోగప్రాయోఽల్పప్రాణశ్చ క్రియాసు భవతి, శ్వాసకాసశోషప్లీహోదరాగ్నిసాదగుల్మరక్తపిత్తానామన్యతమమాసాద్య మరణముపయాతి, సర్వ ఏవ చాస్య రోగా బలవంతో భవంత్యల్పప్రాణత్వాత్; అతస్తస్యోత్పత్తిహేతుం పరిహరేత్ | ఉత్పన్నే తు పయస్యాశ్వగంధావిదారిగంధాశతావరీబలాతిబలానాగబలానాం మధురాణామన్యాసాం చౌషధీనాముపయోగః, క్షీరదధిఘృతమాంసశాలిషష్టికయవగోధూమానాం చ, దివాస్వప్నబ్రహ్మచర్యావ్యాయామబృంహణబస్త్యుపయోగశ్చేతి ||33||

కార్శ్యనిమిత్తం దర్శయన్నాహ- తత్ర పునరిత్యాది| వాతలాహారసేవిన ఇతి అతిరూక్షాహారసేవినః| అతివ్యాయామేత్యాది అతిశబ్దో వ్యాయామాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| క్షయో ధాతుక్షయః| ఉపశోషితో రసధాతురితి అతిరూక్షీకృతోఽల్పీకృతశ్చ| న ప్రీణాతి ఈషత్ప్రీణాతీత్యర్థః| సోఽతికృశ ఇత్యనేనోపచయలక్షణబలాభావో దర్శితః| వాతరోగప్రాయ ఇతి వాతరోగబహుల ఇత్యర్థః| అల్పప్రాణశ్చ క్రియాసు భవతీతి కాయవాఙ్మానసీషు క్రియాసు విషయేఽల్పశక్తిర్భవతి; ఏతేన శక్తిలక్షణబలాభావ ఉక్తః| శోషో రాజయక్ష్మా| ఉత్పన్నే త్వితి ‘కార్శ్యే’ ఇతి శేషః| పయస్యా అర్కపుష్పీ, క్షీరకాకోలీత్యన్యే| విదారిగంధా శాలిపర్ణీ| మధురాణామిత్యాది ఋద్ధివృద్ధిజీవకాదీనాం| బృంహణబస్త్యుపయోగశ్చేతి బృంహణబస్తిర్యథా- “బృంహణద్రవ్యనిఃక్వాథాస్తత్కల్కస్నేహసైంధవైః| యుక్తాః ఖజప్రమథితా బస్తయో బృంహణా మతాః” (చి. అ. 38) ఇతి| చకారాత్ సంతర్పణమపి లఘు కర్తవ్యం||33||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

యః పునరుభయసాధారణాన్యాసేవేత తస్యాన్నరసః శరీరమనుక్రామన్ సమాన్ ధాతూనుపచినోతి, సమధాతుత్వాన్మధ్యశరీరో భవతి సర్వక్రియాసు సమర్థః క్షుత్పిపాసాశీతోష్ణవాతవర్షాతపసహో బలవాంశ్చ, స సతతమనుపాలయితవ్య ఇతి ||34||

మధ్యశరీరస్య హేతుం గుణం చ దర్శయన్నాహ- యః పునరిత్యాది| ఉభయసాధారణాని నాతిస్నిగ్ధరూక్షాణి స్వాస్థ్యవృత్తికాని ద్రవ్యాణి షష్టికరక్తశాలిలావకదాడిమతండులీయకాదీని, అదివాస్వప్నాదీంశ్చ విహారవిశేషాన్| సర్వక్రియాసు సమర్థ ఇత్యనేనైవ బలవత్త్వే లబ్ధే యద్బలవాంశ్చేతి కరోతి తన్నియమార్థం; ఏవంభూతాహారవిహారసేవీ బలవానేవ భవతీత్యర్థః| మధ్యశరీరస్య చికిత్సామాహ- స సతతమనుపాలయితవ్య ఇతి ‘స్వస్థవృత్తానువర్తనేన’ ఇతి శేషః||34||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

భవంతి చాత్ర- అత్యంతగర్హితావేతౌ సదా స్థూలకృశౌ నరౌ | శ్రేష్ఠో మధ్యశరీరస్తు కృశః స్థూలాత్తు పూజితః ||35||

తయోర్ద్వయోః కృశస్థూలయోర్దోషవత్త్వేఽపి స్థూలస్యాతిశయదోషవత్త్వం మధ్యశరీరస్య చ గుణవత్త్వం నిర్దేష్టుమాహ- అత్యంతేత్యాది| కుతః స్థూలాత్ కృశః పూజితః? ఉచ్యతే- స్థూలస్య క్రియాఽక్షమత్వాత్, అతిశయేన వ్యాధిపీడనాచ్చ||35||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

దోషః ప్రకుపితో ధాతూన్ క్షపయత్యాత్మతేజసా | ఇద్ధః స్వతేజసా వహ్నిరుఖాగతమివోదకం ||36||

దోషాదీనాం క్షయవృద్ధ్యోరేకత్ర నిర్దేశేఽపి దోషా ఏవ ధాతుమలక్షయహేతవ ఇతి దర్శయన్నాహ- దోష ఇత్యాది| దోషో వాతపిత్తకఫసంజ్ఞకః| ధాతూనితి ధాతుశబ్దోఽత్ర సమేషు మలేష్వపి వర్తతే, దేహధారణసామర్థ్యాత్; అథవా ధాతుశబ్ద ఉపలక్షణం, తేన మలా అపి ప్రాప్యంతే| క్షపయతీతి క్షపణం వృద్ధిసామ్యయోః హ్రాసః| ఆత్మతేజసేతి ఆత్మశక్త్యా| తత్ర పిత్తం కటుకోష్ణత్వాద్ధాతూన్ క్షపయతి, వాయుశ్చ శోషణహేతుత్వాత్, కఫో మార్గావరోధకత్వాత్| ఇద్ధో దీప్తః| ఉఖాగతం స్థాలీస్థం||36||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

వైలక్షణ్యాచ్ఛరీరాణామస్థాయిత్వాత్తథైవ చ | దోషధాతుమలానాం తు పరిమాణం న విద్యతే ||37||

కుతః పునః పలాదిమానేన దోషాదీనాం ప్రమాణం న నిర్దిష్టమిత్యాహ- వైలక్షణ్యాదిత్యాది|- వైలక్షణ్యాత్ విసదృశత్వాత్, విసదృశత్వం చాత్ర వాతాదిప్రకృతి-రసరక్తాదిసార-సంహనన-దీర్ఘహ్రస్వాదికాయభేదేన| అస్థాయిత్వాత్తథైవ చేతి అనవస్థితత్వాత్, అస్థాయిత్వం చ ద్వివిధేఽపి కాలే నిత్యగ ఆవస్థికేఽపి చ; తత్ర నిత్యగే ప్రాతః శ్లేష్మోపచీయతే మధ్యాహ్నే పిత్తమిత్యాది ప్రత్యహమాహ్నికచయాదిభేదేన, తథా హేమంతే శ్లేష్మోపచీయతే గ్రీష్మే వాయురిత్యాద్యార్తవచయాదిభేదేన; తథాఽఽవస్థికేఽపి బాల్యే శ్లేష్మాఽభివర్ధతే, తథా బాల్యే శుక్రాల్పత్వం కన్యానామార్తవస్తన్యాభావః, యువసు పిత్తముపచీయతే, వృద్ధేషు వాయురిత్యాదినా| పరిమాణమితి స్వం సర్వతో మానం న విద్యతే; తేన కస్యచిదేవ క్వచిదేవ మానం కర్తుం శక్యతే, న సర్వత ఇత్యర్థః||37||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ఏషాం సమత్వం యచ్చాపి భిషగ్భిరవధార్యతే | న తత్ స్వాస్థ్యాదృతే శక్యం వక్తుమన్యేన హేతునా ||38||

నను, దోషాదీనాం పలాదిమానం వినా సామ్యం కథం జ్ఞేయమిత్యాహ- ఏషామిత్యాది| ఏషామితి దోషధాతుమలానాం| న తదిత్యాది తదపి సామ్యం; స్వాస్థ్యాదృతే స్వాస్థ్యం వినా||38||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

దోషాదీనాం త్వసమతామనుమానేన లక్షయేత్ | అప్రసన్నేంద్రియం వీక్ష్య పురుషం కుశలో భిషక్ ||39||

క్షయవృద్ధిభేదాత్మకమసామ్యమనుమానేన దర్శయన్నాహ- దోషాదీనామిత్యాది| దోషాదీనామితి ఆదిశబ్దేన ధాతుమలానాం గ్రహణం| తుశబ్దః పునరర్థే| అసమతాం క్షయవృద్ధిలక్షణాం| ‘అప్రసన్నేంద్రియం’ ఇత్యత్ర ‘అప్రసన్నతనుం’ ఇతి యన్న కృతం తదింద్రియాధిష్ఠానానామింద్రియశక్తీనాం చ ప్రసన్నత్వం బోధయతి| వీక్ష్యేత్యనేన వర్ణాది సర్వముక్తం భవతి| ‘వీక్ష్య’ ఇత్యత్ర ‘జ్ఞాత్వా’ ఇత్యేకే పఠంతి||39||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(స్వస్థస్య రక్షణం కుర్యాదస్వస్థస్య తు బుద్ధిమాన్) | క్షపయేద్బృంహయేచ్చాపి దోషధాతుమలాన్ భిషక్ | తావద్యావదరోగః స్యాదేతత్సామ్యస్య లక్షణం ||40||

అసామ్యం వృద్ధిక్షయాత్మకమిత్యనుమానేన ప్రతిపాద్య కిం కుర్యాదిత్యాహ- క్షపయేదిత్యాది|- క్షపయేదితి వృద్ధాన్ దోషధాతుమలాన్ హ్రాసయేదిత్యర్థః| బృంహయేదితి తానేవ క్షీణాన్ వర్ధయేత్| క్షపణబృంహణయోర్మాత్రావధిం దర్శయన్నాహ- తావదిత్యాది| కుతః పునరారోగ్యమవధిరిత్యాహ- ఏతత్ సామ్యస్య లక్షణమిత్యాది| అయం పాఠః సమగ్రోఽభావాన్న లిఖితః||40||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

సమదోషః సమాగ్నిశ్చ సమధాతుమలక్రియః | ప్రసన్నాత్మేంద్రియమనాః స్వస్థ ఇత్యభిధీయతే ||41||

దోషాదిసామ్యం స్వాస్థ్యం, తద్దర్శయితుమాహ- సమదోష ఇత్యాది| నను, ద్వివిధేఽపి కాలే నిత్యం దోషచయాద్యనుబంధాత్ కథం సమదోషత్వం? తథాహి నిత్యగే- ఆహ్నికే తావత్ ప్రాతః కఫః కుప్యతి, మధ్యాహ్నే పిత్తమిత్యాది; తథాఽఽర్తవేఽపి హేమంతే కఫశ్చీయతే వసంతే స ఏవ కుప్యతీతి; తథాఽఽవస్థికే చ కాలే ‘బాలే(ల్యే)వివర్ధతే శ్లేష్మా’(సూ. అ. 35) ఇత్యాద్యుక్తత్వాత్| ఉచ్యతే- దోషచయాదేరల్పత్వాదతద్వ్యపదేశ ఇతి, ఏకతండులాభ్యవహారేఽనశనవ్యపదేశవత్| అన్యే త్వేవం వదంతి- “ఆర్తవే చయాదౌ స్వస్థవృత్తోక్తవిధిభిరాహోరాత్రికే పునరనాగతాబాధోక్తదంతధావనాదివిధానేన దోషాణాం సామ్యముపపన్నమేవ” ఇతి| సమధాతుమలక్రియ ఇతి సమా ధాతుమలానాం క్రియా యస్య స తథా| క్రియా స్వప్నజాగరణాదికేతి కేచిద్భిన్నం క్రియాశబ్దం వ్యాఖ్యానయంతి| ప్రసన్నాత్మేంద్రియమనా ఇతి ఆత్మా దేహః, అన్యే కర్మాత్మా బద్ధపురుషః; తస్య నిర్వికారస్యాపి శరీరగుణదోషాభ్యాం బద్ధత్వమాచార్యైర్బహుధోక్తం , అస్మాభిర్గ్రంథగౌరవభయాన్నోచ్యతే| ఇంద్రియాణి భౌతికాధిష్ఠానశక్తిరూపాణి, మనస్త్వింద్రియానుగ్రాహకమంతఃకరణం| ఏవంభూతః పురుషః స్వస్థ ఇత్యభిధీయతే ‘పూర్వాచార్యైః’ ఇతి శేషః| దోషసామ్యేనైవాగ్న్యాదిసామ్యం లబ్ధం తత్ కిం పృథగాచార్యః ప్రాహ? ఉచ్యతే, న దోషైః సమా అగ్న్యాదయో భవితుమర్హంతీతి; కుతః? పృథక్చికిత్సితత్వాత్; పిత్తహరణమపి సర్పిరజాపయశ్చాగ్నిం వర్ధయతి| అత్ర శ్రీమాధవః ప్రాహ- “లబ్ధాశ్చేత్ సమదోషత్వే సమాగ్నిత్వాదయస్తదా| పృథగుక్తాః కిమర్థం తే భక్తిరేషా నిరర్థకా”- ఇతి; సమాధానమాహ- “దోషేఽభ్యస్తే యతో భిన్నాః పృథగుక్తా అతస్తు తే| ప్రకృత్యా తాదృశాః కేచిదత్యర్థం వా న దూషణం”- ఇతి| ‘దోషాదీనాం త్వసమతాం’ ఇత్యాదిశ్లోకం ‘వైలక్షణ్యాచ్ఛరీరాణాం’ ఇత్యాదిశ్లోకాగ్రే కేచిదన్యథా పఠంతి| తథాహి, “పలాదిమానాభావాత్ కథమేషాం సామ్యం జ్ఞేయమిత్యాహ- ‘దోషాదీనాం తు సమతామనుమానేన లక్షయేత్’ ఇతి శ్లోకార్ధమేవ దోషసామ్యజ్ఞానార్థం పఠంతి| యేనానుమానేన సమతా జ్ఞేయా తదేవ దర్శయన్నాహ- ఏషాం సమత్వం యచ్చాపీత్యాది| ఏతేన సామ్యకార్యేణ స్వాస్థ్యేన దోషాణాం సమతా జ్ఞాతవ్యేత్యర్థః| అతోఽనంతరం ‘సమదోషః సమాగ్నిశ్చ’ ఇత్యాది పఠంతి| వ్యాఖ్యానం చాస్య పూర్వమేవోక్తం| ఇదానీం స్వస్థప్రతిపాలనాయాస్వస్థస్య చ స్వాస్థ్యకరణాయాహ- ‘స్వస్థస్య రక్షణం కుర్యాదస్వస్థస్య తు బుద్ధిమాన్| క్షపయేద్బృంహయేచ్చాపి’ ఇత్యాది;” ఈదృశం కృత్వా కేచిత్ పాఠక్రమం పఠంతి||41||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయో నామ పంచదశోఽధ్యాయః ||15||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయో నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||