15. dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

దోషధాతుమలమూలం హి శరీరం, తస్మాదేతేషాం లక్షణముచ్యమానముపధారయ ||3||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

తత్ర ప్రస్పందనోద్వహనపూరణవివేకధారణలక్షణో వాయుః పంచధా ప్రవిభక్తః శరీరం ధారయతి (1) |4|

Adhikarana 4 (4(2)) · Śloka 4

రాగపక్త్యోజస్తేజోమేధోష్మకృత్ పిత్తం పంచధా ప్రవిభక్తమగ్నికర్మణాఽనుగ్రహం కరోతి; (2) |4|

Adhikarana 5 (4) · Śloka 4

సంధిసంశ్లేషణస్నేహనరోపణపూరణబలస్థైర్యకృచ్ఛ్లేష్మా పంచధా ప్రవిభక్త ఉదకకర్మణాఽనుగ్రహం కరోతి ||4||

Adhikarana 6 (5(1)) · Śloka 5

రసస్తుష్టిం ప్రీణనం రక్తపుష్టిం చ కరోతి, రక్తం వర్ణప్రసాదం మాంసపుష్టిం జీవయతి చ, మాంసం శరీరపుష్టిం మేదసశ్చ, మేదః స్నేహస్వేదౌ దృఢత్వం పుష్టిమస్థ్నాం చ, అస్థీని దేహధారణం మజ్జ్ఞః పుష్టిం చ, మజ్జా స్నేహం బలం శుక్రపుష్టిం పూరణమస్థ్నాం చ కరోతి, శుక్రం ధైర్యం చ్యవనం ప్రీతిం దేహబలం హర్షం బీజార్థం చ; (1) |5|

Adhikarana 7 (5(2)) · Śloka 5

పురీషముపస్తంభం వాయ్వగ్నిధారణం చ, బస్తిపూరణవిక్లేదకృన్మూత్రం, స్వేదః క్లేదత్వక్సౌకుమార్యకృత్; (2) |5|

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

రక్తలక్షణమార్తవం గర్భకృచ్చ, గర్భో గర్భలక్షణం, స్తన్యం స్తనయోరాపీనత్వజననం జీవనం చేతి ||5||

Adhikarana 9 (6) · Śloka 6

తత్ర విధివత్ పరిరక్షణం కుర్వీత ||6||

Adhikarana 10 (7) · Śloka 7

అత ఊర్ధ్వమేషాం క్షీణలక్షణం వక్ష్యామః | తత్ర, వాతక్షయే మందచేష్టతాఽల్పవాక్త్వమప్రహర్షో మూఢసంజ్ఞతా చ, పిత్తక్షయే మందోష్మాగ్నితా నిష్ప్రభతా చ, శ్లేష్మక్షయే రూక్షతాఽంతర్దాహ ఆమాశయేతరశ్లేష్మాశయశూన్యతా సంధిశైథిల్యం (తృష్ణా దౌర్బల్యం ప్రజాగరణం) చ ||7||

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

తత్ర స్వయోనివర్ధనాన్యేవ ప్రతీకారః ||8||

Adhikarana 12 (9) · Śloka 9

రసక్షయే హృత్పీడాకంపశూన్యతాస్తృష్ణా చ, శోణితక్షయే త్వక్పారుష్యమమ్లశీతప్రార్థనా సిరాశైథిల్యం చ, మాంసక్షయే స్ఫిగ్గండౌష్ఠోపస్థోరువక్షఃకక్షాపిండికోదరగ్రీవాశుష్కతా రౌక్ష్యతోదౌ గాత్రాణాం సదనం ధమనీశైథిల్యం చ, మేదఃక్షయే ప్లీహాభివృద్ధిః సంధిశూన్యతా రౌక్ష్యం మేదురమాంసప్రార్థనా చ, అస్థిక్షయేఽస్థిశూలం దంతనఖభంగో రౌక్ష్యం చ, మజ్జక్షయేఽల్పశుక్రతా పర్వభేదోఽస్థినిస్తోదోఽస్థిశూన్యతా చ, శుక్రక్షయే మేఢ్రవృషణవేదనాఽశక్తిర్మైథునే చిరాద్వా ప్రసేకః ప్రసేకే చాల్పరక్తశుక్రదర్శనం ||9||

Adhikarana 13 (10) · Śloka 10

తత్రాపి స్వయోనివర్ధనద్రవ్యోపయోగః (ప్రతీకారః ) ||10||

Adhikarana 14 (11) · Śloka 11

పురీషక్షయే హృదయపార్శ్వపీడా సశబ్దస్య చ వాయోరూర్ధ్వగమనం కుక్షౌ సంచరణం చ, మూత్రక్షయే బస్తితోదోఽల్పమూత్రతా చ; అత్రాపి స్వయోనివర్ధనద్రవ్యోపయోగః | స్వేదక్షయే స్తబ్ధరోమకూపతా త్వక్శోషః స్పర్శవైగుణ్యం స్వేదనాశశ్చ; తత్రాభ్యంగః స్వేదోపయోగశ్చ ||11||

Adhikarana 15 (12) · Śloka 12

ఆర్తవక్షయే యథోచితకాలాదర్శనమల్పతా వా యోనివేదనా చ; తత్ర సంశోధనమాగ్నేయానాం చ ద్రవ్యాణాం విధివదుపయోగః | స్తనక్షయే స్తనయోర్మ్లానతా స్తన్యాసంభవోఽల్పతా వా; తత్ర శ్లేష్మవర్ధనద్రవ్యోపయోగః | గర్భక్షయే గర్భాస్పందనమనున్నతకుక్షితా చ; తత్ర ప్రాప్తబస్తికాలాయాః క్షీరబస్తిప్రయోగో మేద్యాన్నోపయోగశ్చేతి ||12||

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

అత ఊర్ధ్వమతివృద్ధానాం దోషధాతుమలానాం లక్షణం వక్ష్యామః | వృద్ధిః పునరేషాం స్వయోనివర్ధనాత్యుపసేవనాద్భవతి | తత్ర, వాతవృద్ధౌ వాక్పారుష్యం కార్శ్యం కార్ష్ణ్యం గాత్రస్ఫురణముష్ణకామి(మ)తా నిద్రానాశోఽల్పబలత్వం గాఢవర్చస్త్వం చ; పిత్తవృద్ధౌ పీతావభాసతా సంతాపః శీతకామిత్వమల్పనిద్రతా మూర్చ్ఛా బలహానిరింద్రియదౌర్బల్యం పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వం చ; శ్లేష్మవృద్ధౌ శౌక్ల్యం శైత్యం స్థైర్యం గౌరవమవసాదస్తంద్రా నిద్రా సంధివిశ్లేషశ్చ ||13||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

రసోఽతివృద్ధో హృదయోత్క్లేదం ప్రసేకం చాపాదయతి; రక్తం రక్తాంగాక్షితాం సిరాపూర్ణత్వం చ; మాంసం స్ఫిగ్గండౌష్ఠోపస్థోరుబాహుజంఘాసు వృద్ధిం గురుగాత్రతాం చ; మేదఃస్నిగ్ధాంగతాముదరపార్శ్వవృద్ధిం కాసశ్వాసాదీన్ దౌర్గంధ్యం చ; అస్థ్యధ్యస్థీన్యధిదంతాంశ్చ; మజ్జా సర్వాంగనేత్రగౌరవం చ; శుక్రం శుక్రాశ్మరీమతిప్రాదుర్భావం చ ||14||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

పురీషమాటోపం కుక్షౌ శూలం చ; మూత్రం మూత్రవృద్ధిం ముహుర్ముహుః ప్రవృత్తిం బస్తితోదమాధ్మానం చ; స్వేదస్త్వచో దౌర్గంధ్యం కండూం చ ||15||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ఆర్తవమంగమర్దమతిప్రవృత్తిం దౌర్గంధ్యం చ; స్తన్యం స్తనయోరాపీనత్వం ముహుర్ముహుః ప్రవృత్తిం తోదం చ; గర్భో జఠరాభివృద్ధిం స్వేదం చ ||16||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

తేషాం యథాస్వం సంశోధనం క్షపణం చ క్షయాదవిరుద్ధైః క్రియావిశేషైః ప్రకుర్వీత ||17||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

పూర్వః పూర్వోఽతివృద్ధత్వాద్వర్ధయేద్ధి పరం పరం | తస్మాదతిప్రవృద్ధానాం ధాతూనాం హ్రాసనం హితం ||18||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

బలలక్షణం బలక్షయలక్షణం చాత ఊర్ధ్వముపదేక్ష్యామః | తత్ర రసాదీనాం శుక్రాంతానాం ధాతూనాం యత్ పరం తేజస్తత్ ఖల్వోజస్తదేవ బలమిత్యుచ్యతే, స్వశాస్త్రసిద్ధాంతాత్ ||19||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

తత్ర బలేన స్థిరోపచితమాంసతా సర్వచేష్టాస్వప్రతిఘాతః స్వరవర్ణప్రసాదో బాహ్యానామాభ్యంతరాణాం చ కరణానామాత్మకార్యప్రతిపత్తిర్భవతి ||20||

Adhikarana 24 (21-22) · Śloka 22

భవంతి చాత్ర- ఓజః సోమాత్మకం స్నిగ్ధం శుక్లం శీతం స్థిరం సరం | వివిక్తం మృదు మృత్స్నం చ ప్రాణాయతనముత్తమం ||21|| దేహః సావయవస్తేన వ్యాప్తో భవతి దేహినః | తదభావాచ్చ శీర్యంతే శరీరాణి శరీరిణాం ||22||

Adhikarana 25 (23) · Śloka 23

అభిఘాతాత్క్షయాత్కోపాచ్ఛోకాద్ధ్యానాచ్ఛ్రమాత్క్షుధః | ఓజః సంక్షీయతే హ్యేభ్యో ధాతుగ్రహణనిఃసృతం | తేజః సమీరితం తస్మాద్విస్రంసయతి దేహినః ||23||

Adhikarana 26 (24) · Śloka 24

తస్య విస్రంసో వ్యాపత్ క్షయ ఇతి (త్రయో దోషాః;) లింగాని భవంతి సంధివిశ్లేషో గాత్రాణాం సదనం దోషచ్యవనం క్రియాసన్నిరోధశ్చ విస్రంసే, స్తబ్ధగురుగాత్రతా వాతశోఫో వర్ణభేదో గ్లానిస్తంద్రా నిద్రా చ వ్యాపన్నే, మూర్చ్ఛా మాంసక్షయో మోహః ప్రలాపో మరణమితి చ క్షయే ||24||

Adhikarana 27 (25-27) · Śloka 28

భవంతి చాత్ర- త్రయో దోషా బలస్యోక్తా వ్యాపద్విస్రంసనక్షయాః | విశ్లేషసాదౌ గాత్రాణాం దోషవిస్రంసనం శ్రమః ||25|| అప్రాచుర్యం క్రియాణాం చ బలవిస్రంసలక్షణం | గురుత్వం స్తబ్ధతాఽంగేషు గ్లానిర్వర్ణస్య భేదనం ||26|| తంద్రా నిద్రా వాతశోఫో బలవ్యాపది లక్షణం | మూర్చ్ఛా మాంసక్షయో మోహః ప్రలాపోఽజ్ఞానమేవ చ ||27|| పూర్వోక్తాని చ లింగాని మరణం చ బలక్షయే |28|

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

తత్ర విస్రంసే వ్యాపన్నే చ క్రియావిశేషైరవిరుద్ధైర్బలమాప్యాయయేత్ ; ఇతరం తు మూఢసంజ్ఞం వర్జయేత్ ||28||

Adhikarana 29 (29-31) · Śloka 31

దోషధాతుమలక్షీణో బలక్షీణోఽపి వా నరః | స్వయోనివర్ధనం యత్తదన్నపానం ప్రకాంక్షతి ||29|| యద్యదాహారజాతం తు క్షీణః ప్రార్థయతే నరః | తస్య తస్య స లాభే తు తం తం క్షయమపోహతి ||30|| యస్య ధాతుక్షయాద్వాయుః సంజ్ఞాం కర్మ చ నాశయేత్ | ప్రక్షీణం చ బలం యస్య నాసౌ శక్యశ్చికిత్సితుం ||31||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

రసనిమిత్తమేవ స్థౌల్యం కార్శ్యం చ | తత్ర శ్లేష్మలాహారసేవినోఽధ్యశనశీలస్యావ్యాయామినో దివాస్వప్నరతస్య చామ ఏవాన్నరసో మధురతరశ్చ శరీరమనుక్రామన్నతిస్నేహాన్మేదో జనయతి, తదతిస్థౌల్యమాపాదయతి ; తమతిస్థూలం క్షుద్రశ్వాసపిపాసాక్షుత్స్వప్నస్వేదగాత్రదౌర్గంధ్యక్రథనగాత్రసాదగద్గదత్వాని క్షిప్రమేవావిశంతి, సౌకుమార్యాన్మేదసః సర్వక్రియాస్వసమర్థః, కఫమేదోనిరుద్ధమార్గత్వాచ్చాల్పవ్యవాయో భవతి, ఆవృతమార్గత్వాదేవ శేషా ధాతవో నాప్యాయంతేఽత్యర్థమతోఽల్పప్రాణో భవతి, ప్రమేహపిడకాజ్వరభగందరవిద్రధివాతవికారాణామన్యతమం ప్రాప్య పంచత్వముపయాతి, సర్వ ఏవ చాస్య రోగా బలవంతో భవంత్యావృతమార్గత్వాత్ స్రోతసాం; అతస్తస్యోత్పత్తిహేతుం పరిహరేత్ | ఉత్పన్నే తు శిలాజతుగుగ్గులుగోమూత్రత్రిఫలాలోహరజోరసాంజనమధుయవముద్గకోరదూషకశ్యామాకోద్దాలకాదీనాం విరూక్షణచ్ఛేదనీయానాం చ ద్రవ్యాణాం విధివదుపయోగో వ్యాయామో లేఖనబస్త్యుపయోగశ్చేతి ||32||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

తత్ర పునర్వాతలాహారసేవినోఽతివ్యాయామవ్యవాయాధ్యయనభయశోకధ్యానరాత్రిజాగరణపిపాసాక్షు త్కషాయాల్పాశనప్రభృతిభిరుపశోషితో రసధాతుః శరీరమననుక్రామన్నల్పత్వాన్న ప్రీణాతి, తస్మాదతికార్శ్యం భవతి; సోఽతికృశః క్షుత్పిపాసాశీతోష్ణవాతవర్షభారాదానేష్వసహిష్ణుర్వాతరోగప్రాయోఽల్పప్రాణశ్చ క్రియాసు భవతి, శ్వాసకాసశోషప్లీహోదరాగ్నిసాదగుల్మరక్తపిత్తానామన్యతమమాసాద్య మరణముపయాతి, సర్వ ఏవ చాస్య రోగా బలవంతో భవంత్యల్పప్రాణత్వాత్; అతస్తస్యోత్పత్తిహేతుం పరిహరేత్ | ఉత్పన్నే తు పయస్యాశ్వగంధావిదారిగంధాశతావరీబలాతిబలానాగబలానాం మధురాణామన్యాసాం చౌషధీనాముపయోగః, క్షీరదధిఘృతమాంసశాలిషష్టికయవగోధూమానాం చ, దివాస్వప్నబ్రహ్మచర్యావ్యాయామబృంహణబస్త్యుపయోగశ్చేతి ||33||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

యః పునరుభయసాధారణాన్యాసేవేత తస్యాన్నరసః శరీరమనుక్రామన్ సమాన్ ధాతూనుపచినోతి, సమధాతుత్వాన్మధ్యశరీరో భవతి సర్వక్రియాసు సమర్థః క్షుత్పిపాసాశీతోష్ణవాతవర్షాతపసహో బలవాంశ్చ, స సతతమనుపాలయితవ్య ఇతి ||34||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

భవంతి చాత్ర- అత్యంతగర్హితావేతౌ సదా స్థూలకృశౌ నరౌ | శ్రేష్ఠో మధ్యశరీరస్తు కృశః స్థూలాత్తు పూజితః ||35||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

దోషః ప్రకుపితో ధాతూన్ క్షపయత్యాత్మతేజసా | ఇద్ధః స్వతేజసా వహ్నిరుఖాగతమివోదకం ||36||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

వైలక్షణ్యాచ్ఛరీరాణామస్థాయిత్వాత్తథైవ చ | దోషధాతుమలానాం తు పరిమాణం న విద్యతే ||37||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ఏషాం సమత్వం యచ్చాపి భిషగ్భిరవధార్యతే | న తత్ స్వాస్థ్యాదృతే శక్యం వక్తుమన్యేన హేతునా ||38||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

దోషాదీనాం త్వసమతామనుమానేన లక్షయేత్ | అప్రసన్నేంద్రియం వీక్ష్య పురుషం కుశలో భిషక్ ||39||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

(స్వస్థస్య రక్షణం కుర్యాదస్వస్థస్య తు బుద్ధిమాన్) | క్షపయేద్బృంహయేచ్చాపి దోషధాతుమలాన్ భిషక్ | తావద్యావదరోగః స్యాదేతత్సామ్యస్య లక్షణం ||40||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

సమదోషః సమాగ్నిశ్చ సమధాతుమలక్రియః | ప్రసన్నాత్మేంద్రియమనాః స్వస్థ ఇత్యభిధీయతే ||41||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయో నామ పంచదశోఽధ్యాయః ||15||