40. dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| દ્રવ્યાદીનાં વિજ્ઞાનં વિશિષ્ટજ્ઞાનં તદધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાય ઇત્યર્થઃ| દ્રવ્યમૌષધમુચ્યતે, રસો મધુરાદિકઃ, ગુણાઃ શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષમન્દતીક્ષ્ણગુરુલઘુપિચ્છિલવિશદશ્લક્ષ્ણપરુષકઠિનમૃદુદ્રવસાન્દ્રસ્થિરસરસ્થૂલસૂક્ષ્મા વિંશતિઃ, વીર્યં ચાષ્ટવિધં, તદ્યથા- શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષવિશદપિચ્છિલમૃદુતીક્ષ્ણાનિ, વિંશતિગુણાનાં મધ્યે એતેષામષ્ટાનાં ગુણાનાં વીર્યમિતિ સઞ્જ્ઞા| નનુ, ગુણાદ્વીર્યાણાં કો ભેદઃ? ઉચ્યતે- ય એવ ગુણા આમલક્યાં ત એવ હરીતક્યામ્, અસ્તિ ચ વીર્યે વિશેષઃ; તથાહિ- ઉષ્ણવીર્યા હરીતકી, શીતવીર્યમામલકમિતિ; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- દ્રવ્યરસગુણવિપાકૈર્યત્ કર્મ કર્તું ન શક્યતે તત્ કર્મ કુર્વન્ પ્રભાવો વીર્યમુચ્યતે, તથાહિ- “વીર્યં શક્તિરુત્પત્તિવિશેષઃ, સામર્થ્યં પ્રભાવ ઇત્યનર્થાન્તરમ્”| યદ્દ્રવ્યં પરિણામકાલે સ્વાભાવિકં રસં પરિત્યજ્ય રસાન્તરં ભજતે તત્ર ‘વિપાક’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

કેચિદાચાર્યા બ્રુવતે- દ્રવ્યં પ્રધાનં, કસ્માત્? વ્યવસ્થિતત્વાત્, ઇહ ખલુ દ્રવ્યં વ્યવસ્થિતં ન રસાદયઃ, યથા આમે ફલે યે રસાદયસ્તે પક્વે ન સન્તિ; નિત્યત્વાચ્ચ, નિત્યં હિ દ્રવ્યમનિત્યા ગુણાઃ, યથા કલ્કાદિપ્રવિભાગઃ, સ એવ સમ્પન્નરસગન્ધો વ્યાપન્નરસગન્ધો વા ભવતિ; સ્વજાત્યવસ્થાનાચ્ચ, યથા હિ પાર્થિવં દ્રવ્યમન્યભાવં ન ગચ્છત્યેવં શેષાણિ; પઞ્ચેન્દ્રિયગ્રહણાશ્ચ, પઞ્ચભિરિન્દ્રિયૈર્ગૃહ્યતે દ્રવ્યં ન રસાદયઃ; આશ્રયત્વાચ્ચ, દ્રવ્યમાશ્રિતા રસાદયઃ; આરમ્ભસામર્થ્યાચ્ચ, દ્રવ્યાશ્રિત આરમ્ભઃ, યથા- ‘વિદારિગન્ધાદિમાહૃત્ય સઙ્ક્ષુદ્ય વિપચેત્’ ઇત્યેવમાદિષુ ન રસાદિષ્વારમ્ભઃ; શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાચ્ચ, શાસ્ત્રે હિ દ્રવ્યં પ્રધાનમુપદેશે યોગાનાં, યથા- ‘માતુલુઙ્ગાગ્નિમન્થૌ ચ’ ઇત્યાદૌ ન રસાદય ઉપદિશ્યન્તે; ક્રમાપેક્ષિતત્વાચ્ચ રસાદીનાં, રસાદયો હિ દ્રવ્યક્રમમપેક્ષન્તે, યથા- તરુણે તરુણાઃ સમ્પૂર્ણે સમ્પૂર્ણા ઇતિ; એકદેશસાધ્યત્વાચ્ચ, દ્રવ્યાણામેકદેશેનાપિ વ્યાધયઃ સાધ્યન્તે, યથા- મહાવૃક્ષક્ષીરેણેતિ; તસ્માદ્દ્રવ્યં પ્રધાનં, ન રસાદયઃ, કસ્માત્? નિરવયવત્વાત્ | દ્રવ્યલક્ષણં તુ ‘ક્રિયાગુણવત્ સમવાયિકારણમ્’ ઇતિ ||૩||

તત્ર પ્રત્યેકં દ્રવ્યાદિપ્રાધાન્યમેકીયમતેન પ્રતિપાદયિષ્યન્ દ્રવ્યપ્રાધાન્યં પ્રથમં સકારણં પ્રતિપાદયન્નાહ- કેચિદિત્યાદિ| વ્યવસ્થિતત્વાદિતિ| દ્રવ્યં હિ વ્યવતિષ્ઠતે ન રસાદયઃ, યથા- આમ્રફલમેકમેવ પ્રથમં કષાયામ્લં પશ્ચાદમ્લં તતો મધુરમપિ ભવતિ, ન તુ તદેવામ્રફલમામ્રાતકં કોશામ્રં વા ભવતિ| દ્રવ્યપ્રાધાન્યે દ્વિતીયં હેતુમાહ- નિત્યત્વાદિત્યાદિ|- નિત્યત્વાત્ કિયત્કાલાવસ્થિતત્વાદિત્યર્થઃ| અનિત્યા ગુણા ઇતિ વિનાશિન ઇત્યર્થઃ| કલ્કેત્યાદિ આદિગ્રહણાત્ સ્વરસશૃતશીતફાણ્ટાનામપિ ગ્રહણમ્| સ એવ કલ્કાદિપ્રવિભાગ એવ| સમ્પન્નરસગન્ધો વા ભવતીતિ સંયુક્તરસઃ સંયુક્તગન્ધો વા ભવતીત્યર્થઃ| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- કલ્કાદ્યવસ્થાસ્વપિ દ્રવ્યં તદેવ નાન્યતરદ્દ્રવ્યં, રસગન્ધૌ ત્વન્યૌ સંયુક્તૌ ભવત ઇતિ ગુણાદનિત્યાત્ દ્રવ્યં નિત્યમ્| અન્યે કલ્કાદિસ્થાને ‘કાલાદિપ્રવિભાગાત્’ ઇતિ પઠન્તિ| તેષાં મતે આદિગ્રહણાજ્જલવાતદેશસોમસૂર્યા ગૃહ્યન્તે| તદ્યથા- ‘તા એવૌષધયો ગ્રીષ્મે નિઃસારા રૂક્ષા’ (સૂ. અ.૬) ઇત્યાદિ| દ્રવ્યપ્રાધાન્યે તૃતીયં હેતું દર્શયન્નાહ- સ્વજાત્યવસ્થાનાચ્ચેતિ|- સ્વસ્યાં પાર્થિવાદિજાતાવવસ્થિતત્વાદિત્યર્થઃ| અન્યભાવં ન ગચ્છતિ આપ્યાદિજાતિં ન ગચ્છતિ| ચતુર્થં કારણં દર્શયન્નાહ- પઞ્ચેત્યાદિ| પઞ્ચભિરિન્દ્રિયૈર્દ્રવ્યં ગૃહ્યતે, દ્રવ્યે ગૃહીતે તદાશ્રયા ગુણા ગૃહીતા ભવન્તિ; ગુણાશ્ચ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ| દ્રવ્યે શબ્દોઽપ્યસ્તિ; યથા- પાર્થિવદ્રવ્યે કટકટાશબ્દઃ, આપ્યે ખલખલાશબ્દઃ, તૈજસે તટતટાશબ્દ ઇત્યાદિકઃ| વાયવ્યદ્રવ્યમાકાશદ્રવ્યં ચાનુમાનગ્રાહ્યમમૂર્તત્વાત્| ન રસાદય ઇતિ રસગુણવીર્યવિપાકાસ્તુ ન પઞ્ચેન્દ્રિયગ્રાહ્યા ઇત્યર્થઃ| પઞ્ચમં હેતું દર્શયન્નાહ- આશ્રયત્વાદિત્યાદિ| આશ્રય ઇદં દ્રવ્યં રસાદીનામ્| ષષ્ઠં હેતું દર્શયન્નાહ- આરમ્ભેત્યાદિ| આરમ્ભસામર્થ્યાત્ ઉપક્રમસામર્થ્યાદિત્યર્થઃ| સઙ્ક્ષુદ્ય ચૂર્ણયિત્વેત્યર્થઃ| સપ્તમં હેતું દર્શયન્નાહ- શાસ્ત્રેત્યાદિ| અષ્ટમં હેતું દર્શયન્નાહ- ક્રમેત્યાદિ| તરુણે તરુણા ઇતિ અભિનવે અભિનવા ઇત્યર્થઃ| નવમં હેતુમાહ- એકદેશેત્યાદિ| દ્રવ્યપ્રાધાન્યમભિધાય દ્રવ્યલક્ષણમાહ- દ્રવ્યલક્ષણમિત્યાદિ| ક્રિયાગુણવદિતિ ક્રિયાગુણવદ્દ્રવ્યમિત્યર્થઃ; ક્રિયા કર્મ, ગુણા ઉક્તા વિંશતિઃ| સમવાયિકારણમપિ દ્રવ્યમેવ; યથા- પટે તન્તવઃ, ઘટે મૃત્પિણ્ડ ઇત્યાદિ; ન ચ ક્રિયાયાં ક્રિયા સમવેતા, ન ગુણેષુ ગુણાશ્ચ સમવેતા ઇતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

નેત્યાહુરન્યે , રસાસ્તુ પ્રધાનં; કસ્માત્? આગમાત્, આગમો હિ શાસ્ત્રમુચ્યતે; શાસ્ત્રે હિ રસા અધિકૃતાઃ, યથા- રસાયત્ત આહાર ઇતિ, તસ્મિંસ્તુ પ્રાણાઃ; ઉપદેશાચ્ચ, ઉપદિશ્યન્તે હિ રસાઃ, યથા- મધુરામ્લલવણા વાતં શમયન્તિ; અનુમાનાચ્ચ, રસેન હ્યનુમીયતે દ્રવ્યં, યથા- મધુરમિતિ; ઋષિવચનાચ્ચ, ઋષિવચનં વેદો યથા- કિઞ્ચિદિજ્યાર્થં મધુરમાહરેદિતિ, તસ્માદ્રસાઃ પ્રધાનં; રસેષુ ગુણસઞ્જ્ઞા | રસલક્ષણમન્યત્રોપદેક્ષ્યામઃ ||૪||

રસપ્રાધાન્યે એકીયં દર્શનં નિર્દિશન્નાહ- નેત્યાદિ| નેત્યાહુરન્યે દ્રવ્યપ્રાધાન્યમન્યે ન બ્રુવત ઇત્યર્થઃ| તસ્મિંસ્તુ પ્રાણા ઇતિ આહારે સતિ પ્રાણા ઇત્યર્થઃ| રસપ્રાધાન્યે દ્વિતીયં હેતુમાહ- ઉપદેશાદિત્યાદિ| અત્રૈવ તૃતીયં હેતુમાહ- અનુમાનાદિત્યાદિ| ચતુર્થં હેતુમાહ- ઋષિવચનાદિત્યાદિ| ઇજ્યાર્થં યાગાર્થં; મધુરમાહરેદિતિ મધુરરસમાહરેત્ આનયેત્, ન તુ દ્રવ્યમાનયેદિતિ| ગુણસ્યાપિ કિમિતિ ન પ્રાધાન્યં સાધિતમિત્યાશઙ્ક્યાહ- રસેષ્વિત્યાદિ| અત્રાદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- રસાદિપ્રાધાન્યેનૈવ સાધિતેન ગુણપ્રધાન્યં સાધિતં ભવતિ| યથા દ્રવ્યલક્ષણમુક્તં તથા રસસ્યાપિ કિમિતિ નોક્તમિત્યાહ- રસલક્ષણમિત્યાદિ| અન્યત્ર રસવિજ્ઞાનીયે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

નેત્યાહુરન્યે , વીર્યં પ્રધાનમિતિ | કસ્માત્? તદ્વશેનૌષધકર્મનિષ્પત્તેઃ | ઇહૌષધકર્માણ્યૂર્ધ્વાધોભાગોભયભાગસંશોધનસંશમનસઙ્ગ્રાહિકાગ્નિદીપનપીડનલેખનબૃંહણ- રસાયનવાજીકરણશ્વયથુકરવિલયનદહનદારણમાદનપ્રાણઘ્નવિષપ્રશમનાદીનિ વીર્યપ્રાધાન્યાદ્ભવન્તિ | તચ્ચ વીર્યં દ્વિવિધમુષ્ણં શીતં ચ, અગ્નીષોમીયત્વાજ્જગતઃ | કેચિદષ્ટવિધમાહુઃ- શીતમુષ્ણં સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વિશદં પિચ્છિલં મૃદુ તીક્ષ્ણં ચેતિ | એતાનિ વીર્યાણિ સ્વબલગુણોત્કર્ષાદ્રસમભિભૂયાત્મકર્મ કુર્વન્તિ | યથા તાવન્મહત્પઞ્ચમૂલં કષાયં તિક્તાનુરસં વાતં શમયતિ, ઉષ્ણવીર્યત્વાત્; તથા કુલત્થઃ કષાયઃ, કટુકઃ પલાણ્ડુઃ, સ્નેહભાવાચ્ચ; મધુરશ્ચેક્ષુરસો વાતં વર્ધયતિ, શીતવીર્યત્વાત્; કટુકા પિપ્પલી પિત્તં શમયતિ, મૃદુશીતવીર્યત્વાત્; અમ્લમામલકં લવણં સૈન્ધવં ચ; તિક્તા કાકમાચી પિત્તં વર્ધયતિ, ઉષ્ણવીર્યત્વાત્, મધુરા મત્સ્યાશ્ચ; કટુકં મૂલકં શ્લેષ્માણં વર્ધયતિ, સ્નિગ્ધવીર્યત્વાત્; અમ્લં કપિત્થં શ્લેષ્માણાં શમયતિ, રૂક્ષવીર્યત્વાત્, મધુરં ક્ષૌદ્રં ચ; તદેતન્નિદર્શનમાત્રમુક્તમ્ ||૫||

અપરેષાં વીર્યવાદિનાં મતં નિર્દિશન્નાહ- નેત્યાહુરન્યે ઇત્યાદિ|- ઈદૃશમન્યે ન બ્રુવન્તિ| તદ્વશેનેતિ વીર્યવશેન| કાનિ પુનસ્તાન્યૌષધકર્માણીત્યાહ- ઇહૌષધેત્યાદિ|- સંશોધનં વ્રણાદીનાં; સંશમનમિતિ વમનવિરેચનાદિકં વિના તત્સ્થમેવ શમયતિ સંશમનં, સંશમનભેદા એવ સાઙ્ગ્રહિકાદયઃ; પીડનમિતિ શાલ્મલીત્વગાદીનાં વ્રણે કર્મવિશેષઃ; લેખનં પત્તલીકરણં; બૃંહણં શરીરવૃદ્ધિકરં; રસાયનં વયઃસ્થાપનાદિકરણં; વાજીકરણં વાજિવદ્યેનાપ્રતિહતઃ સ્ત્રિયં યાતિ, અન્યે તુ વાજિશબ્દેન શુક્રમુચ્યતે, તતોઽવાજિનો વાજિનઃ ક્રિયન્તે યેનેતિ વાજીકરણં, શુક્રોત્પાદકમિત્યાહુઃ; શ્વયથુકરવિલયનેતિ કરવિલયનશબ્દૌ શ્વયથુશબ્દેન સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યેતે, ‘શ્વયથુહરવિલયન’ ઇત્યેકે પઠન્તિ; દહનં ક્ષારાદિના; દારણં ગૃધ્રપુરીષાદિના; માદનં મત્તતાકરણમ્, એતચ્ચ મદિરાદીનાં કર્મ; પ્રાણઘ્નત્વં વિષાદેઃ; વિષપ્રશમનત્વમગદાદીનાં; વિષપ્રશમનાદીનીત્યત્રાદિશબ્દેન વ્રણરોપણરોમસઞ્જનનાદયો ગૃહ્યન્તે| સ્વબલગુણોત્કર્ષાદિતિ સ્વબલોત્કર્ષાત્ સ્વગુણોત્કર્ષાચ્ચેત્યર્થઃ| આત્મકર્મ કુર્વન્તિ વાતાદિદોષશમનં કોપનં વા કુર્વન્તિ| અભિભૂય નિરાકરણં કૃત્વેત્યર્થઃ| સ્નેહભાવાચ્ચેત્યત્રાપિ વાતં શમયતીતિ યોજ્યમ્| મધુરશ્ચેક્ષુરસ ઇત્યાદિ ન કેવલં વાતં શમયતીતિ વીર્યં રસમભિભૂય પ્રકોપયત્યપિ વાતમિત્યર્થઃ| કટુકા પિપ્પલીત્યાદિ અત્રાર્દ્રા પિપ્પલી યદિ ગૃહ્યતે તદા તસ્યાઃ સ્વાદુશીતત્વાત્ કટુકેતિ વિશેષણં યુક્તં ન સ્યાત્, અથ શુષ્કા તદા તસ્યાઃ કટૂષ્ણત્વાત્ પિત્તં હન્તીતિ વિશેષણમયુક્તં ભવેત્; સત્યં, ‘તેષુ ગુર્વી સ્વાદુશીતા પિપ્પલ્યાર્દ્રા કફાવહા’ ઇત્યત્ર પાઠે શીતા ચેતિ ચકારો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન ન કેવલં શીતા કટુકા ચેત્યર્થઃ, તતો નાર્દ્રપક્ષે દોષઃ; શુષ્કપક્ષે તુ ‘શુષ્કા કફાનિલઘ્ની સા વૃષ્યા પિત્તાવિરોધિની’ ઇત્યત્ર પિત્તેન સહેષદ્વિરોધિનીતિ વ્યાખ્યાનાન્ન દોષઃ; કેષાઞ્ચિન્મતે ‘પિત્તપ્રકોપણી’ ઇતિ પાઠઃ, તેષાં મતે પિત્તશમનીયત્વં પિપ્પલ્યા વીર્યવાદિનાં મતં, ન પુનઃ સત્યમેષા પિત્તં શમયતિ; યદિ વા આર્દ્રા પિત્તપ્રશમની શુષ્કા પ્રકોપણીતિ| અમ્લમામલકં લવણં સૈન્ધવં ચૈત્યત્રાપિ મૃદુશીતવીર્યત્વાત્ પિત્તં શમયતીતિ યોજ્યમ્| તિક્તા કાકમાચીત્યાદિ પિત્તં વર્ધયતિ કેવલં ન તુ પ્રકોપયતિ, તસ્યાસ્ત્રિદોષઘ્નીત્વાત્| અન્યે ચાત્રૈવં વદન્તિ- વીર્યવાદી એવમુષ્ણવીર્યાં કાકમાચીં મન્યતે, આચાર્યસ્તુ નાત્યુષ્ણશીતામ્, અત એવ ત્રિદોષઘ્નીત્વં કાકમાચ્યા ઇતિ| મધુરા મત્સ્યાશ્ચેત્યત્રાપિ પિત્તં વર્ધયન્તીતિ યોજ્યમ્| મૂલકં બૃહન્મૂલકં ; ન પુનર્બાલકં, ત્રિદોષઘ્નત્વાત્||૫||

Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9

ભવન્તિ ચાત્ર- યે રસા વાતશમના ભવન્તિ યદિ તેષુ વૈ | રૌક્ષ્યલાઘવશૈત્યાનિ ન તે હન્યુઃ સમીરણમ્ ||૬|| યે રસાઃ પિત્તશમના ભવન્તિ યદિ તેષુ વૈ | તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યલઘુતાશ્ચૈવ ન તે તત્કર્મકારિણઃ ||૭|| યે રસાઃ શ્લેષ્મશમના ભવન્તિ યદિ તેષુ વૈ | સ્નેહગૌરવશૈત્યાનિ ન તે તત્કર્મકારિણઃ ||૮|| તસ્માદ્વીર્યં પ્રધાનમિતિ ||૯||

દ્રવ્યાશ્રિતં વીર્યકર્માભિધાય રસાશ્રિતં વીર્યકર્માહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| યે રસા વાતશમના મધુરામ્લલવણાઃ, યે રસાઃ પિત્તશમના મધુરતિક્તકષાયાઃ, યે રસાઃ શ્લેષ્મશમનાઃ કટુતિક્તકષાયાઃ||૬-૯||

Adhikarana 6 (10) · Śloka 10

નેત્યાહુરન્યે , વિપાકઃ પ્રધાનમિતિ | કસ્માત્? સમ્યઙ્મિથ્યાવિપક્વત્વાત્; ઇહ સર્વદ્રવાણ્યભ્યવહૃતાનિ સમ્યઙ્મિથ્યાવિપક્વાનિ ગુણં દોષં વા જનયન્તિ | તત્રાહુરન્યે- પ્રતિ રસં પાક ઇતિ | કેચિત્ત્રિવિધમિચ્છન્તિ- મધુરમમ્લં કટુકં ચેતિ | તત્તુ ન સમ્યક્, ભૂતગુણાદામાચ્ચાન્યોઽમ્લો વિપાકો નાસ્તિ; પિત્તં હિ વિદગ્ધમમ્લતામુપૈત્યાગ્નેયત્વાત્; યદ્યેવં લવણોઽપ્યન્યઃ પાકો ભવિષ્યતિ, શ્લેષ્મા હિ વિદગ્ધો લવણતામુપૈતીતિ | મધુરો મધુરસ્યામ્લોઽમ્લસ્યૈવં સર્વેષામિતિ કેચિદાહુઃ; દૃષ્ટાન્તં ચોપદિશન્તિ- યથા તાવત્ ક્ષીરમુખાગતં પચ્યમાનં મધુરમેવ સ્યાત્તથા શાલિયવમુદ્ગાદયઃ પ્રકીર્ણાઃ સ્વભાવમુત્તરકાલેઽપિ ન પરિત્યજન્તિ તદ્વદિતિ | કેચિદ્વદન્તિ- અબલવન્તો બલવતાં વશમાયાન્તીતિ | એવમનવસ્થિતિઃ, તસ્માદસિદ્ધાન્ત એષઃ | આગમે હિ દ્વિવિધ એવ પાકો મધુરઃ કટુકશ્ચ | તયોર્મધુરાખ્યો ગુરુઃ, કટુકાખ્યો લઘુરિતિ | તત્ર પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાનાં દ્વૈવિધ્યં ભવતિ ગુણસાધર્મ્યાદ્ગુરુતા લઘુતા ચ; પૃથિવ્યાપશ્ચ ગુર્વ્યઃ, શેષાણિ લઘૂનિ; તસ્માદ્દ્વિવિધ એવ પાક ઇતિ ||૧૦||

અપરં વિપાકવાદિમતં નિર્દિશન્નાહ- નેત્યાહુરિત્યાદિ| નેત્યાહુરન્યે વીર્યં પ્રધાનમિતિ કેચિન્ન બ્રુવતે| તર્હિ કિં પ્રધાનં? વિપાકઃ પ્રધાનમિતિ, વિશિષ્ટઃ પાકો વિપાકઃ| સર્વદ્રવ્યાણ્યભ્યવહૃતાનીતિ ઇહ સર્વશબ્દો વામનીયદ્રવ્યાણિ વર્જયિત્વા જ્ઞેયઃ| ગુણં દોષં વા જનયન્તિ ગુણં સમ્યગ્વિપક્વાનિ, દોષં મિથ્યાવિપક્વાનિ| પ્રતિરસં પાક ઇતિ રસં રસં પ્રતિ પાક ઉત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ| તત્તુ ન સમ્યક્, ત્રૈવિધ્યં ન સમ્યગિત્યર્થઃ| કથં પુનસ્ત્રૈવિધ્યં ન સમ્યગિત્યાહ- ભૂતગુણાદિત્યાદિ| એતેન ત્રૈવિધ્યં નિરસ્તમ્| પ્રતિરસં પાક ઇતિ પૂર્વોક્તં સ્થાપયન્નાહ- મધુરો મધુરસ્યેત્યાદિ| અમ્લો અમ્લસ્યૈવં સર્વેષામિતિ કેચિદાહુરિતિ પદચ્છેદઃ| દૃષ્ટાન્તં ચોપદિશન્તીતિ પ્રતિરસપાકે ઇત્યર્થઃ| ઉખાગતં સ્થાલીગતમ્| પ્રકીર્ણા ઇતિ ભૂમૌ નિક્ષિપ્તાઃ ફલિતપર્યન્તા ઇત્યર્થઃ| તદ્વદિતિ એવં રસા અપિ જઠરાગ્નિપક્વાઃ સ્વં રૂપં મધુરાદિકં ન ત્યજન્તિ| તસ્માદિત્યાદિ|- તસ્માત્ કેચિત્ પ્રતિરસં પાકઃ, કેચિત્ત્રિવિધઃ, અન્યેઽબલવન્તો બલવતાં વશમાયાન્તીતિ મતાનામનિયતત્વમ્; તસ્માદસિદ્ધાન્ત એષ અનાગમ એષ ઇત્યર્થઃ| સ્વમતમિદાનીં દર્શયન્નાહ- આગમે ઇત્યાદિ| આગમે શાસ્ત્રે| અન્યે ‘આગમસ્ત્વિહ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર તુશબ્દોઽપ્યર્થઃ, અથવા વિશેષાર્થસ્તુશબ્દઃ, તેન પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાવિરુદ્ધોઽપિ શિષ્ટાગમ ઇત્યર્થઃ; અથવા, આગમશબ્દોઽયં સિદ્ધાન્તવચનઃ, તેન સિદ્ધાન્તઃ પુનરિહેત્યર્થઃ| પૃથિવ્યપ્તેજ ઇત્યાદિ| પૃથિવ્યાદીનાં ગુણસાધર્મ્યાદ્ ગુણસમાનતયા દ્વૈવિધ્યં ભવતીત્યર્થઃ| ગુણમેવાહ- ગુરુતા લઘુતા ચેતિ||૧૦||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

ભવન્તિ ચાત્ર- દ્રવ્યેષુ પચ્યમાનેષુ યેષ્વમ્બુપૃથિવીગુણાઃ | નિર્વર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકો મધુર ઉચ્યતે ||૧૧|| તેજોઽનિલાકાશગુણાઃ પચ્યમાનેષુ યેષુ તુ | નિર્વર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકઃ કટુક ઉચ્યતે ||૧૨||

ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| નિર્વર્તન્તેઽધિકા ઇતિ જાયન્તે ઉત્કટા ઇત્યર્થઃ||૧૧-૧૨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

પૃથક્ત્વદર્શિનામેષ વાદિનાં વાદસઙ્ગ્રહઃ | ચતુર્ણામપિ સામગ્ર્યમિચ્છન્ત્યત્ર વિપશ્ચિતઃ ||૧૩||

એવં દ્રવ્યરસવીર્યવિપાકવાદિનાં સવિવાદહેતૂનિ મતાનિ નિર્દિશ્ય સ્વમતં દ્રવ્યાદિસામગ્ર્યલક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- પૃથક્ત્વદર્શિનામિત્યાદિ| પૃથક્ત્વદર્શિનાં ભેદદર્શિનામ્, એષ વાદસઙ્ગ્રહ ઇતિ યોજ્યમ્| વાદસઙ્ગ્રહશ્ચ દ્રવ્યં પ્રધાનં, રસાઃ પ્રધાનમિત્યાદિકઃ| સ્વમતમાહ- ચતુર્ણામિત્યાદિ| ચતુર્ણાં રસગુણવીર્યવિપાકાનામ્| અપિશબ્દઃ સમુચ્ચયે| ન કેવલમેકસ્ય દ્વયોસ્ત્રયાણાં વા, ચતુર્ણામપીત્યર્થઃ| સામગ્ર્યં સમુદાયત્વમ્| ઇચ્છન્તિ મન્યન્તે| અત્ર દ્રવ્યે| વિપશ્ચિતઃ પણ્ડિતાઃ||૧૩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

તદ્દ્રવ્યમાત્મના કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિદ્વીર્યેણ સેવિતમ્ | કિઞ્ચિદ્રસવિપાકાભ્યાં દોષં હન્તિ કરોતિ વા ||૧૪||

નનુ, તર્હિ દ્રવ્યમેવ ક્રિયાકારિ ન રસાદય ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- તદિત્યાદિ|| આત્મના સ્વયમેવ, દ્રવ્યમાત્મના કૃત્વા કિઞ્ચિદ્દોષં હન્તિ કરોતિ વા, કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમેવ વીર્યેણ કૃત્વા હન્તિ કરોતિ વા, કિઞ્ચિદ્ધન્તિ કરોતિ વા રસવિપાકાભ્યાં કૃત્વા, સર્વત્ર દ્રવ્યં હનને કરણે ચ કર્તૃકારકં; તત્ર દ્રવ્યમાત્મના પાર્થિવાપ્યતૈજસવાયવ્યાકાશીયસ્વરૂપેણ દોષં હન્તિ, યથા- ખદિરઃ કુષ્ઠં, દોષશબ્દોઽત્ર વ્યાધાવપિ વર્તતે; વીર્યેણ દ્વિવિધેનાષ્ટવિધેન વા સેવિતં દ્રવ્યં દોષં હન્તિ, તચ્ચ મહત્પઞ્ચમૂલાદિકમેતસ્મિન્નધ્યાયે કથિતમેવ; રસેન કૃત્વા દ્રવ્યં દોષં હન્તિ, યથા- તિક્તા ગુડૂચ્યુષ્ણવીર્યાઽપિ પિત્તં શમયતિ; વિપાકેન કૃત્વા દ્રવ્યં દોષં હન્તિ, યથા- શુણ્ઠી કટુકાઽપિ વાતં શમયતિ, મધુરવિપાકત્વાત્||૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

પાકો નાસ્તિ વિના વીર્યાદ્વીર્યં નાસ્તિ વિના રસાત્ | રસો નાસ્તિ વિના દ્રવ્યાદ્દ્રવ્યં શ્રેષ્ઠતમં સ્મૃતમ્ ||૧૫||

રસાદીનાં દ્રવ્યકાર્યત્વાદ્દ્રવ્યસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- પાક ઇત્યાદિ| શ્રેષ્ઠતમં પ્રશસ્યતમમ્| એતેનાશ્રયો દ્રવ્યમ્, આશ્રયિણો રસાદયઃ||૧૫||

Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18

જન્મ તુ દ્રવ્યરસયોરન્યોન્યાપેક્ષિકં સ્મૃતમ્ | અન્યોન્યાપેક્ષિકં જન્મ યથા સ્યાદ્દેહદેહિનોઃ ||૧૬|| વીર્યસઞ્જ્ઞા ગુણા યેઽષ્ટૌ તેઽપિ દ્રવ્યાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ | રસેષુ ન ભવન્ત્યેતે નિર્ગુણાસ્તુ ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૭|| દ્રવ્યે દ્રવ્યાણિ યસ્માદ્ધિ વિપચ્યન્તે ન ષડ્રસાઃ | શ્રેષ્ઠં દ્રવ્યમતો જ્ઞેયં, શેષા ભાવાસ્તદાશ્રયાઃ ||૧૮||

કાર્યકારણભાવેઽપિ યથાઽગ્નેર્ધૂમો જાયતે નૈવં રસાદયો દ્રવ્યાજ્જાયન્તે કિં તર્હિ દ્રવ્યરસાદીનાં ચ સહૈવ જન્મેતિ દર્શયન્નાહ- જન્મ ત્વિત્યાદિ| અન્યોન્યાપેક્ષિકમિતિ અન્યોન્યાશ્રિતમેકવેલોત્પત્તિરિત્યર્થઃ| કિમિવેત્યાહ- અન્યોન્યેત્યાદિ| દેહઃ શરીરં, દેહી આત્મા| એવં રસં દ્રવ્યાશ્રયં પ્રતિપાદ્ય વીર્યમપિ દ્રવ્યાશ્રયં પ્રતિપાદયન્નાહ- વીર્યસઞ્જ્ઞા ઇત્યાદિ| અપિશબ્દાદન્યેઽપિ સ્થૂલસૂક્ષ્માદયો ગુણા દ્રવ્યાશ્રયા એવ| નિર્ગુણાસ્તુ ગુણાઃ સ્મૃતા ઇતિ| એતે શીતાદયઃ સ્થૂલસૂક્ષ્માદયશ્ચાન્યે ગુણાઃ, રસોઽપિ ગુણઃ, અતો ગુણેષુ ગુણા ન સમ્ભવન્તિ તસ્માદ્દ્રવ્યસ્યૈવૈતે શીતાદયો ગુણા ઇતિ| તથા વિપાકમપિ દ્રવ્યાશ્રયમેવ પ્રતિપાદયન્નાહ- દ્રવ્યે ઇત્યાદિ| દ્રવ્યે પઞ્ચભૂતાત્મકદેહે, દ્રવ્યાણિ આહારદ્રવ્યાણિ; ન ષડ્રસાઃ, નિરવયવત્વાત્| શેષા ભાવા ઇતિ રસાદય ઇત્યર્થઃ, તદાશ્રયા ઇતિ દ્રવ્યાશ્રયા ઇત્યર્થઃ| અત્ર પાઠાન્તરાણિ તદ્વ્યાખ્યાનાન્તરાણિ ચ બહૂનિ સન્તિ, તાનિ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતાનિ||૧૬-૧૮||

Adhikarana 12 (19) · Śloka 19

અમીમાંસ્યાન્યચિન્ત્યાનિ પ્રસિદ્ધાનિ સ્વભાવતઃ | આગમેનોપયોજ્યાનિ ભેષજાનિ વિચક્ષણૈઃ ||૧૯||

યથોક્તભેષજાનાં સ્વબુદ્ધ્યા વિચારનિષેધં નિદર્શયન્નાહ- અમીમાંસ્યાનીત્યાદિ| અમીમાંસ્યાનિ ન વિચાર્યાણિ, અચિન્ત્યાનિ યાન્યેવાચિન્ત્યાનિ તાન્યેવામીમાંસ્યાનિ| કાનિ પુનસ્તાનિ? ખદિરતુવરકરસાઞ્જનહરિદ્રાદીનિ કુષ્ઠઘ્નાનિ, ન તુ સર્વાણિ દ્રવ્યાણિ; અન્યથા ‘વર્ગમપિ વર્ગેણોપસૃજેત્’, તથા ‘બીજેનાનેન મતિમાન્ કુર્યાદ્બસ્તિશતાન્યપિ’(ચિ. અ. ૩૮) ઇત્યાદિ વિરુદ્ધં ભવેત્| સ્વભાવતો જન્મતઃ| અન્યે તુ આગમે યાનિ ભેષજાનિ પ્રસિદ્ધાનિ તાન્યમીમાંસાન્યવિચારણીયાનિ, કુતો હેતોરવિચાર્યાણિ? યતઃ સ્વભાવતોઽચિન્ત્યાનિ તેષાં સ્વભાવશ્ચિન્તયિતું ન શક્યત ઇત્યર્થઃ; યથા દ્રવત્વમપામુષ્ણત્વમગ્નેરિત્યાદિ| કથં પુનસ્તાનિ પ્રયોજ્યાનીત્યાહ- આગમેનોપયોજ્યાનિ; આગમેનૈવૈકેનોપયોગઃ કાર્ય ઇત્યર્થઃ||૧૯||

Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21

પ્રત્યક્ષલક્ષણફલાઃ પ્રસિદ્ધાશ્ચ સ્વભાવતઃ | નૌષધીર્હેતુભિર્વિદ્વાન્ પરીક્ષેત કદાચન ||૨૦|| સહસ્રેણાપિ હેતૂનાં નામ્બષ્ઠાદિર્વિરચયેત્ | તસ્માત્તિષ્ઠેત્તુ મતિમાનાગમે ન તુ હેતુષુ ||૨૧||

નનુ, અનુમાનવિરુદ્ધાનિ કથમાગમૈકપ્રયોજ્યાનીત્યાશઙ્ક્ય, આગમસ્ય પ્રત્યક્ષફલત્વેન બલીયસ્ત્વં દર્શયન્નાહ- પ્રત્યક્ષેત્યાદિ| પ્રત્યક્ષલક્ષણફલા હિતાહિતભેદેન| કુતઃ પુનર્હેતુભિર્ન પરીક્ષણીયં ભેષજં પ્રસિદ્ધલક્ષણફલમિત્યાહ- સહસ્રેણેત્યાદિ||૨૦-૨૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 40

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યગુણરસવીર્યવિપાકવિજ્ઞાનીયો નામ ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૦||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૦||