Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
કેચિદાચાર્યા બ્રુવતે- દ્રવ્યં પ્રધાનં, કસ્માત્? વ્યવસ્થિતત્વાત્, ઇહ ખલુ દ્રવ્યં વ્યવસ્થિતં ન રસાદયઃ, યથા આમે ફલે યે રસાદયસ્તે પક્વે ન સન્તિ; નિત્યત્વાચ્ચ, નિત્યં હિ દ્રવ્યમનિત્યા ગુણાઃ, યથા કલ્કાદિપ્રવિભાગઃ, સ એવ સમ્પન્નરસગન્ધો વ્યાપન્નરસગન્ધો વા ભવતિ; સ્વજાત્યવસ્થાનાચ્ચ, યથા હિ પાર્થિવં દ્રવ્યમન્યભાવં ન ગચ્છત્યેવં શેષાણિ; પઞ્ચેન્દ્રિયગ્રહણાશ્ચ, પઞ્ચભિરિન્દ્રિયૈર્ગૃહ્યતે દ્રવ્યં ન રસાદયઃ; આશ્રયત્વાચ્ચ, દ્રવ્યમાશ્રિતા રસાદયઃ; આરમ્ભસામર્થ્યાચ્ચ, દ્રવ્યાશ્રિત આરમ્ભઃ, યથા- ‘વિદારિગન્ધાદિમાહૃત્ય સઙ્ક્ષુદ્ય વિપચેત્’ ઇત્યેવમાદિષુ ન રસાદિષ્વારમ્ભઃ; શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાચ્ચ, શાસ્ત્રે હિ દ્રવ્યં પ્રધાનમુપદેશે યોગાનાં, યથા- ‘માતુલુઙ્ગાગ્નિમન્થૌ ચ’ ઇત્યાદૌ ન રસાદય ઉપદિશ્યન્તે; ક્રમાપેક્ષિતત્વાચ્ચ રસાદીનાં, રસાદયો હિ દ્રવ્યક્રમમપેક્ષન્તે, યથા- તરુણે તરુણાઃ સમ્પૂર્ણે સમ્પૂર્ણા ઇતિ; એકદેશસાધ્યત્વાચ્ચ, દ્રવ્યાણામેકદેશેનાપિ વ્યાધયઃ સાધ્યન્તે, યથા- મહાવૃક્ષક્ષીરેણેતિ; તસ્માદ્દ્રવ્યં પ્રધાનં, ન રસાદયઃ, કસ્માત્? નિરવયવત્વાત્ | દ્રવ્યલક્ષણં તુ ‘ક્રિયાગુણવત્ સમવાયિકારણમ્’ ઇતિ ||૩||
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् | द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
નેત્યાહુરન્યે , રસાસ્તુ પ્રધાનં; કસ્માત્? આગમાત્, આગમો હિ શાસ્ત્રમુચ્યતે; શાસ્ત્રે હિ રસા અધિકૃતાઃ, યથા- રસાયત્ત આહાર ઇતિ, તસ્મિંસ્તુ પ્રાણાઃ; ઉપદેશાચ્ચ, ઉપદિશ્યન્તે હિ રસાઃ, યથા- મધુરામ્લલવણા વાતં શમયન્તિ; અનુમાનાચ્ચ, રસેન હ્યનુમીયતે દ્રવ્યં, યથા- મધુરમિતિ; ઋષિવચનાચ્ચ, ઋષિવચનં વેદો યથા- કિઞ્ચિદિજ્યાર્થં મધુરમાહરેદિતિ, તસ્માદ્રસાઃ પ્રધાનં; રસેષુ ગુણસઞ્જ્ઞા | રસલક્ષણમન્યત્રોપદેક્ષ્યામઃ ||૪||
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा | रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
નેત્યાહુરન્યે , વીર્યં પ્રધાનમિતિ | કસ્માત્? તદ્વશેનૌષધકર્મનિષ્પત્તેઃ | ઇહૌષધકર્માણ્યૂર્ધ્વાધોભાગોભયભાગસંશોધનસંશમનસઙ્ગ્રાહિકાગ્નિદીપનપીડનલેખનબૃંહણ- રસાયનવાજીકરણશ્વયથુકરવિલયનદહનદારણમાદનપ્રાણઘ્નવિષપ્રશમનાદીનિ વીર્યપ્રાધાન્યાદ્ભવન્તિ | તચ્ચ વીર્યં દ્વિવિધમુષ્ણં શીતં ચ, અગ્નીષોમીયત્વાજ્જગતઃ | કેચિદષ્ટવિધમાહુઃ- શીતમુષ્ણં સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વિશદં પિચ્છિલં મૃદુ તીક્ષ્ણં ચેતિ | એતાનિ વીર્યાણિ સ્વબલગુણોત્કર્ષાદ્રસમભિભૂયાત્મકર્મ કુર્વન્તિ | યથા તાવન્મહત્પઞ્ચમૂલં કષાયં તિક્તાનુરસં વાતં શમયતિ, ઉષ્ણવીર્યત્વાત્; તથા કુલત્થઃ કષાયઃ, કટુકઃ પલાણ્ડુઃ, સ્નેહભાવાચ્ચ; મધુરશ્ચેક્ષુરસો વાતં વર્ધયતિ, શીતવીર્યત્વાત્; કટુકા પિપ્પલી પિત્તં શમયતિ, મૃદુશીતવીર્યત્વાત્; અમ્લમામલકં લવણં સૈન્ધવં ચ; તિક્તા કાકમાચી પિત્તં વર્ધયતિ, ઉષ્ણવીર્યત્વાત્, મધુરા મત્સ્યાશ્ચ; કટુકં મૂલકં શ્લેષ્માણં વર્ધયતિ, સ્નિગ્ધવીર્યત્વાત્; અમ્લં કપિત્થં શ્લેષ્માણાં શમયતિ, રૂક્ષવીર્યત્વાત્, મધુરં ક્ષૌદ્રં ચ; તદેતન્નિદર્શનમાત્રમુક્તમ્ ||૫||
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति | कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः | इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति | तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः | केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति | एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति | यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
ભવન્તિ ચાત્ર- યે રસા વાતશમના ભવન્તિ યદિ તેષુ વૈ | રૌક્ષ્યલાઘવશૈત્યાનિ ન તે હન્યુઃ સમીરણમ્ ||૬|| યે રસાઃ પિત્તશમના ભવન્તિ યદિ તેષુ વૈ | તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યલઘુતાશ્ચૈવ ન તે તત્કર્મકારિણઃ ||૭|| યે રસાઃ શ્લેષ્મશમના ભવન્તિ યદિ તેષુ વૈ | સ્નેહગૌરવશૈત્યાનિ ન તે તત્કર્મકારિણઃ ||૮|| તસ્માદ્વીર્યં પ્રધાનમિતિ ||૯||
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै | रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६|| ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै | तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७|| ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै | स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८|| तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
નેત્યાહુરન્યે , વિપાકઃ પ્રધાનમિતિ | કસ્માત્? સમ્યઙ્મિથ્યાવિપક્વત્વાત્; ઇહ સર્વદ્રવાણ્યભ્યવહૃતાનિ સમ્યઙ્મિથ્યાવિપક્વાનિ ગુણં દોષં વા જનયન્તિ | તત્રાહુરન્યે- પ્રતિ રસં પાક ઇતિ | કેચિત્ત્રિવિધમિચ્છન્તિ- મધુરમમ્લં કટુકં ચેતિ | તત્તુ ન સમ્યક્, ભૂતગુણાદામાચ્ચાન્યોઽમ્લો વિપાકો નાસ્તિ; પિત્તં હિ વિદગ્ધમમ્લતામુપૈત્યાગ્નેયત્વાત્; યદ્યેવં લવણોઽપ્યન્યઃ પાકો ભવિષ્યતિ, શ્લેષ્મા હિ વિદગ્ધો લવણતામુપૈતીતિ | મધુરો મધુરસ્યામ્લોઽમ્લસ્યૈવં સર્વેષામિતિ કેચિદાહુઃ; દૃષ્ટાન્તં ચોપદિશન્તિ- યથા તાવત્ ક્ષીરમુખાગતં પચ્યમાનં મધુરમેવ સ્યાત્તથા શાલિયવમુદ્ગાદયઃ પ્રકીર્ણાઃ સ્વભાવમુત્તરકાલેઽપિ ન પરિત્યજન્તિ તદ્વદિતિ | કેચિદ્વદન્તિ- અબલવન્તો બલવતાં વશમાયાન્તીતિ | એવમનવસ્થિતિઃ, તસ્માદસિદ્ધાન્ત એષઃ | આગમે હિ દ્વિવિધ એવ પાકો મધુરઃ કટુકશ્ચ | તયોર્મધુરાખ્યો ગુરુઃ, કટુકાખ્યો લઘુરિતિ | તત્ર પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાનાં દ્વૈવિધ્યં ભવતિ ગુણસાધર્મ્યાદ્ગુરુતા લઘુતા ચ; પૃથિવ્યાપશ્ચ ગુર્વ્યઃ, શેષાણિ લઘૂનિ; તસ્માદ્દ્વિવિધ એવ પાક ઇતિ ||૧૦||
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति | कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति | तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति | केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति | तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति | मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति | केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति | एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः | आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च | तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति | तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ભવન્તિ ચાત્ર- દ્રવ્યેષુ પચ્યમાનેષુ યેષ્વમ્બુપૃથિવીગુણાઃ | નિર્વર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકો મધુર ઉચ્યતે ||૧૧|| તેજોઽનિલાકાશગુણાઃ પચ્યમાનેષુ યેષુ તુ | નિર્વર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકઃ કટુક ઉચ્યતે ||૧૨||
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११|| तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
પૃથક્ત્વદર્શિનામેષ વાદિનાં વાદસઙ્ગ્રહઃ | ચતુર્ણામપિ સામગ્ર્યમિચ્છન્ત્યત્ર વિપશ્ચિતઃ ||૧૩||
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः | चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
તદ્દ્રવ્યમાત્મના કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિદ્વીર્યેણ સેવિતમ્ | કિઞ્ચિદ્રસવિપાકાભ્યાં દોષં હન્તિ કરોતિ વા ||૧૪||
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् | किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
પાકો નાસ્તિ વિના વીર્યાદ્વીર્યં નાસ્તિ વિના રસાત્ | રસો નાસ્તિ વિના દ્રવ્યાદ્દ્રવ્યં શ્રેષ્ઠતમં સ્મૃતમ્ ||૧૫||
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् | रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
જન્મ તુ દ્રવ્યરસયોરન્યોન્યાપેક્ષિકં સ્મૃતમ્ | અન્યોન્યાપેક્ષિકં જન્મ યથા સ્યાદ્દેહદેહિનોઃ ||૧૬|| વીર્યસઞ્જ્ઞા ગુણા યેઽષ્ટૌ તેઽપિ દ્રવ્યાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ | રસેષુ ન ભવન્ત્યેતે નિર્ગુણાસ્તુ ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૭|| દ્રવ્યે દ્રવ્યાણિ યસ્માદ્ધિ વિપચ્યન્તે ન ષડ્રસાઃ | શ્રેષ્ઠં દ્રવ્યમતો જ્ઞેયં, શેષા ભાવાસ્તદાશ્રયાઃ ||૧૮||
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् | अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६|| वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः | रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७|| द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः | श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
અમીમાંસ્યાન્યચિન્ત્યાનિ પ્રસિદ્ધાનિ સ્વભાવતઃ | આગમેનોપયોજ્યાનિ ભેષજાનિ વિચક્ષણૈઃ ||૧૯||
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः | आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
પ્રત્યક્ષલક્ષણફલાઃ પ્રસિદ્ધાશ્ચ સ્વભાવતઃ | નૌષધીર્હેતુભિર્વિદ્વાન્ પરીક્ષેત કદાચન ||૨૦|| સહસ્રેણાપિ હેતૂનાં નામ્બષ્ઠાદિર્વિરચયેત્ | તસ્માત્તિષ્ઠેત્તુ મતિમાનાગમે ન તુ હેતુષુ ||૨૧||
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः | नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०|| सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् | तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યગુણરસવીર્યવિપાકવિજ્ઞાનીયો નામ ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૦||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
🔊 Audio coming soon