Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੌਸਧਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਰਸੋ ਮਧੁਰਾਦਿਕਃ, ਗੁਣਾਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਦਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗੁਰੁਲਘੁਪਿਚ੍ਛਿਲਵਿਸ਼ਦਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਰੁਸਕਠਿਨਮਦੁਦ੍ਰਵਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਥਿਰਸਰਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਚਾਸ੍ਟਵਿਧਂ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਵਿਸ਼ਦਪਿਚ੍ਛਿਲਮਦੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਗੁਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਏਤੇਸਾਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਵੀਰ੍ਯਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਨਨੁ, ਗੁਣਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਾਣਾਂ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਯ ਏਵ ਗੁਣਾ ਆਮਲਕ੍ਯਾਂ ਤ ਏਵ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਮ੍, ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਵੀਰ੍ਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਤਥਾਹਿ- ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾ ਹਰੀਤਕੀ, ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਮਾਮਲਕਮਿਤਿ; ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਗੁਣਵਿਪਾਕੈਰ੍ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਵੀਰ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਹਿ- “ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍”| ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਰਿਣਾਮਕਾਲੇ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਰਸਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਰਸਾਨ੍ਤਰਂ ਭਜਤੇ ਤਤ੍ਰ ‘ਵਿਪਾਕ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਇਹ ਖਲੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਨ ਰਸਾਦਯਃ, ਯਥਾ ਆਮੇ ਫਲੇ ਯੇ ਰਸਾਦਯਸ੍ਤੇ ਪਕ੍ਵੇ ਨ ਸਨ੍ਤਿ; ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨਿਤ੍ਯਾ ਗੁਣਾਃ, ਯਥਾ ਕਲ੍ਕਾਦਿਪ੍ਰਵਿਭਾਗਃ, ਸ ਏਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਰਸਗਨ੍ਧੋ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਰਸਗਨ੍ਧੋ ਵਾ ਭਵਤਿ; ਸ੍ਵਜਾਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ, ਯਥਾ ਹਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨ੍ਯਭਾਵਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯੇਵਂ ਸ਼ੇਸਾਣਿ; ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਹਣਾਸ਼੍ਚ, ਪਞ੍ਚਭਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ ਰਸਾਦਯਃ; ਆਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਰਸਾਦਯਃ; ਆਰਮ੍ਭਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਚ੍ਚ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤ ਆਰਮ੍ਭਃ, ਯਥਾ- ‘ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਮਾਹਤ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸੁਦ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਸੁ ਨ ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਾਰਮ੍ਭਃ; ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਚ੍ਚ, ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮੁਪਦੇਸ਼ੇ ਯੋਗਾਨਾਂ, ਯਥਾ- ‘ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥੌ ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਨ ਰਸਾਦਯ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ; ਕ੍ਰਮਾਪੇਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਰਸਾਦੀਨਾਂ, ਰਸਾਦਯੋ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਰਮਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ- ਤਰੁਣੇ ਤਰੁਣਾਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾ ਇਤਿ; ਏਕਦੇਸ਼ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੇਕਦੇਸ਼ੇਨਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਾਧ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ- ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰੇਣੇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਨ ਰਸਾਦਯਃ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਨਿਰਵਯਵਤ੍ਵਾਤ੍ |
ਦ੍ਰਵ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ‘ਕ੍ਰਿਯਾਗੁਣਵਤ੍ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਮ੍’ ਇਤਿ ||੩||
View original
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् |
द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੇਕੀਯਮਤੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਸ੍ਯਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਹਿ ਵ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਨ ਰਸਾਦਯਃ, ਯਥਾ- ਆਮ੍ਰਫਲਮੇਕਮੇਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦਮ੍ਲਂ ਤਤੋ ਮਧੁਰਮਪਿ ਭਵਤਿ, ਨ ਤੁ ਤਦੇਵਾਮ੍ਰਫਲਮਾਮ੍ਰਾਤਕਂ ਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਂ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਯਤ੍ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨਿਤ੍ਯਾ ਗੁਣਾ ਇਤਿ ਵਿਨਾਸ਼ਿਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਲ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸ੍ਵਰਸਸ਼ਤਸ਼ੀਤਫਾਣ੍ਟਾਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸ ਏਵ ਕਲ੍ਕਾਦਿਪ੍ਰਵਿਭਾਗ ਏਵ| ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਰਸਗਨ੍ਧੋ ਵਾ ਭਵਤੀਤਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਰਸਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਗਨ੍ਧੋ ਵਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਕਲ੍ਕਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਦੇਵ ਨਾਨ੍ਯਤਰਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਰਸਗਨ੍ਧੌ ਤ੍ਵਨ੍ਯੌ ਸਂਯੁਕ੍ਤੌ ਭਵਤ ਇਤਿ ਗੁਣਾਦਨਿਤ੍ਯਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਕਲ੍ਕਾਦਿਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਕਾਲਾਦਿਪ੍ਰਵਿਭਾਗਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਜ੍ਜਲਵਾਤਦੇਸ਼ਸੋਮਸੂਰ੍ਯਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ‘ਤਾ ਏਵੌਸਧਯੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਨਿਃਸਾਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ’ (ਸੂ. ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਤਤੀਯਂ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵਜਾਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚੇਤਿ|- ਸ੍ਵਸ੍ਯਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਜਾਤਾਵਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਭਾਵਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ ਆਪ੍ਯਾਦਿਜਾਤਿਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਕਾਰਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਭਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਗਹੀਤੇ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾ ਗੁਣਾ ਗਹੀਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਸ਼ਬ੍ਦੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ; ਯਥਾ- ਪਾਰ੍ਥਿਵਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਕਟਕਟਾਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਆਪ੍ਯੇ ਖਲਖਲਾਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਤੈਜਸੇ ਤਟਤਟਾਸ਼ਬ੍ਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਃ| ਵਾਯਵ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਕਾਸ਼ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਚਾਨੁਮਾਨਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਰਸਾਦਯ ਇਤਿ ਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਸ੍ਤੁ ਨ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਞ੍ਚਮਂ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼੍ਰਯ ਇਦਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰਸਾਦੀਨਾਮ੍| ਸਸ੍ਠਂ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਰਮ੍ਭੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਰਮ੍ਭਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਉਪਕ੍ਰਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਙ੍ਕ੍ਸੁਦ੍ਯ ਚੂਰ੍ਣਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਪ੍ਤਮਂ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਟਮਂ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਰਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਰੁਣੇ ਤਰੁਣਾ ਇਤਿ ਅਭਿਨਵੇ ਅਭਿਨਵਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਵਮਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਏਕਦੇਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਭਿਧਾਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰਿਯਾਗੁਣਵਦਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਗੁਣਵਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰ੍ਮ, ਗੁਣਾ ਉਕ੍ਤਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵ; ਯਥਾ- ਪਟੇ ਤਨ੍ਤਵਃ, ਘਟੇ ਮਤ੍ਪਿਣ੍ਡ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਨ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਮਵੇਤਾ, ਨ ਗੁਣੇਸੁ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਸਮਵੇਤਾ ਇਤਿ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰਨ੍ਯੇ , ਰਸਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਧਾਨਂ; ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਆਗਮਾਤ੍, ਆਗਮੋ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿ ਰਸਾ ਅਧਿਕਤਾਃ, ਯਥਾ- ਰਸਾਯਤ੍ਤ ਆਹਾਰ ਇਤਿ, ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਃ; ਉਪਦੇਸ਼ਾਚ੍ਚ, ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਰਸਾਃ, ਯਥਾ- ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ; ਅਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ, ਰਸੇਨ ਹ੍ਯਨੁਮੀਯਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਯਥਾ- ਮਧੁਰਮਿਤਿ; ਸਿਵਚਨਾਚ੍ਚ, ਸਿਵਚਨਂ ਵੇਦੋ ਯਥਾ- ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਜ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਮਧੁਰਮਾਹਰੇਦਿਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ; ਰਸੇਸੁ ਗੁਣਸਞ੍ਜ੍ਞਾ |
ਰਸਲਕ੍ਸਣਮਨ੍ਯਤ੍ਰੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੪||
View original
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा |
रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
ਰਸਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਏਕੀਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰਨ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਨ੍ਯੇ ਨ ਬ੍ਰੁਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾ ਇਤਿ ਆਹਾਰੇ ਸਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਸਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਉਪਦੇਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਤਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਅਨੁਮਾਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਸਿਵਚਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਜ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਯਾਗਾਰ੍ਥਂ; ਮਧੁਰਮਾਹਰੇਦਿਤਿ ਮਧੁਰਰਸਮਾਹਰੇਤ੍ ਆਨਯੇਤ੍, ਨ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਨਯੇਦਿਤਿ| ਗੁਣਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਮਿਤਿ ਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਸਾਧਿਤਮਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਰਸੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਰਸਾਦਿਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੈਵ ਸਾਧਿਤੇਨ ਗੁਣਪ੍ਰਧਾਨ੍ਯਂ ਸਾਧਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾ ਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਮਿਤਿ ਨੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਰਸਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਰਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰਨ੍ਯੇ , ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ |
ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਤਦ੍ਵਸ਼ੇਨੌਸਧਕਰ੍ਮਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੇਃ |
ਇਹੌਸਧਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਭਾਗੋਭਯਭਾਗਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਾਗ੍ਨਿਦੀਪਨਪੀਡਨਲੇਖਨਬਂਹਣ- ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਸ਼੍ਵਯਥੁਕਰਵਿਲਯਨਦਹਨਦਾਰਣਮਾਦਨਪ੍ਰਾਣਘ੍ਨਵਿਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਦੀਨਿ ਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ |
ਤਚ੍ਚ ਵੀਰ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੁਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਚ, ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯਤ੍ਵਾਜ੍ਜਗਤਃ |
ਕੇਚਿਦਸ੍ਟਵਿਧਮਾਹੁਃ- ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਿਸ਼ਦਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਮਦੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚੇਤਿ |
ਏਤਾਨਿ ਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਸ੍ਵਬਲਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਰਸਮਭਿਭੂਯਾਤ੍ਮਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ |
ਯਥਾ ਤਾਵਨ੍ਮਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਕਸਾਯਂ ਤਿਕ੍ਤਾਨੁਰਸਂ ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾ ਕੁਲਤ੍ਥਃ ਕਸਾਯਃ, ਕਟੁਕਃ ਪਲਾਣ੍ਡੁਃ, ਸ੍ਨੇਹਭਾਵਾਚ੍ਚ; ਮਧੁਰਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸੁਰਸੋ ਵਾਤਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਟੁਕਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਮਦੁਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਮ੍ਲਮਾਮਲਕਂ ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ; ਤਿਕ੍ਤਾ ਕਾਕਮਾਚੀ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਧੁਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ; ਕਟੁਕਂ ਮੂਲਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਮ੍ਲਂ ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਾਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਰੂਕ੍ਸਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਧੁਰਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਚ; ਤਦੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍ ||੫||
View original
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति |
कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः |
इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति |
तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः |
केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति |
एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति |
यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
ਅਪਰੇਸਾਂ ਵੀਰ੍ਯਵਾਦਿਨਾਂ ਮਤਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰਨ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਈਦਸ਼ਮਨ੍ਯੇ ਨ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਵਸ਼ੇਨੇਤਿ ਵੀਰ੍ਯਵਸ਼ੇਨ| ਕਾਨਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨ੍ਯੌਸਧਕਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਾਹ- ਇਹੌਸਧੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਵ੍ਰਣਾਦੀਨਾਂ; ਸਂਸ਼ਮਨਮਿਤਿ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿਕਂ ਵਿਨਾ ਤਤ੍ਸ੍ਥਮੇਵ ਸ਼ਮਯਤਿ ਸਂਸ਼ਮਨਂ, ਸਂਸ਼ਮਨਭੇਦਾ ਏਵ ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਹਿਕਾਦਯਃ; ਪੀਡਨਮਿਤਿ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਤ੍ਵਗਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਰਣੇ ਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਲੇਖਨਂ ਪਤ੍ਤਲੀਕਰਣਂ; ਬਂਹਣਂ ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਕਰਂ; ਰਸਾਯਨਂ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਾਦਿਕਰਣਂ; ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਵਾਜਿਵਦ੍ਯੇਨਾਪ੍ਰਤਿਹਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਯਾਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਜਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਤੋਵਾਜਿਨੋ ਵਾਜਿਨਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਯੇਨੇਤਿ ਵਾਜੀਕਰਣਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰੋਤ੍ਪਾਦਕਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਸ਼੍ਵਯਥੁਕਰਵਿਲਯਨੇਤਿ ਕਰਵਿਲਯਨਸ਼ਬ੍ਦੌ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯੇਤੇ, ‘ਸ਼੍ਵਯਥੁਹਰਵਿਲਯਨ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਦਹਨਂ ਕ੍ਸਾਰਾਦਿਨਾ; ਦਾਰਣਂ ਗਧ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦਿਨਾ; ਮਾਦਨਂ ਮਤ੍ਤਤਾਕਰਣਮ੍, ਏਤਚ੍ਚ ਮਦਿਰਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮ; ਪ੍ਰਾਣਘ੍ਨਤ੍ਵਂ ਵਿਸਾਦੇਃ; ਵਿਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਤ੍ਵਮਗਦਾਦੀਨਾਂ; ਵਿਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਦੀਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਰੋਮਸਞ੍ਜਨਨਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਵਬਲਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਤਿ ਸ੍ਵਬਲੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਸ੍ਵਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਤ੍ਮਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਸ਼ਮਨਂ ਕੋਪਨਂ ਵਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਅਭਿਭੂਯ ਨਿਰਾਕਰਣਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਨੇਹਭਾਵਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਮਧੁਰਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸੁਰਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤੀਤਿ ਵੀਰ੍ਯਂ ਰਸਮਭਿਭੂਯ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤ੍ਯਪਿ ਵਾਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਟੁਕਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਦ੍ਰਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਯਦਿ ਗਹ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਟੁਕੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਥ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਕਟੂਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵੇਤ੍; ਸਤ੍ਯਂ, ‘ਤੇਸੁ ਗੁਰ੍ਵੀ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤਾ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਾ ਕਫਾਵਹਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪਾਠੇ ਸ਼ੀਤਾ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਨ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ੀਤਾ ਕਟੁਕਾ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਤੋ ਨਾਰ੍ਦ੍ਰਪਕ੍ਸੇ ਦੋਸਃ; ਸ਼ੁਸ੍ਕਪਕ੍ਸੇ ਤੁ ‘ਸ਼ੁਸ੍ਕਾ ਕਫਾਨਿਲਘ੍ਨੀ ਸਾ ਵਸ੍ਯਾ ਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧਿਨੀ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹੇਸਦ੍ਵਿਰੋਧਿਨੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨ੍ਨ ਦੋਸਃ; ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਨ੍ਮਤੇ ‘ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣੀ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨੀਯਤ੍ਵਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾ ਵੀਰ੍ਯਵਾਦਿਨਾਂ ਮਤਂ, ਨ ਪੁਨਃ ਸਤ੍ਯਮੇਸਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ; ਯਦਿ ਵਾ ਆਰ੍ਦ੍ਰਾ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨੀ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾ ਪ੍ਰਕੋਪਣੀਤਿ| ਅਮ੍ਲਮਾਮਲਕਂ ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚੈਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਮਦੁਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਮਯਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਿਕ੍ਤਾ ਕਾਕਮਾਚੀਤ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ ਕੇਵਲਂ ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤਿ, ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨੀਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਚਾਤ੍ਰੈਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ- ਵੀਰ੍ਯਵਾਦੀ ਏਵਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਂ ਕਾਕਮਾਚੀਂ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਆਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਾਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨੀਤ੍ਵਂ ਕਾਕਮਾਚ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਮਧੁਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਮੂਲਕਂ ਬਹਨ੍ਮੂਲਕਂ ; ਨ ਪੁਨਰ੍ਬਾਲਕਂ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍||੫||
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯੇ ਰਸਾ ਵਾਤਸ਼ਮਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਤੇਸੁ ਵੈ |
ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਸ਼ੈਤ੍ਯਾਨਿ ਨ ਤੇ ਹਨ੍ਯੁਃ ਸਮੀਰਣਮ੍ ||੬||
ਯੇ ਰਸਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਤੇਸੁ ਵੈ |
ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਲਘੁਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨ ਤੇ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਕਾਰਿਣਃ ||੭||
ਯੇ ਰਸਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ਮਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਤੇਸੁ ਵੈ |
ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਸ਼ੈਤ੍ਯਾਨਿ ਨ ਤੇ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਕਾਰਿਣਃ ||੮||
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ||੯||
View original
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६||
ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७||
ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८||
तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਵੀਰ੍ਯਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਯ ਰਸਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਵੀਰ੍ਯਕਰ੍ਮਾਹ- ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇ ਰਸਾ ਵਾਤਸ਼ਮਨਾ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਃ, ਯੇ ਰਸਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਾ ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ, ਯੇ ਰਸਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ਮਨਾਃ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ||੬-੯||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
ਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰਨ੍ਯੇ , ਵਿਪਾਕਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ |
ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਪਕ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍; ਇਹ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵਾਣ੍ਯਭ੍ਯਵਹਤਾਨਿ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਪਕ੍ਵਾਨਿ ਗੁਣਂ ਦੋਸਂ ਵਾ ਜਨਯਨ੍ਤਿ |
ਤਤ੍ਰਾਹੁਰਨ੍ਯੇ- ਪ੍ਰਤਿ ਰਸਂ ਪਾਕ ਇਤਿ |
ਕੇਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ- ਮਧੁਰਮਮ੍ਲਂ ਕਟੁਕਂ ਚੇਤਿ |
ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਭੂਤਗੁਣਾਦਾਮਾਚ੍ਚਾਨ੍ਯੋਮ੍ਲੋ ਵਿਪਾਕੋ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਿ ਵਿਦਗ੍ਧਮਮ੍ਲਤਾਮੁਪੈਤ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਲਵਣੋਪ੍ਯਨ੍ਯਃ ਪਾਕੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਹਿ ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਲਵਣਤਾਮੁਪੈਤੀਤਿ |
ਮਧੁਰੋ ਮਧੁਰਸ੍ਯਾਮ੍ਲੋਮ੍ਲਸ੍ਯੈਵਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਿਤਿ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ; ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਚੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ- ਯਥਾ ਤਾਵਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਮੁਖਾਗਤਂ ਪਚ੍ਯਮਾਨਂ ਮਧੁਰਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਸ਼ਾਲਿਯਵਮੁਦ੍ਗਾਦਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਮੁਤ੍ਤਰਕਾਲੇਪਿ ਨ ਪਰਿਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ |
ਕੇਚਿਦ੍ਵਦਨ੍ਤਿ- ਅਬਲਵਨ੍ਤੋ ਬਲਵਤਾਂ ਵਸ਼ਮਾਯਾਨ੍ਤੀਤਿ |
ਏਵਮਨਵਸ੍ਥਿਤਿਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤ ਏਸਃ |
ਆਗਮੇ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਏਵ ਪਾਕੋ ਮਧੁਰਃ ਕਟੁਕਸ਼੍ਚ |
ਤਯੋਰ੍ਮਧੁਰਾਖ੍ਯੋ ਗੁਰੁਃ, ਕਟੁਕਾਖ੍ਯੋ ਲਘੁਰਿਤਿ |
ਤਤ੍ਰ ਪਥਿਵ੍ਯਪ੍ਤੇਜੋਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਗੁਣਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਤਾ ਲਘੁਤਾ ਚ; ਪਥਿਵ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਃ, ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਲਘੂਨਿ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਏਵ ਪਾਕ ਇਤਿ ||੧੦||
View original
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति |
कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति |
तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति |
केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति |
तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति |
मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति |
केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति |
एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः |
आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च |
तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति |
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
ਅਪਰਂ ਵਿਪਾਕਵਾਦਿਮਤਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰਨ੍ਯੇ ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ਕੇਚਿਨ੍ਨ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਤਰ੍ਹਿ ਕਿਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ? ਵਿਪਾਕਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ, ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਪਾਕੋ ਵਿਪਾਕਃ| ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਭ੍ਯਵਹਤਾਨੀਤਿ ਇਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਾਮਨੀਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਗੁਣਂ ਦੋਸਂ ਵਾ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਗੁਣਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਪਕ੍ਵਾਨਿ, ਦੋਸਂ ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਪਕ੍ਵਾਨਿ| ਪ੍ਰਤਿਰਸਂ ਪਾਕ ਇਤਿ ਰਸਂ ਰਸਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪਾਕ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਂ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਹ- ਭੂਤਗੁਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਨਿਰਸ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਰਸਂ ਪਾਕ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਥਾਪਯਨ੍ਨਾਹ- ਮਧੁਰੋ ਮਧੁਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮ੍ਲੋ ਅਮ੍ਲਸ੍ਯੈਵਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਿਤਿ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰਿਤਿ ਪਦਚ੍ਛੇਦਃ| ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਚੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਰਸਪਾਕੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਖਾਗਤਂ ਸ੍ਥਾਲੀਗਤਮ੍| ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਾ ਇਤਿ ਭੂਮੌ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾਃ ਫਲਿਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ ਏਵਂ ਰਸਾ ਅਪਿ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਃ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਮਧੁਰਾਦਿਕਂ ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਰਸਂ ਪਾਕਃ, ਕੇਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ, ਅਨ੍ਯੇਬਲਵਨ੍ਤੋ ਬਲਵਤਾਂ ਵਸ਼ਮਾਯਾਨ੍ਤੀਤਿ ਮਤਾਨਾਮਨਿਯਤਤ੍ਵਮ੍; ਤਸ੍ਮਾਦਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤ ਏਸ ਅਨਾਗਮ ਏਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਵਮਤਮਿਦਾਨੀਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਗਮੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਗਮੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਆਗਮਸ੍ਤ੍ਵਿਹ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਪ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਥਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਸ੍ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਦਿਪ੍ਰਮਾਣਾਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਿ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾਗਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਥਵਾ, ਆਗਮਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਵਚਨਃ, ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ ਪੁਨਰਿਹੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਥਿਵ੍ਯਪ੍ਤੇਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ ਗੁਣਸਮਾਨਤਯਾ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਣਮੇਵਾਹ- ਗੁਰੁਤਾ ਲਘੁਤਾ ਚੇਤਿ||੧੦||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਯੇਸ੍ਵਮ੍ਬੁਪਥਿਵੀਗੁਣਾਃ |
ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਧਿਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਾਕੋ ਮਧੁਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੧੧||
ਤੇਜੋਨਿਲਾਕਾਸ਼ਗੁਣਾਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਯੇਸੁ ਤੁ |
ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਧਿਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਾਕਃ ਕਟੁਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੧੨||
View original
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११||
तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਧਿਕਾ ਇਤਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਉਤ੍ਕਟਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧-੧੨||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮੇਸ ਵਾਦਿਨਾਂ ਵਾਦਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ |
ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ ||੧੩||
View original
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः |
चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
ਏਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਵਾਦਿਨਾਂ ਸਵਿਵਾਦਹੇਤੂਨਿ ਮਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸ੍ਵਮਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਂ ਭੇਦਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮ੍, ਏਸ ਵਾਦਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਾਦਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਰਸਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕਃ| ਸ੍ਵਮਤਮਾਹ- ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਨਾਮ੍| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਵਾ, ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਂ ਸਮੁਦਾਯਤ੍ਵਮ੍| ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ| ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ ਪਣ੍ਡਿਤਾਃ||੧੩||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਸੇਵਿਤਮ੍ |
ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਸਵਿਪਾਕਾਭ੍ਯਾਂ ਦੋਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਕਰੋਤਿ ਵਾ ||੧੪||
View original
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् |
किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
ਨਨੁ, ਤਰ੍ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਿ ਨ ਰਸਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|| ਆਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਵਯਮੇਵ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਾ ਕਤ੍ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਕਰੋਤਿ ਵਾ, ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਵ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਕਤ੍ਵਾ ਹਨ੍ਤਿ ਕਰੋਤਿ ਵਾ, ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਕਰੋਤਿ ਵਾ ਰਸਵਿਪਾਕਾਭ੍ਯਾਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਹਨਨੇ ਕਰਣੇ ਚ ਕਰ੍ਤਕਾਰਕਂ; ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਾ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਪ੍ਯਤੈਜਸਵਾਯਵ੍ਯਾਕਾਸ਼ੀਯਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਦੋਸਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ- ਖਦਿਰਃ ਕੁਸ੍ਠਂ, ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਾਵਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਦ੍ਵਿਵਿਧੇਨਾਸ੍ਟਵਿਧੇਨ ਵਾ ਸੇਵਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦੋਸਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਮਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਾਦਿਕਮੇਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਕਥਿਤਮੇਵ; ਰਸੇਨ ਕਤ੍ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦੋਸਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ- ਤਿਕ੍ਤਾ ਗੁਡੂਚ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ; ਵਿਪਾਕੇਨ ਕਤ੍ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦੋਸਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ- ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਕਟੁਕਾਪਿ ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਮਧੁਰਵਿਪਾਕਤ੍ਵਾਤ੍||੧੪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
ਪਾਕੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਨਾ ਵੀਰ੍ਯਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਨਾ ਰਸਾਤ੍ |
ਰਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਨਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੧੫||
View original
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् |
रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਾਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤਮਮ੍| ਏਤੇਨਾਸ਼੍ਰਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍, ਆਸ਼੍ਰਯਿਣੋ ਰਸਾਦਯਃ||੧੫||
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
ਜਨ੍ਮ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਯੋਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਿਕਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ |
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਿਕਂ ਜਨ੍ਮ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਦੇਹਿਨੋਃ ||੧੬||
ਵੀਰ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਗੁਣਾ ਯੇਸ੍ਟੌ ਤੇਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ |
ਰਸੇਸੁ ਨ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਸ੍ਤੁ ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੧੭||
ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿ ਵਿਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਸਡ੍ਰਸਾਃ |
ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਤੋ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਸ਼ੇਸਾ ਭਾਵਾਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ||੧੮||
View original
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् |
अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६||
वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः |
रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७||
द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः |
श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੇਪਿ ਯਥਾਗ੍ਨੇਰ੍ਧੂਮੋ ਜਾਯਤੇ ਨੈਵਂ ਰਸਾਦਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸਹੈਵ ਜਨ੍ਮੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਜਨ੍ਮ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਿਕਮਿਤਿ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਮੇਕਵੇਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮਿਵੇਤ੍ਯਾਹ- ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਹਃ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਦੇਹੀ ਆਤ੍ਮਾ| ਏਵਂ ਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਵੀਰ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਨ੍ਯੇਪਿ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ ਏਵ| ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਸ੍ਤੁ ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮਤਾ ਇਤਿ| ਏਤੇ ਸ਼ੀਤਾਦਯਃ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਦਯਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਗੁਣਾਃ, ਰਸੋਪਿ ਗੁਣਃ, ਅਤੋ ਗੁਣੇਸੁ ਗੁਣਾ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੈਵੈਤੇ ਸ਼ੀਤਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਇਤਿ| ਤਥਾ ਵਿਪਾਕਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਮੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਦੇਹੇ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਆਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ; ਨ ਸਡ੍ਰਸਾਃ, ਨਿਰਵਯਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੇਸਾ ਭਾਵਾ ਇਤਿ ਰਸਾਦਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ ਬਹੂਨਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਾਨਿ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਾਨਿ||੧੬-੧੮||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
ਅਮੀਮਾਂਸ੍ਯਾਨ੍ਯਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ |
ਆਗਮੇਨੋਪਯੋਜ੍ਯਾਨਿ ਭੇਸਜਾਨਿ ਵਿਚਕ੍ਸਣੈਃ ||੧੯||
View original
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः |
आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
ਯਥੋਕ੍ਤਭੇਸਜਾਨਾਂ ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਨਿਸੇਧਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਮੀਮਾਂਸ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮੀਮਾਂਸ੍ਯਾਨਿ ਨ ਵਿਚਾਰ੍ਯਾਣਿ, ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯੇਵਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵਾਮੀਮਾਂਸ੍ਯਾਨਿ| ਕਾਨਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ? ਖਦਿਰਤੁਵਰਕਰਸਾਞ੍ਜਨਹਰਿਦ੍ਰਾਦੀਨਿ ਕੁਸ੍ਠਘ੍ਨਾਨਿ, ਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ; ਅਨ੍ਯਥਾ ‘ਵਰ੍ਗਮਪਿ ਵਰ੍ਗੇਣੋਪਸਜੇਤ੍’, ਤਥਾ ‘ਬੀਜੇਨਾਨੇਨ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਤਾਨ੍ਯਪਿ’(ਚਿ. ਅ. ੩੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਭਵੇਤ੍| ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਜਨ੍ਮਤਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਆਗਮੇ ਯਾਨਿ ਭੇਸਜਾਨਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਮੀਮਾਂਸਾਨ੍ਯਵਿਚਾਰਣੀਯਾਨਿ, ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਰਵਿਚਾਰ੍ਯਾਣਿ? ਯਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਨਿ ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਯਿਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮਪਾਮੁਸ੍ਣਤ੍ਵਮਗ੍ਨੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਥਂ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਾਹ- ਆਗਮੇਨੋਪਯੋਜ੍ਯਾਨਿ; ਆਗਮੇਨੈਵੈਕੇਨੋਪਯੋਗਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੯||
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਲਕ੍ਸਣਫਲਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ |
ਨੌਸਧੀਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਕਦਾਚਨ ||੨੦||
ਸਹਸ੍ਰੇਣਾਪਿ ਹੇਤੂਨਾਂ ਨਾਮ੍ਬਸ੍ਠਾਦਿਰ੍ਵਿਰਚਯੇਤ੍ |
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ਤੁ ਮਤਿਮਾਨਾਗਮੇ ਨ ਤੁ ਹੇਤੁਸੁ ||੨੧||
View original
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः |
नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०||
सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् |
तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
ਨਨੁ, ਅਨੁਮਾਨਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਿ ਕਥਮਾਗਮੈਕਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ, ਆਗਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਫਲਤ੍ਵੇਨ ਬਲੀਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਲਕ੍ਸਣਫਲਾ ਹਿਤਾਹਿਤਭੇਦੇਨ| ਕੁਤਃ ਪੁਨਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਨ ਪਰੀਕ੍ਸਣੀਯਂ ਭੇਸਜਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਫਲਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਹਸ੍ਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੦-੨੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪੦||