Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਇਹ ਖਲੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਨ ਰਸਾਦਯਃ, ਯਥਾ ਆਮੇ ਫਲੇ ਯੇ ਰਸਾਦਯਸ੍ਤੇ ਪਕ੍ਵੇ ਨ ਸਨ੍ਤਿ; ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨਿਤ੍ਯਾ ਗੁਣਾਃ, ਯਥਾ ਕਲ੍ਕਾਦਿਪ੍ਰਵਿਭਾਗਃ, ਸ ਏਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਰਸਗਨ੍ਧੋ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਰਸਗਨ੍ਧੋ ਵਾ ਭਵਤਿ; ਸ੍ਵਜਾਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ, ਯਥਾ ਹਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨ੍ਯਭਾਵਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯੇਵਂ ਸ਼ੇਸਾਣਿ; ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਹਣਾਸ਼੍ਚ, ਪਞ੍ਚਭਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ ਰਸਾਦਯਃ; ਆਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਰਸਾਦਯਃ; ਆਰਮ੍ਭਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਚ੍ਚ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤ ਆਰਮ੍ਭਃ, ਯਥਾ- ‘ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਮਾਹਤ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸੁਦ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਸੁ ਨ ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਾਰਮ੍ਭਃ; ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਚ੍ਚ, ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮੁਪਦੇਸ਼ੇ ਯੋਗਾਨਾਂ, ਯਥਾ- ‘ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥੌ ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਨ ਰਸਾਦਯ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ; ਕ੍ਰਮਾਪੇਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਰਸਾਦੀਨਾਂ, ਰਸਾਦਯੋ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਰਮਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ- ਤਰੁਣੇ ਤਰੁਣਾਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾ ਇਤਿ; ਏਕਦੇਸ਼ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੇਕਦੇਸ਼ੇਨਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਾਧ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ- ਮਹਾਵਕ੍ਸਕ੍ਸੀਰੇਣੇਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਨ ਰਸਾਦਯਃ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਨਿਰਵਯਵਤ੍ਵਾਤ੍ | ਦ੍ਰਵ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ‘ਕ੍ਰਿਯਾਗੁਣਵਤ੍ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਮ੍’ ਇਤਿ ||੩||
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् | द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰਨ੍ਯੇ , ਰਸਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਧਾਨਂ; ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਆਗਮਾਤ੍, ਆਗਮੋ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿ ਰਸਾ ਅਧਿਕਤਾਃ, ਯਥਾ- ਰਸਾਯਤ੍ਤ ਆਹਾਰ ਇਤਿ, ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਃ; ਉਪਦੇਸ਼ਾਚ੍ਚ, ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਰਸਾਃ, ਯਥਾ- ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ; ਅਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ, ਰਸੇਨ ਹ੍ਯਨੁਮੀਯਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਯਥਾ- ਮਧੁਰਮਿਤਿ; ਸਿਵਚਨਾਚ੍ਚ, ਸਿਵਚਨਂ ਵੇਦੋ ਯਥਾ- ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਜ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਮਧੁਰਮਾਹਰੇਦਿਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਸਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ; ਰਸੇਸੁ ਗੁਣਸਞ੍ਜ੍ਞਾ | ਰਸਲਕ੍ਸਣਮਨ੍ਯਤ੍ਰੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੪||
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा | रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰਨ੍ਯੇ , ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ | ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਤਦ੍ਵਸ਼ੇਨੌਸਧਕਰ੍ਮਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੇਃ | ਇਹੌਸਧਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਭਾਗੋਭਯਭਾਗਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਾਗ੍ਨਿਦੀਪਨਪੀਡਨਲੇਖਨਬਂਹਣ- ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਸ਼੍ਵਯਥੁਕਰਵਿਲਯਨਦਹਨਦਾਰਣਮਾਦਨਪ੍ਰਾਣਘ੍ਨਵਿਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਦੀਨਿ ਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਚ੍ਚ ਵੀਰ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੁਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਚ, ਅਗ੍ਨੀਸੋਮੀਯਤ੍ਵਾਜ੍ਜਗਤਃ | ਕੇਚਿਦਸ੍ਟਵਿਧਮਾਹੁਃ- ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਿਸ਼ਦਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਮਦੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚੇਤਿ | ਏਤਾਨਿ ਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਸ੍ਵਬਲਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਰਸਮਭਿਭੂਯਾਤ੍ਮਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ | ਯਥਾ ਤਾਵਨ੍ਮਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਕਸਾਯਂ ਤਿਕ੍ਤਾਨੁਰਸਂ ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾ ਕੁਲਤ੍ਥਃ ਕਸਾਯਃ, ਕਟੁਕਃ ਪਲਾਣ੍ਡੁਃ, ਸ੍ਨੇਹਭਾਵਾਚ੍ਚ; ਮਧੁਰਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸੁਰਸੋ ਵਾਤਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਕਟੁਕਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਮਦੁਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਮ੍ਲਮਾਮਲਕਂ ਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚ; ਤਿਕ੍ਤਾ ਕਾਕਮਾਚੀ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਧੁਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ; ਕਟੁਕਂ ਮੂਲਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਮ੍ਲਂ ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਾਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਰੂਕ੍ਸਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਧੁਰਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਚ; ਤਦੇਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍ ||੫||
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति | कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः | इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति | तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः | केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति | एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति | यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯੇ ਰਸਾ ਵਾਤਸ਼ਮਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਤੇਸੁ ਵੈ | ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਸ਼ੈਤ੍ਯਾਨਿ ਨ ਤੇ ਹਨ੍ਯੁਃ ਸਮੀਰਣਮ੍ ||੬|| ਯੇ ਰਸਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਤੇਸੁ ਵੈ | ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਲਘੁਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨ ਤੇ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਕਾਰਿਣਃ ||੭|| ਯੇ ਰਸਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ਮਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਤੇਸੁ ਵੈ | ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਸ਼ੈਤ੍ਯਾਨਿ ਨ ਤੇ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਕਾਰਿਣਃ ||੮|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ||੯||
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै | रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६|| ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै | तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७|| ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै | स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८|| तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
ਨੇਤ੍ਯਾਹੁਰਨ੍ਯੇ , ਵਿਪਾਕਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ | ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਪਕ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍; ਇਹ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵਾਣ੍ਯਭ੍ਯਵਹਤਾਨਿ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਪਕ੍ਵਾਨਿ ਗੁਣਂ ਦੋਸਂ ਵਾ ਜਨਯਨ੍ਤਿ | ਤਤ੍ਰਾਹੁਰਨ੍ਯੇ- ਪ੍ਰਤਿ ਰਸਂ ਪਾਕ ਇਤਿ | ਕੇਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ- ਮਧੁਰਮਮ੍ਲਂ ਕਟੁਕਂ ਚੇਤਿ | ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਭੂਤਗੁਣਾਦਾਮਾਚ੍ਚਾਨ੍ਯੋਮ੍ਲੋ ਵਿਪਾਕੋ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਿ ਵਿਦਗ੍ਧਮਮ੍ਲਤਾਮੁਪੈਤ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਲਵਣੋਪ੍ਯਨ੍ਯਃ ਪਾਕੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਹਿ ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਲਵਣਤਾਮੁਪੈਤੀਤਿ | ਮਧੁਰੋ ਮਧੁਰਸ੍ਯਾਮ੍ਲੋਮ੍ਲਸ੍ਯੈਵਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਿਤਿ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ; ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਚੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ- ਯਥਾ ਤਾਵਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਮੁਖਾਗਤਂ ਪਚ੍ਯਮਾਨਂ ਮਧੁਰਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਸ਼ਾਲਿਯਵਮੁਦ੍ਗਾਦਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਮੁਤ੍ਤਰਕਾਲੇਪਿ ਨ ਪਰਿਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ | ਕੇਚਿਦ੍ਵਦਨ੍ਤਿ- ਅਬਲਵਨ੍ਤੋ ਬਲਵਤਾਂ ਵਸ਼ਮਾਯਾਨ੍ਤੀਤਿ | ਏਵਮਨਵਸ੍ਥਿਤਿਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤ ਏਸਃ | ਆਗਮੇ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਏਵ ਪਾਕੋ ਮਧੁਰਃ ਕਟੁਕਸ਼੍ਚ | ਤਯੋਰ੍ਮਧੁਰਾਖ੍ਯੋ ਗੁਰੁਃ, ਕਟੁਕਾਖ੍ਯੋ ਲਘੁਰਿਤਿ | ਤਤ੍ਰ ਪਥਿਵ੍ਯਪ੍ਤੇਜੋਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਗੁਣਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਤਾ ਲਘੁਤਾ ਚ; ਪਥਿਵ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਃ, ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਲਘੂਨਿ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਏਵ ਪਾਕ ਇਤਿ ||੧੦||
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति | कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति | तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति | केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति | तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति | मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति | केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति | एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः | आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च | तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति | तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਯੇਸ੍ਵਮ੍ਬੁਪਥਿਵੀਗੁਣਾਃ | ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਧਿਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਾਕੋ ਮਧੁਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੧੧|| ਤੇਜੋਨਿਲਾਕਾਸ਼ਗੁਣਾਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਯੇਸੁ ਤੁ | ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਧਿਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਾਕਃ ਕਟੁਕ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੧੨||
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११|| तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾਮੇਸ ਵਾਦਿਨਾਂ ਵਾਦਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ | ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ ||੧੩||
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः | चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਤ੍ਮਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਸੇਵਿਤਮ੍ | ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਸਵਿਪਾਕਾਭ੍ਯਾਂ ਦੋਸਂ ਹਨ੍ਤਿ ਕਰੋਤਿ ਵਾ ||੧੪||
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् | किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
ਪਾਕੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਨਾ ਵੀਰ੍ਯਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਨਾ ਰਸਾਤ੍ | ਰਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਨਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤਮਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੧੫||
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् | रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
ਜਨ੍ਮ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਯੋਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਿਕਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ | ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਿਕਂ ਜਨ੍ਮ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਦੇਹਿਨੋਃ ||੧੬|| ਵੀਰ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਗੁਣਾ ਯੇਸ੍ਟੌ ਤੇਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ | ਰਸੇਸੁ ਨ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਸ੍ਤੁ ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੧੭|| ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿ ਵਿਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਸਡ੍ਰਸਾਃ | ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਤੋ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਸ਼ੇਸਾ ਭਾਵਾਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ||੧੮||
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् | अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६|| वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः | रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७|| द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः | श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
ਅਮੀਮਾਂਸ੍ਯਾਨ੍ਯਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ | ਆਗਮੇਨੋਪਯੋਜ੍ਯਾਨਿ ਭੇਸਜਾਨਿ ਵਿਚਕ੍ਸਣੈਃ ||੧੯||
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः | आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਲਕ੍ਸਣਫਲਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ | ਨੌਸਧੀਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਕਦਾਚਨ ||੨੦|| ਸਹਸ੍ਰੇਣਾਪਿ ਹੇਤੂਨਾਂ ਨਾਮ੍ਬਸ੍ਠਾਦਿਰ੍ਵਿਰਚਯੇਤ੍ | ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ਤੁ ਮਤਿਮਾਨਾਗਮੇ ਨ ਤੁ ਹੇਤੁਸੁ ||੨੧||
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः | नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०|| सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् | तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੦||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
🔊 Audio coming soon