Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
athāta ityādi| dravyādīnāṁ vijñānaṁ viśiṣṭajñānaṁ tadadhikr̥tya kr̥tō'dhyāya ityarthaḥ| dravyamauṣadhamucyatē, rasō madhurādikaḥ, guṇāḥ śītōṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇagurulaghupicchilaviśadaślakṣṇaparuṣakaṭhinamr̥dudravasāndrasthirasarasthūlasūkṣmā viṁśatiḥ, vīryaṁ cāṣṭavidhaṁ, tadyathā- śītōṣṇasnigdharūkṣaviśadapicchilamr̥dutīkṣṇāni, viṁśatiguṇānāṁ madhyē ētēṣāmaṣṭānāṁ guṇānāṁ vīryamiti sañjñā| nanu, guṇādvīryāṇāṁ kō bhēdaḥ? ucyatē- ya ēva guṇā āmalakyāṁ ta ēva harītakyām, asti ca vīryē viśēṣaḥ; tathāhi- uṣṇavīryā harītakī, śītavīryamāmalakamiti; ētēnaitaduktaṁ bhavati- dravyarasaguṇavipākairyat karma kartuṁ na śakyatē tat karma kurvan prabhāvō vīryamucyatē, tathāhi- “vīryaṁ śaktirutpattiviśēṣaḥ, sāmarthyaṁ prabhāva ityanarthāntaram”| yaddravyaṁ pariṇāmakālē svābhāvikaṁ rasaṁ parityajya rasāntaraṁ bhajatē tatra ‘vipāka’ iti sañjñā||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
kēcidācāryā bruvatē- dravyaṁ pradhānaṁ, kasmāt? vyavasthitatvāt, iha khalu dravyaṁ vyavasthitaṁ na rasādayaḥ, yathā āmē phalē yē rasādayastē pakvē na santi; nityatvācca, nityaṁ hi dravyamanityā guṇāḥ, yathā kalkādipravibhāgaḥ, sa ēva sampannarasagandhō vyāpannarasagandhō vā bhavati; svajātyavasthānācca, yathā hi pārthivaṁ dravyamanyabhāvaṁ na gacchatyēvaṁ śēṣāṇi; pañcēndriyagrahaṇāśca, pañcabhirindriyairgr̥hyatē dravyaṁ na rasādayaḥ; āśrayatvācca, dravyamāśritā rasādayaḥ; ārambhasāmarthyācca, dravyāśrita ārambhaḥ, yathā- ‘vidārigandhādimāhr̥tya saṅkṣudya vipacēt’ ityēvamādiṣu na rasādiṣvārambhaḥ; śāstraprāmāṇyācca, śāstrē hi dravyaṁ pradhānamupadēśē yōgānāṁ, yathā- ‘mātuluṅgāgnimanthau ca’ ityādau na rasādaya upadiśyantē; kramāpēkṣitatvācca rasādīnāṁ, rasādayō hi dravyakramamapēkṣantē, yathā- taruṇē taruṇāḥ sampūrṇē sampūrṇā iti; ēkadēśasādhyatvācca, dravyāṇāmēkadēśēnāpi vyādhayaḥ sādhyantē, yathā- mahāvr̥kṣakṣīrēṇēti; tasmāddravyaṁ pradhānaṁ, na rasādayaḥ, kasmāt? niravayavatvāt |
dravyalakṣaṇaṁ tu ‘kriyāguṇavat samavāyikāraṇam’ iti ||3||
View original
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् |
द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
tatra pratyēkaṁ dravyādiprādhānyamēkīyamatēna pratipādayiṣyan dravyaprādhānyaṁ prathamaṁ sakāraṇaṁ pratipādayannāha- kēcidityādi| vyavasthitatvāditi| dravyaṁ hi vyavatiṣṭhatē na rasādayaḥ, yathā- āmraphalamēkamēva prathamaṁ kaṣāyāmlaṁ paścādamlaṁ tatō madhuramapi bhavati, na tu tadēvāmraphalamāmrātakaṁ kōśāmraṁ vā bhavati| dravyaprādhānyē dvitīyaṁ hētumāha- nityatvādityādi|- nityatvāt kiyatkālāvasthitatvādityarthaḥ| anityā guṇā iti vināśina ityarthaḥ| kalkētyādi ādigrahaṇāt svarasaśr̥taśītaphāṇṭānāmapi grahaṇam| sa ēva kalkādipravibhāga ēva| sampannarasagandhō vā bhavatīti saṁyuktarasaḥ saṁyuktagandhō vā bhavatītyarthaḥ| ētēnaitaduktaṁ bhavati- kalkādyavasthāsvapi dravyaṁ tadēva nānyataraddravyaṁ, rasagandhau tvanyau saṁyuktau bhavata iti guṇādanityāt dravyaṁ nityam| anyē kalkādisthānē ‘kālādipravibhāgāt’ iti paṭhanti| tēṣāṁ matē ādigrahaṇājjalavātadēśasōmasūryā gr̥hyantē| tadyathā- ‘tā ēvauṣadhayō grīṣmē niḥsārā rūkṣā’ (sū. a.6) ityādi| dravyaprādhānyē tr̥tīyaṁ hētuṁ darśayannāha- svajātyavasthānāccēti|- svasyāṁ pārthivādijātāvavasthitatvādityarthaḥ| anyabhāvaṁ na gacchati āpyādijātiṁ na gacchati| caturthaṁ kāraṇaṁ darśayannāha- pañcētyādi| pañcabhirindriyairdravyaṁ gr̥hyatē, dravyē gr̥hītē tadāśrayā guṇā gr̥hītā bhavanti; guṇāśca śabdasparśarūparasagandhāḥ| dravyē śabdō'pyasti; yathā- pārthivadravyē kaṭakaṭāśabdaḥ, āpyē khalakhalāśabdaḥ, taijasē taṭataṭāśabda ityādikaḥ| vāyavyadravyamākāśadravyaṁ cānumānagrāhyamamūrtatvāt| na rasādaya iti rasaguṇavīryavipākāstu na pañcēndriyagrāhyā ityarthaḥ| pañcamaṁ hētuṁ darśayannāha- āśrayatvādityādi| āśraya idaṁ dravyaṁ rasādīnām| ṣaṣṭhaṁ hētuṁ darśayannāha- ārambhētyādi| ārambhasāmarthyāt upakramasāmarthyādityarthaḥ| saṅkṣudya cūrṇayitvētyarthaḥ| saptamaṁ hētuṁ darśayannāha- śāstrētyādi| aṣṭamaṁ hētuṁ darśayannāha- kramētyādi| taruṇē taruṇā iti abhinavē abhinavā ityarthaḥ| navamaṁ hētumāha- ēkadēśētyādi| dravyaprādhānyamabhidhāya dravyalakṣaṇamāha- dravyalakṣaṇamityādi| kriyāguṇavaditi kriyāguṇavaddravyamityarthaḥ; kriyā karma, guṇā uktā viṁśatiḥ| samavāyikāraṇamapi dravyamēva; yathā- paṭē tantavaḥ, ghaṭē mr̥tpiṇḍa ityādi; na ca kriyāyāṁ kriyā samavētā, na guṇēṣu guṇāśca samavētā iti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
nētyāhuranyē , rasāstu pradhānaṁ; kasmāt? āgamāt, āgamō hi śāstramucyatē; śāstrē hi rasā adhikr̥tāḥ, yathā- rasāyatta āhāra iti, tasmiṁstu prāṇāḥ; upadēśācca, upadiśyantē hi rasāḥ, yathā- madhurāmlalavaṇā vātaṁ śamayanti; anumānācca, rasēna hyanumīyatē dravyaṁ, yathā- madhuramiti; r̥ṣivacanācca, r̥ṣivacanaṁ vēdō yathā- kiñcidijyārthaṁ madhuramāharēditi, tasmādrasāḥ pradhānaṁ; rasēṣu guṇasañjñā |
rasalakṣaṇamanyatrōpadēkṣyāmaḥ ||4||
View original
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा |
रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
rasaprādhānyē ēkīyaṁ darśanaṁ nirdiśannāha- nētyādi| nētyāhuranyē dravyaprādhānyamanyē na bruvata ityarthaḥ| tasmiṁstu prāṇā iti āhārē sati prāṇā ityarthaḥ| rasaprādhānyē dvitīyaṁ hētumāha- upadēśādityādi| atraiva tr̥tīyaṁ hētumāha- anumānādityādi| caturthaṁ hētumāha- r̥ṣivacanādityādi| ijyārthaṁ yāgārthaṁ; madhuramāharēditi madhurarasamāharēt ānayēt, na tu dravyamānayēditi| guṇasyāpi kimiti na prādhānyaṁ sādhitamityāśaṅkyāha- rasēṣvityādi| atrādiśabdō luptō draṣṭavyaḥ; ētēnaitaduktaṁ bhavati- rasādiprādhānyēnaiva sādhitēna guṇapradhānyaṁ sādhitaṁ bhavati| yathā dravyalakṣaṇamuktaṁ tathā rasasyāpi kimiti nōktamityāha- rasalakṣaṇamityādi| anyatra rasavijñānīyē||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
nētyāhuranyē , vīryaṁ pradhānamiti |
kasmāt? tadvaśēnauṣadhakarmaniṣpattēḥ |
ihauṣadhakarmāṇyūrdhvādhōbhāgōbhayabhāgasaṁśōdhanasaṁśamanasaṅgrāhikāgnidīpanapīḍanalēkhanabr̥ṁhaṇa- rasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayanadahanadāraṇamādanaprāṇaghnaviṣapraśamanādīni vīryaprādhānyādbhavanti |
tacca vīryaṁ dvividhamuṣṇaṁ śītaṁ ca, agnīṣōmīyatvājjagataḥ |
kēcidaṣṭavidhamāhuḥ- śītamuṣṇaṁ snigdhaṁ rūkṣaṁ viśadaṁ picchilaṁ mr̥du tīkṣṇaṁ cēti |
ētāni vīryāṇi svabalaguṇōtkarṣādrasamabhibhūyātmakarma kurvanti |
yathā tāvanmahatpañcamūlaṁ kaṣāyaṁ tiktānurasaṁ vātaṁ śamayati, uṣṇavīryatvāt; tathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ, kaṭukaḥ palāṇḍuḥ, snēhabhāvācca; madhuraścēkṣurasō vātaṁ vardhayati, śītavīryatvāt; kaṭukā pippalī pittaṁ śamayati, mr̥duśītavīryatvāt; amlamāmalakaṁ lavaṇaṁ saindhavaṁ ca; tiktā kākamācī pittaṁ vardhayati, uṣṇavīryatvāt, madhurā matsyāśca; kaṭukaṁ mūlakaṁ ślēṣmāṇaṁ vardhayati, snigdhavīryatvāt; amlaṁ kapitthaṁ ślēṣmāṇāṁ śamayati, rūkṣavīryatvāt, madhuraṁ kṣaudraṁ ca; tadētannidarśanamātramuktam ||5||
View original
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति |
कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः |
इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति |
तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः |
केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति |
एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति |
यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
aparēṣāṁ vīryavādināṁ mataṁ nirdiśannāha- nētyāhuranyē ityādi|- īdr̥śamanyē na bruvanti| tadvaśēnēti vīryavaśēna| kāni punastānyauṣadhakarmāṇītyāha- ihauṣadhētyādi|- saṁśōdhanaṁ vraṇādīnāṁ; saṁśamanamiti vamanavirēcanādikaṁ vinā tatsthamēva śamayati saṁśamanaṁ, saṁśamanabhēdā ēva sāṅgrahikādayaḥ; pīḍanamiti śālmalītvagādīnāṁ vraṇē karmaviśēṣaḥ; lēkhanaṁ pattalīkaraṇaṁ; br̥ṁhaṇaṁ śarīravr̥ddhikaraṁ; rasāyanaṁ vayaḥsthāpanādikaraṇaṁ; vājīkaraṇaṁ vājivadyēnāpratihataḥ striyaṁ yāti, anyē tu vājiśabdēna śukramucyatē, tatō'vājinō vājinaḥ kriyantē yēnēti vājīkaraṇaṁ, śukrōtpādakamityāhuḥ; śvayathukaravilayanēti karavilayanaśabdau śvayathuśabdēna saha pratyēkaṁ sambadhyētē, ‘śvayathuharavilayana’ ityēkē paṭhanti; dahanaṁ kṣārādinā; dāraṇaṁ gr̥dhrapurīṣādinā; mādanaṁ mattatākaraṇam, ētacca madirādīnāṁ karma; prāṇaghnatvaṁ viṣādēḥ; viṣapraśamanatvamagadādīnāṁ; viṣapraśamanādīnītyatrādiśabdēna vraṇarōpaṇarōmasañjananādayō gr̥hyantē| svabalaguṇōtkarṣāditi svabalōtkarṣāt svaguṇōtkarṣāccētyarthaḥ| ātmakarma kurvanti vātādidōṣaśamanaṁ kōpanaṁ vā kurvanti| abhibhūya nirākaraṇaṁ kr̥tvētyarthaḥ| snēhabhāvāccētyatrāpi vātaṁ śamayatīti yōjyam| madhuraścēkṣurasa ityādi na kēvalaṁ vātaṁ śamayatīti vīryaṁ rasamabhibhūya prakōpayatyapi vātamityarthaḥ| kaṭukā pippalītyādi atrārdrā pippalī yadi gr̥hyatē tadā tasyāḥ svāduśītatvāt kaṭukēti viśēṣaṇaṁ yuktaṁ na syāt, atha śuṣkā tadā tasyāḥ kaṭūṣṇatvāt pittaṁ hantīti viśēṣaṇamayuktaṁ bhavēt; satyaṁ, ‘tēṣu gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā’ ityatra pāṭhē śītā cēti cakārō draṣṭavyaḥ, tēna na kēvalaṁ śītā kaṭukā cētyarthaḥ, tatō nārdrapakṣē dōṣaḥ; śuṣkapakṣē tu ‘śuṣkā kaphānilaghnī sā vr̥ṣyā pittāvirōdhinī’ ityatra pittēna sahēṣadvirōdhinīti vyākhyānānna dōṣaḥ; kēṣāñcinmatē ‘pittaprakōpaṇī’ iti pāṭhaḥ, tēṣāṁ matē pittaśamanīyatvaṁ pippalyā vīryavādināṁ mataṁ, na punaḥ satyamēṣā pittaṁ śamayati; yadi vā ārdrā pittapraśamanī śuṣkā prakōpaṇīti| amlamāmalakaṁ lavaṇaṁ saindhavaṁ caityatrāpi mr̥duśītavīryatvāt pittaṁ śamayatīti yōjyam| tiktā kākamācītyādi pittaṁ vardhayati kēvalaṁ na tu prakōpayati, tasyāstridōṣaghnītvāt| anyē cātraivaṁ vadanti- vīryavādī ēvamuṣṇavīryāṁ kākamācīṁ manyatē, ācāryastu nātyuṣṇaśītām, ata ēva tridōṣaghnītvaṁ kākamācyā iti| madhurā matsyāścētyatrāpi pittaṁ vardhayantīti yōjyam| mūlakaṁ br̥hanmūlakaṁ ; na punarbālakaṁ, tridōṣaghnatvāt||5||
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
bhavanti cātra- yē rasā vātaśamanā bhavanti yadi tēṣu vai |
raukṣyalāghavaśaityāni na tē hanyuḥ samīraṇam ||6||
yē rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi tēṣu vai |
taikṣṇyauṣṇyalaghutāścaiva na tē tatkarmakāriṇaḥ ||7||
yē rasāḥ ślēṣmaśamanā bhavanti yadi tēṣu vai |
snēhagauravaśaityāni na tē tatkarmakāriṇaḥ ||8||
tasmādvīryaṁ pradhānamiti ||9||
View original
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६||
ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७||
ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८||
तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
dravyāśritaṁ vīryakarmābhidhāya rasāśritaṁ vīryakarmāha- bhavanti cātrētyādi| yē rasā vātaśamanā madhurāmlalavaṇāḥ, yē rasāḥ pittaśamanā madhuratiktakaṣāyāḥ, yē rasāḥ ślēṣmaśamanāḥ kaṭutiktakaṣāyāḥ||6-9||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
nētyāhuranyē , vipākaḥ pradhānamiti |
kasmāt? samyaṅmithyāvipakvatvāt; iha sarvadravāṇyabhyavahr̥tāni samyaṅmithyāvipakvāni guṇaṁ dōṣaṁ vā janayanti |
tatrāhuranyē- prati rasaṁ pāka iti |
kēcittrividhamicchanti- madhuramamlaṁ kaṭukaṁ cēti |
tattu na samyak, bhūtaguṇādāmāccānyō'mlō vipākō nāsti; pittaṁ hi vidagdhamamlatāmupaityāgnēyatvāt; yadyēvaṁ lavaṇō'pyanyaḥ pākō bhaviṣyati, ślēṣmā hi vidagdhō lavaṇatāmupaitīti |
madhurō madhurasyāmlō'mlasyaivaṁ sarvēṣāmiti kēcidāhuḥ; dr̥ṣṭāntaṁ cōpadiśanti- yathā tāvat kṣīramukhāgataṁ pacyamānaṁ madhuramēva syāttathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvamuttarakālē'pi na parityajanti tadvaditi |
kēcidvadanti- abalavantō balavatāṁ vaśamāyāntīti |
ēvamanavasthitiḥ, tasmādasiddhānta ēṣaḥ |
āgamē hi dvividha ēva pākō madhuraḥ kaṭukaśca |
tayōrmadhurākhyō guruḥ, kaṭukākhyō laghuriti |
tatra pr̥thivyaptējōvāyvākāśānāṁ dvaividhyaṁ bhavati guṇasādharmyādgurutā laghutā ca; pr̥thivyāpaśca gurvyaḥ, śēṣāṇi laghūni; tasmāddvividha ēva pāka iti ||10||
View original
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति |
कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति |
तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति |
केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति |
तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति |
मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति |
केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति |
एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः |
आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च |
तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति |
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
aparaṁ vipākavādimataṁ nirdiśannāha- nētyāhurityādi| nētyāhuranyē vīryaṁ pradhānamiti kēcinna bruvatē| tarhi kiṁ pradhānaṁ? vipākaḥ pradhānamiti, viśiṣṭaḥ pākō vipākaḥ| sarvadravyāṇyabhyavahr̥tānīti iha sarvaśabdō vāmanīyadravyāṇi varjayitvā jñēyaḥ| guṇaṁ dōṣaṁ vā janayanti guṇaṁ samyagvipakvāni, dōṣaṁ mithyāvipakvāni| pratirasaṁ pāka iti rasaṁ rasaṁ prati pāka utpadyata ityarthaḥ| tattu na samyak, traividhyaṁ na samyagityarthaḥ| kathaṁ punastraividhyaṁ na samyagityāha- bhūtaguṇādityādi| ētēna traividhyaṁ nirastam| pratirasaṁ pāka iti pūrvōktaṁ sthāpayannāha- madhurō madhurasyētyādi| amlō amlasyaivaṁ sarvēṣāmiti kēcidāhuriti padacchēdaḥ| dr̥ṣṭāntaṁ cōpadiśantīti pratirasapākē ityarthaḥ| ukhāgataṁ sthālīgatam| prakīrṇā iti bhūmau nikṣiptāḥ phalitaparyantā ityarthaḥ| tadvaditi ēvaṁ rasā api jaṭharāgnipakvāḥ svaṁ rūpaṁ madhurādikaṁ na tyajanti| tasmādityādi|- tasmāt kēcit pratirasaṁ pākaḥ, kēcittrividhaḥ, anyē'balavantō balavatāṁ vaśamāyāntīti matānāmaniyatatvam; tasmādasiddhānta ēṣa anāgama ēṣa ityarthaḥ| svamatamidānīṁ darśayannāha- āgamē ityādi| āgamē śāstrē| anyē ‘āgamastviha’ iti paṭhanti; tatra tuśabdō'pyarthaḥ, athavā viśēṣārthastuśabdaḥ, tēna pratyakṣādipramāṇāviruddhō'pi śiṣṭāgama ityarthaḥ; athavā, āgamaśabdō'yaṁ siddhāntavacanaḥ, tēna siddhāntaḥ punarihētyarthaḥ| pr̥thivyaptēja ityādi| pr̥thivyādīnāṁ guṇasādharmyād guṇasamānatayā dvaividhyaṁ bhavatītyarthaḥ| guṇamēvāha- gurutā laghutā cēti||10||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
bhavanti cātra- dravyēṣu pacyamānēṣu yēṣvambupr̥thivīguṇāḥ |
nirvartantē'dhikāstatra pākō madhura ucyatē ||11||
tējō'nilākāśaguṇāḥ pacyamānēṣu yēṣu tu |
nirvartantē'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyatē ||12||
View original
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११||
तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
bhavanti cātrētyādi| nirvartantē'dhikā iti jāyantē utkaṭā ityarthaḥ||11-12||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
pr̥thaktvadarśināmēṣa vādināṁ vādasaṅgrahaḥ |
caturṇāmapi sāmagryamicchantyatra vipaścitaḥ ||13||
View original
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः |
चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
ēvaṁ dravyarasavīryavipākavādināṁ savivādahētūni matāni nirdiśya svamataṁ dravyādisāmagryalakṣaṇaṁ nirdiśannāha- pr̥thaktvadarśināmityādi| pr̥thaktvadarśināṁ bhēdadarśinām, ēṣa vādasaṅgraha iti yōjyam| vādasaṅgrahaśca dravyaṁ pradhānaṁ, rasāḥ pradhānamityādikaḥ| svamatamāha- caturṇāmityādi| caturṇāṁ rasaguṇavīryavipākānām| apiśabdaḥ samuccayē| na kēvalamēkasya dvayōstrayāṇāṁ vā, caturṇāmapītyarthaḥ| sāmagryaṁ samudāyatvam| icchanti manyantē| atra dravyē| vipaścitaḥ paṇḍitāḥ||13||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
taddravyamātmanā kiñcitkiñcidvīryēṇa sēvitam |
kiñcidrasavipākābhyāṁ dōṣaṁ hanti karōti vā ||14||
View original
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् |
किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
nanu, tarhi dravyamēva kriyākāri na rasādaya ityāśaṅkyāha- tadityādi|| ātmanā svayamēva, dravyamātmanā kr̥tvā kiñciddōṣaṁ hanti karōti vā, kiñciddravyamēva vīryēṇa kr̥tvā hanti karōti vā, kiñciddhanti karōti vā rasavipākābhyāṁ kr̥tvā, sarvatra dravyaṁ hananē karaṇē ca kartr̥kārakaṁ; tatra dravyamātmanā pārthivāpyataijasavāyavyākāśīyasvarūpēṇa dōṣaṁ hanti, yathā- khadiraḥ kuṣṭhaṁ, dōṣaśabdō'tra vyādhāvapi vartatē; vīryēṇa dvividhēnāṣṭavidhēna vā sēvitaṁ dravyaṁ dōṣaṁ hanti, tacca mahatpañcamūlādikamētasminnadhyāyē kathitamēva; rasēna kr̥tvā dravyaṁ dōṣaṁ hanti, yathā- tiktā guḍūcyuṣṇavīryā'pi pittaṁ śamayati; vipākēna kr̥tvā dravyaṁ dōṣaṁ hanti, yathā- śuṇṭhī kaṭukā'pi vātaṁ śamayati, madhuravipākatvāt||14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
pākō nāsti vinā vīryādvīryaṁ nāsti vinā rasāt |
rasō nāsti vinā dravyāddravyaṁ śrēṣṭhatamaṁ smr̥tam ||15||
View original
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् |
रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
rasādīnāṁ dravyakāryatvāddravyasya prādhānyaṁ darśayannāha- pāka ityādi| śrēṣṭhatamaṁ praśasyatamam| ētēnāśrayō dravyam, āśrayiṇō rasādayaḥ||15||
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
janma tu dravyarasayōranyōnyāpēkṣikaṁ smr̥tam |
anyōnyāpēkṣikaṁ janma yathā syāddēhadēhinōḥ ||16||
vīryasañjñā guṇā yē'ṣṭau tē'pi dravyāśrayāḥ smr̥tāḥ |
rasēṣu na bhavantyētē nirguṇāstu guṇāḥ smr̥tāḥ ||17||
dravyē dravyāṇi yasmāddhi vipacyantē na ṣaḍrasāḥ |
śrēṣṭhaṁ dravyamatō jñēyaṁ, śēṣā bhāvāstadāśrayāḥ ||18||
View original
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् |
अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६||
वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः |
रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७||
द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः |
श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
kāryakāraṇabhāvē'pi yathā'gnērdhūmō jāyatē naivaṁ rasādayō dravyājjāyantē kiṁ tarhi dravyarasādīnāṁ ca sahaiva janmēti darśayannāha- janma tvityādi| anyōnyāpēkṣikamiti anyōnyāśritamēkavēlōtpattirityarthaḥ| kimivētyāha- anyōnyētyādi| dēhaḥ śarīraṁ, dēhī ātmā| ēvaṁ rasaṁ dravyāśrayaṁ pratipādya vīryamapi dravyāśrayaṁ pratipādayannāha- vīryasañjñā ityādi| apiśabdādanyē'pi sthūlasūkṣmādayō guṇā dravyāśrayā ēva| nirguṇāstu guṇāḥ smr̥tā iti| ētē śītādayaḥ sthūlasūkṣmādayaścānyē guṇāḥ, rasō'pi guṇaḥ, atō guṇēṣu guṇā na sambhavanti tasmāddravyasyaivaitē śītādayō guṇā iti| tathā vipākamapi dravyāśrayamēva pratipādayannāha- dravyē ityādi| dravyē pañcabhūtātmakadēhē, dravyāṇi āhāradravyāṇi; na ṣaḍrasāḥ, niravayavatvāt| śēṣā bhāvā iti rasādaya ityarthaḥ, tadāśrayā iti dravyāśrayā ityarthaḥ| atra pāṭhāntarāṇi tadvyākhyānāntarāṇi ca bahūni santi, tāni vistarabhayānna likhitāni||16-18||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
amīmāṁsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ |
āgamēnōpayōjyāni bhēṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||19||
View original
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः |
आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
yathōktabhēṣajānāṁ svabuddhyā vicāraniṣēdhaṁ nidarśayannāha- amīmāṁsyānītyādi| amīmāṁsyāni na vicāryāṇi, acintyāni yānyēvācintyāni tānyēvāmīmāṁsyāni| kāni punastāni? khadiratuvarakarasāñjanaharidrādīni kuṣṭhaghnāni, na tu sarvāṇi dravyāṇi; anyathā ‘vargamapi vargēṇōpasr̥jēt’, tathā ‘bījēnānēna matimān kuryādbastiśatānyapi’(ci. a. 38) ityādi viruddhaṁ bhavēt| svabhāvatō janmataḥ| anyē tu āgamē yāni bhēṣajāni prasiddhāni tānyamīmāṁsānyavicāraṇīyāni, kutō hētōravicāryāṇi? yataḥ svabhāvatō'cintyāni tēṣāṁ svabhāvaścintayituṁ na śakyata ityarthaḥ; yathā dravatvamapāmuṣṇatvamagnērityādi| kathaṁ punastāni prayōjyānītyāha- āgamēnōpayōjyāni; āgamēnaivaikēnōpayōgaḥ kārya ityarthaḥ||19||
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāśca svabhāvataḥ |
nauṣadhīrhētubhirvidvān parīkṣēta kadācana ||20||
sahasrēṇāpi hētūnāṁ nāmbaṣṭhādirviracayēt |
tasmāttiṣṭhēttu matimānāgamē na tu hētuṣu ||21||
View original
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः |
नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०||
सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् |
तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
nanu, anumānaviruddhāni kathamāgamaikaprayōjyānītyāśaṅkya, āgamasya pratyakṣaphalatvēna balīyastvaṁ darśayannāha- pratyakṣētyādi| pratyakṣalakṣaṇaphalā hitāhitabhēdēna| kutaḥ punarhētubhirna parīkṣaṇīyaṁ bhēṣajaṁ prasiddhalakṣaṇaphalamityāha- sahasrēṇētyādi||20-21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyō nāma catvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||40||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē catvāriṁśō'dhyāyaḥ||40||