Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ದ್ರವ್ಯರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧||
ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
View original
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಶಿಷ್ಟಜ್ಞಾನಂ ತದಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ರವ್ಯಮೌಷಧಮುಚ್ಯತೇ, ರಸೋ ಮಧುರಾದಿಕಃ, ಗುಣಾಃ ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮನ್ದತೀಕ್ಷ್ಣಗುರುಲಘುಪಿಚ್ಛಿಲವಿಶದಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪರುಷಕಠಿನಮೃದುದ್ರವಸಾನ್ದ್ರಸ್ಥಿರಸರಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ವಿಂಶತಿಃ, ವೀರ್ಯಂ ಚಾಷ್ಟವಿಧಂ, ತದ್ಯಥಾ- ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷವಿಶದಪಿಚ್ಛಿಲಮೃದುತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ, ವಿಂಶತಿಗುಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏತೇಷಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ವೀರ್ಯಮಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ನನು, ಗುಣಾದ್ವೀರ್ಯಾಣಾಂ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಯ ಏವ ಗುಣಾ ಆಮಲಕ್ಯಾಂ ತ ಏವ ಹರೀತಕ್ಯಾಮ್, ಅಸ್ತಿ ಚ ವೀರ್ಯೇ ವಿಶೇಷಃ; ತಥಾಹಿ- ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಾ ಹರೀತಕೀ, ಶೀತವೀರ್ಯಮಾಮಲಕಮಿತಿ; ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ದ್ರವ್ಯರಸಗುಣವಿಪಾಕೈರ್ಯತ್ ಕರ್ಮ ಕರ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ ತತ್ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ ಪ್ರಭಾವೋ ವೀರ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ತಥಾಹಿ- “ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿರುತ್ಪತ್ತಿವಿಶೇಷಃ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್”| ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಪರಿಣಾಮಕಾಲೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ರಸಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ರಸಾನ್ತರಂ ಭಜತೇ ತತ್ರ ‘ವಿಪಾಕ’ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಬ್ರುವತೇ- ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ಕಸ್ಮಾತ್? ವ್ಯವಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್, ಇಹ ಖಲು ದ್ರವ್ಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ನ ರಸಾದಯಃ, ಯಥಾ ಆಮೇ ಫಲೇ ಯೇ ರಸಾದಯಸ್ತೇ ಪಕ್ವೇ ನ ಸನ್ತಿ; ನಿತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ, ನಿತ್ಯಂ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಮನಿತ್ಯಾ ಗುಣಾಃ, ಯಥಾ ಕಲ್ಕಾದಿಪ್ರವಿಭಾಗಃ, ಸ ಏವ ಸಮ್ಪನ್ನರಸಗನ್ಧೋ ವ್ಯಾಪನ್ನರಸಗನ್ಧೋ ವಾ ಭವತಿ; ಸ್ವಜಾತ್ಯವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ, ಯಥಾ ಹಿ ಪಾರ್ಥಿವಂ ದ್ರವ್ಯಮನ್ಯಭಾವಂ ನ ಗಚ್ಛತ್ಯೇವಂ ಶೇಷಾಣಿ; ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಹಣಾಶ್ಚ, ಪಞ್ಚಭಿರಿನ್ದ್ರಿಯೈರ್ಗೃಹ್ಯತೇ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ರಸಾದಯಃ; ಆಶ್ರಯತ್ವಾಚ್ಚ, ದ್ರವ್ಯಮಾಶ್ರಿತಾ ರಸಾದಯಃ; ಆರಮ್ಭಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಚ್ಚ, ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತ ಆರಮ್ಭಃ, ಯಥಾ- ‘ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಮಾಹೃತ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷುದ್ಯ ವಿಪಚೇತ್’ ಇತ್ಯೇವಮಾದಿಷು ನ ರಸಾದಿಷ್ವಾರಮ್ಭಃ; ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾಚ್ಚ, ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮುಪದೇಶೇ ಯೋಗಾನಾಂ, ಯಥಾ- ‘ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಗ್ನಿಮನ್ಥೌ ಚ’ ಇತ್ಯಾದೌ ನ ರಸಾದಯ ಉಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ; ಕ್ರಮಾಪೇಕ್ಷಿತತ್ವಾಚ್ಚ ರಸಾದೀನಾಂ, ರಸಾದಯೋ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಕ್ರಮಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ, ಯಥಾ- ತರುಣೇ ತರುಣಾಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣೇ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾ ಇತಿ; ಏಕದೇಶಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ, ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮೇಕದೇಶೇನಾಪಿ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸಾಧ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ- ಮಹಾವೃಕ್ಷಕ್ಷೀರೇಣೇತಿ; ತಸ್ಮಾದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ನ ರಸಾದಯಃ, ಕಸ್ಮಾತ್? ನಿರವಯವತ್ವಾತ್ |
ದ್ರವ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ತು ‘ಕ್ರಿಯಾಗುಣವತ್ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಮ್’ ಇತಿ ||೩||
View original
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् |
द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
ತತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ರವ್ಯಾದಿಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮೇಕೀಯಮತೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷ್ಯನ್ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಪ್ರಥಮಂ ಸಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯವಸ್ಥಿತತ್ವಾದಿತಿ| ದ್ರವ್ಯಂ ಹಿ ವ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ ನ ರಸಾದಯಃ, ಯಥಾ- ಆಮ್ರಫಲಮೇಕಮೇವ ಪ್ರಥಮಂ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ಪಶ್ಚಾದಮ್ಲಂ ತತೋ ಮಧುರಮಪಿ ಭವತಿ, ನ ತು ತದೇವಾಮ್ರಫಲಮಾಮ್ರಾತಕಂ ಕೋಶಾಮ್ರಂ ವಾ ಭವತಿ| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ- ನಿತ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ|- ನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಿಯತ್ಕಾಲಾವಸ್ಥಿತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನಿತ್ಯಾ ಗುಣಾ ಇತಿ ವಿನಾಶಿನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಲ್ಕೇತ್ಯಾದಿ ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಸ್ವರಸಶೃತಶೀತಫಾಣ್ಟಾನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸ ಏವ ಕಲ್ಕಾದಿಪ್ರವಿಭಾಗ ಏವ| ಸಮ್ಪನ್ನರಸಗನ್ಧೋ ವಾ ಭವತೀತಿ ಸಂಯುಕ್ತರಸಃ ಸಂಯುಕ್ತಗನ್ಧೋ ವಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಕಲ್ಕಾದ್ಯವಸ್ಥಾಸ್ವಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ ತದೇವ ನಾನ್ಯತರದ್ದ್ರವ್ಯಂ, ರಸಗನ್ಧೌ ತ್ವನ್ಯೌ ಸಂಯುಕ್ತೌ ಭವತ ಇತಿ ಗುಣಾದನಿತ್ಯಾತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ನಿತ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ಕಲ್ಕಾದಿಸ್ಥಾನೇ ‘ಕಾಲಾದಿಪ್ರವಿಭಾಗಾತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಆದಿಗ್ರಹಣಾಜ್ಜಲವಾತದೇಶಸೋಮಸೂರ್ಯಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತದ್ಯಥಾ- ‘ತಾ ಏವೌಷಧಯೋ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ನಿಃಸಾರಾ ರೂಕ್ಷಾ’ (ಸೂ. ಅ.೬) ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇ ತೃತೀಯಂ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ವಜಾತ್ಯವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚೇತಿ|- ಸ್ವಸ್ಯಾಂ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿಜಾತಾವವಸ್ಥಿತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಭಾವಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಆಪ್ಯಾದಿಜಾತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ| ಚತುರ್ಥಂ ಕಾರಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಭಿರಿನ್ದ್ರಿಯೈರ್ದ್ರವ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ದ್ರವ್ಯೇ ಗೃಹೀತೇ ತದಾಶ್ರಯಾ ಗುಣಾ ಗೃಹೀತಾ ಭವನ್ತಿ; ಗುಣಾಶ್ಚ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ| ದ್ರವ್ಯೇ ಶಬ್ದೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ; ಯಥಾ- ಪಾರ್ಥಿವದ್ರವ್ಯೇ ಕಟಕಟಾಶಬ್ದಃ, ಆಪ್ಯೇ ಖಲಖಲಾಶಬ್ದಃ, ತೈಜಸೇ ತಟತಟಾಶಬ್ದ ಇತ್ಯಾದಿಕಃ| ವಾಯವ್ಯದ್ರವ್ಯಮಾಕಾಶದ್ರವ್ಯಂ ಚಾನುಮಾನಗ್ರಾಹ್ಯಮಮೂರ್ತತ್ವಾತ್| ನ ರಸಾದಯ ಇತಿ ರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾಸ್ತು ನ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಞ್ಚಮಂ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆಶ್ರಯತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಶ್ರಯ ಇದಂ ದ್ರವ್ಯಂ ರಸಾದೀನಾಮ್| ಷಷ್ಠಂ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆರಮ್ಭೇತ್ಯಾದಿ| ಆರಮ್ಭಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಉಪಕ್ರಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಙ್ಕ್ಷುದ್ಯ ಚೂರ್ಣಯಿತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಪ್ತಮಂ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶಾಸ್ತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟಮಂ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕ್ರಮೇತ್ಯಾದಿ| ತರುಣೇ ತರುಣಾ ಇತಿ ಅಭಿನವೇ ಅಭಿನವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನವಮಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಏಕದೇಶೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಭಿಧಾಯ ದ್ರವ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ದ್ರವ್ಯಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಯಾಗುಣವದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಗುಣವದ್ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಕ್ರಿಯಾ ಕರ್ಮ, ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾ ವಿಂಶತಿಃ| ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮೇವ; ಯಥಾ- ಪಟೇ ತನ್ತವಃ, ಘಟೇ ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡ ಇತ್ಯಾದಿ; ನ ಚ ಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಕ್ರಿಯಾ ಸಮವೇತಾ, ನ ಗುಣೇಷು ಗುಣಾಶ್ಚ ಸಮವೇತಾ ಇತಿ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ನೇತ್ಯಾಹುರನ್ಯೇ , ರಸಾಸ್ತು ಪ್ರಧಾನಂ; ಕಸ್ಮಾತ್? ಆಗಮಾತ್, ಆಗಮೋ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮುಚ್ಯತೇ; ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಹಿ ರಸಾ ಅಧಿಕೃತಾಃ, ಯಥಾ- ರಸಾಯತ್ತ ಆಹಾರ ಇತಿ, ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಪ್ರಾಣಾಃ; ಉಪದೇಶಾಚ್ಚ, ಉಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ರಸಾಃ, ಯಥಾ- ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾ ವಾತಂ ಶಮಯನ್ತಿ; ಅನುಮಾನಾಚ್ಚ, ರಸೇನ ಹ್ಯನುಮೀಯತೇ ದ್ರವ್ಯಂ, ಯಥಾ- ಮಧುರಮಿತಿ; ಋಷಿವಚನಾಚ್ಚ, ಋಷಿವಚನಂ ವೇದೋ ಯಥಾ- ಕಿಞ್ಚಿದಿಜ್ಯಾರ್ಥಂ ಮಧುರಮಾಹರೇದಿತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ರಸಾಃ ಪ್ರಧಾನಂ; ರಸೇಷು ಗುಣಸಞ್ಜ್ಞಾ |
ರಸಲಕ್ಷಣಮನ್ಯತ್ರೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ ||೪||
View original
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा |
रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
ರಸಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇ ಏಕೀಯಂ ದರ್ಶನಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನೇತ್ಯಾದಿ| ನೇತ್ಯಾಹುರನ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮನ್ಯೇ ನ ಬ್ರುವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಪ್ರಾಣಾ ಇತಿ ಆಹಾರೇ ಸತಿ ಪ್ರಾಣಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಉಪದೇಶಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೈವ ತೃತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಅನುಮಾನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಚತುರ್ಥಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಋಷಿವಚನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಇಜ್ಯಾರ್ಥಂ ಯಾಗಾರ್ಥಂ; ಮಧುರಮಾಹರೇದಿತಿ ಮಧುರರಸಮಾಹರೇತ್ ಆನಯೇತ್, ನ ತು ದ್ರವ್ಯಮಾನಯೇದಿತಿ| ಗುಣಸ್ಯಾಪಿ ಕಿಮಿತಿ ನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಸಾಧಿತಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ರಸೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ರಸಾದಿಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೈವ ಸಾಧಿತೇನ ಗುಣಪ್ರಧಾನ್ಯಂ ಸಾಧಿತಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ ದ್ರವ್ಯಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ತಥಾ ರಸಸ್ಯಾಪಿ ಕಿಮಿತಿ ನೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹ- ರಸಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯತ್ರ ರಸವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ನೇತ್ಯಾಹುರನ್ಯೇ , ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ |
ಕಸ್ಮಾತ್? ತದ್ವಶೇನೌಷಧಕರ್ಮನಿಷ್ಪತ್ತೇಃ |
ಇಹೌಷಧಕರ್ಮಾಣ್ಯೂರ್ಧ್ವಾಧೋಭಾಗೋಭಯಭಾಗಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾಗ್ನಿದೀಪನಪೀಡನಲೇಖನಬೃಂಹಣ- ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣಶ್ವಯಥುಕರವಿಲಯನದಹನದಾರಣಮಾದನಪ್ರಾಣಘ್ನವಿಷಪ್ರಶಮನಾದೀನಿ ವೀರ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ಭವನ್ತಿ |
ತಚ್ಚ ವೀರ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಮುಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ಚ, ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯತ್ವಾಜ್ಜಗತಃ |
ಕೇಚಿದಷ್ಟವಿಧಮಾಹುಃ- ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಿಶದಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಮೃದು ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚೇತಿ |
ಏತಾನಿ ವೀರ್ಯಾಣಿ ಸ್ವಬಲಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾದ್ರಸಮಭಿಭೂಯಾತ್ಮಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತಿ |
ಯಥಾ ತಾವನ್ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಕಷಾಯಂ ತಿಕ್ತಾನುರಸಂ ವಾತಂ ಶಮಯತಿ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಕುಲತ್ಥಃ ಕಷಾಯಃ, ಕಟುಕಃ ಪಲಾಣ್ಡುಃ, ಸ್ನೇಹಭಾವಾಚ್ಚ; ಮಧುರಶ್ಚೇಕ್ಷುರಸೋ ವಾತಂ ವರ್ಧಯತಿ, ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್; ಕಟುಕಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತಿ, ಮೃದುಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್; ಅಮ್ಲಮಾಮಲಕಂ ಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಚ; ತಿಕ್ತಾ ಕಾಕಮಾಚೀ ಪಿತ್ತಂ ವರ್ಧಯತಿ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್, ಮಧುರಾ ಮತ್ಸ್ಯಾಶ್ಚ; ಕಟುಕಂ ಮೂಲಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ವರ್ಧಯತಿ, ಸ್ನಿಗ್ಧವೀರ್ಯತ್ವಾತ್; ಅಮ್ಲಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಾಂ ಶಮಯತಿ, ರೂಕ್ಷವೀರ್ಯತ್ವಾತ್, ಮಧುರಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಚ; ತದೇತನ್ನಿದರ್ಶನಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್ ||೫||
View original
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति |
कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः |
इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति |
तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः |
केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति |
एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति |
यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
ಅಪರೇಷಾಂ ವೀರ್ಯವಾದಿನಾಂ ಮತಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನೇತ್ಯಾಹುರನ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ|- ಈದೃಶಮನ್ಯೇ ನ ಬ್ರುವನ್ತಿ| ತದ್ವಶೇನೇತಿ ವೀರ್ಯವಶೇನ| ಕಾನಿ ಪುನಸ್ತಾನ್ಯೌಷಧಕರ್ಮಾಣೀತ್ಯಾಹ- ಇಹೌಷಧೇತ್ಯಾದಿ|- ಸಂಶೋಧನಂ ವ್ರಣಾದೀನಾಂ; ಸಂಶಮನಮಿತಿ ವಮನವಿರೇಚನಾದಿಕಂ ವಿನಾ ತತ್ಸ್ಥಮೇವ ಶಮಯತಿ ಸಂಶಮನಂ, ಸಂಶಮನಭೇದಾ ಏವ ಸಾಙ್ಗ್ರಹಿಕಾದಯಃ; ಪೀಡನಮಿತಿ ಶಾಲ್ಮಲೀತ್ವಗಾದೀನಾಂ ವ್ರಣೇ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಃ; ಲೇಖನಂ ಪತ್ತಲೀಕರಣಂ; ಬೃಂಹಣಂ ಶರೀರವೃದ್ಧಿಕರಂ; ರಸಾಯನಂ ವಯಃಸ್ಥಾಪನಾದಿಕರಣಂ; ವಾಜೀಕರಣಂ ವಾಜಿವದ್ಯೇನಾಪ್ರತಿಹತಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಯಾತಿ, ಅನ್ಯೇ ತು ವಾಜಿಶಬ್ದೇನ ಶುಕ್ರಮುಚ್ಯತೇ, ತತೋಽವಾಜಿನೋ ವಾಜಿನಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ ಯೇನೇತಿ ವಾಜೀಕರಣಂ, ಶುಕ್ರೋತ್ಪಾದಕಮಿತ್ಯಾಹುಃ; ಶ್ವಯಥುಕರವಿಲಯನೇತಿ ಕರವಿಲಯನಶಬ್ದೌ ಶ್ವಯಥುಶಬ್ದೇನ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯೇತೇ, ‘ಶ್ವಯಥುಹರವಿಲಯನ’ ಇತ್ಯೇಕೇ ಪಠನ್ತಿ; ದಹನಂ ಕ್ಷಾರಾದಿನಾ; ದಾರಣಂ ಗೃಧ್ರಪುರೀಷಾದಿನಾ; ಮಾದನಂ ಮತ್ತತಾಕರಣಮ್, ಏತಚ್ಚ ಮದಿರಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮ; ಪ್ರಾಣಘ್ನತ್ವಂ ವಿಷಾದೇಃ; ವಿಷಪ್ರಶಮನತ್ವಮಗದಾದೀನಾಂ; ವಿಷಪ್ರಶಮನಾದೀನೀತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ವ್ರಣರೋಪಣರೋಮಸಞ್ಜನನಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸ್ವಬಲಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾದಿತಿ ಸ್ವಬಲೋತ್ಕರ್ಷಾತ್ ಸ್ವಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆತ್ಮಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವಾತಾದಿದೋಷಶಮನಂ ಕೋಪನಂ ವಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಅಭಿಭೂಯ ನಿರಾಕರಣಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ನೇಹಭಾವಾಚ್ಚೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾತಂ ಶಮಯತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಮಧುರಶ್ಚೇಕ್ಷುರಸ ಇತ್ಯಾದಿ ನ ಕೇವಲಂ ವಾತಂ ಶಮಯತೀತಿ ವೀರ್ಯಂ ರಸಮಭಿಭೂಯ ಪ್ರಕೋಪಯತ್ಯಪಿ ವಾತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಟುಕಾ ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ಯಾದಿ ಅತ್ರಾರ್ದ್ರಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಯದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ ತದಾ ತಸ್ಯಾಃ ಸ್ವಾದುಶೀತತ್ವಾತ್ ಕಟುಕೇತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಯುಕ್ತಂ ನ ಸ್ಯಾತ್, ಅಥ ಶುಷ್ಕಾ ತದಾ ತಸ್ಯಾಃ ಕಟೂಷ್ಣತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಹನ್ತೀತಿ ವಿಶೇಷಣಮಯುಕ್ತಂ ಭವೇತ್; ಸತ್ಯಂ, ‘ತೇಷು ಗುರ್ವೀ ಸ್ವಾದುಶೀತಾ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾರ್ದ್ರಾ ಕಫಾವಹಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಪಾಠೇ ಶೀತಾ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಶೀತಾ ಕಟುಕಾ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ, ತತೋ ನಾರ್ದ್ರಪಕ್ಷೇ ದೋಷಃ; ಶುಷ್ಕಪಕ್ಷೇ ತು ‘ಶುಷ್ಕಾ ಕಫಾನಿಲಘ್ನೀ ಸಾ ವೃಷ್ಯಾ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿನೀ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಪಿತ್ತೇನ ಸಹೇಷದ್ವಿರೋಧಿನೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾನ್ನ ದೋಷಃ; ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ಮತೇ ‘ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣೀ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಪಿತ್ತಶಮನೀಯತ್ವಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ವೀರ್ಯವಾದಿನಾಂ ಮತಂ, ನ ಪುನಃ ಸತ್ಯಮೇಷಾ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತಿ; ಯದಿ ವಾ ಆರ್ದ್ರಾ ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನೀ ಶುಷ್ಕಾ ಪ್ರಕೋಪಣೀತಿ| ಅಮ್ಲಮಾಮಲಕಂ ಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಚೈತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಮೃದುಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಿಕ್ತಾ ಕಾಕಮಾಚೀತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಂ ವರ್ಧಯತಿ ಕೇವಲಂ ನ ತು ಪ್ರಕೋಪಯತಿ, ತಸ್ಯಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೀತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ಚಾತ್ರೈವಂ ವದನ್ತಿ- ವೀರ್ಯವಾದೀ ಏವಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಾಂ ಕಾಕಮಾಚೀಂ ಮನ್ಯತೇ, ಆಚಾರ್ಯಸ್ತು ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತಾಮ್, ಅತ ಏವ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೀತ್ವಂ ಕಾಕಮಾಚ್ಯಾ ಇತಿ| ಮಧುರಾ ಮತ್ಸ್ಯಾಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪಿತ್ತಂ ವರ್ಧಯನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಮೂಲಕಂ ಬೃಹನ್ಮೂಲಕಂ ; ನ ಪುನರ್ಬಾಲಕಂ, ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಾತ್||೫||
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಯೇ ರಸಾ ವಾತಶಮನಾ ಭವನ್ತಿ ಯದಿ ತೇಷು ವೈ |
ರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವಶೈತ್ಯಾನಿ ನ ತೇ ಹನ್ಯುಃ ಸಮೀರಣಮ್ ||೬||
ಯೇ ರಸಾಃ ಪಿತ್ತಶಮನಾ ಭವನ್ತಿ ಯದಿ ತೇಷು ವೈ |
ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಲಘುತಾಶ್ಚೈವ ನ ತೇ ತತ್ಕರ್ಮಕಾರಿಣಃ ||೭||
ಯೇ ರಸಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಶಮನಾ ಭವನ್ತಿ ಯದಿ ತೇಷು ವೈ |
ಸ್ನೇಹಗೌರವಶೈತ್ಯಾನಿ ನ ತೇ ತತ್ಕರ್ಮಕಾರಿಣಃ ||೮||
ತಸ್ಮಾದ್ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ||೯||
View original
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६||
ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७||
ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८||
तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಂ ವೀರ್ಯಕರ್ಮಾಭಿಧಾಯ ರಸಾಶ್ರಿತಂ ವೀರ್ಯಕರ್ಮಾಹ- ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ರಸಾ ವಾತಶಮನಾ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾಃ, ಯೇ ರಸಾಃ ಪಿತ್ತಶಮನಾ ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ, ಯೇ ರಸಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಶಮನಾಃ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ||೬-೯||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
ನೇತ್ಯಾಹುರನ್ಯೇ , ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ |
ಕಸ್ಮಾತ್? ಸಮ್ಯಙ್ಮಿಥ್ಯಾವಿಪಕ್ವತ್ವಾತ್; ಇಹ ಸರ್ವದ್ರವಾಣ್ಯಭ್ಯವಹೃತಾನಿ ಸಮ್ಯಙ್ಮಿಥ್ಯಾವಿಪಕ್ವಾನಿ ಗುಣಂ ದೋಷಂ ವಾ ಜನಯನ್ತಿ |
ತತ್ರಾಹುರನ್ಯೇ- ಪ್ರತಿ ರಸಂ ಪಾಕ ಇತಿ |
ಕೇಚಿತ್ತ್ರಿವಿಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ- ಮಧುರಮಮ್ಲಂ ಕಟುಕಂ ಚೇತಿ |
ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್, ಭೂತಗುಣಾದಾಮಾಚ್ಚಾನ್ಯೋಽಮ್ಲೋ ವಿಪಾಕೋ ನಾಸ್ತಿ; ಪಿತ್ತಂ ಹಿ ವಿದಗ್ಧಮಮ್ಲತಾಮುಪೈತ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಾತ್; ಯದ್ಯೇವಂ ಲವಣೋಽಪ್ಯನ್ಯಃ ಪಾಕೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಹಿ ವಿದಗ್ಧೋ ಲವಣತಾಮುಪೈತೀತಿ |
ಮಧುರೋ ಮಧುರಸ್ಯಾಮ್ಲೋಽಮ್ಲಸ್ಯೈವಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಿತಿ ಕೇಚಿದಾಹುಃ; ದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಚೋಪದಿಶನ್ತಿ- ಯಥಾ ತಾವತ್ ಕ್ಷೀರಮುಖಾಗತಂ ಪಚ್ಯಮಾನಂ ಮಧುರಮೇವ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾ ಶಾಲಿಯವಮುದ್ಗಾದಯಃ ಪ್ರಕೀರ್ಣಾಃ ಸ್ವಭಾವಮುತ್ತರಕಾಲೇಽಪಿ ನ ಪರಿತ್ಯಜನ್ತಿ ತದ್ವದಿತಿ |
ಕೇಚಿದ್ವದನ್ತಿ- ಅಬಲವನ್ತೋ ಬಲವತಾಂ ವಶಮಾಯಾನ್ತೀತಿ |
ಏವಮನವಸ್ಥಿತಿಃ, ತಸ್ಮಾದಸಿದ್ಧಾನ್ತ ಏಷಃ |
ಆಗಮೇ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧ ಏವ ಪಾಕೋ ಮಧುರಃ ಕಟುಕಶ್ಚ |
ತಯೋರ್ಮಧುರಾಖ್ಯೋ ಗುರುಃ, ಕಟುಕಾಖ್ಯೋ ಲಘುರಿತಿ |
ತತ್ರ ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವಾಯ್ವಾಕಾಶಾನಾಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ಭವತಿ ಗುಣಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಗುರುತಾ ಲಘುತಾ ಚ; ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಶ್ಚ ಗುರ್ವ್ಯಃ, ಶೇಷಾಣಿ ಲಘೂನಿ; ತಸ್ಮಾದ್ದ್ವಿವಿಧ ಏವ ಪಾಕ ಇತಿ ||೧೦||
View original
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति |
कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति |
तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति |
केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति |
तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति |
मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति |
केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति |
एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः |
आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च |
तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति |
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
ಅಪರಂ ವಿಪಾಕವಾದಿಮತಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನೇತ್ಯಾಹುರಿತ್ಯಾದಿ| ನೇತ್ಯಾಹುರನ್ಯೇ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಕೇಚಿನ್ನ ಬ್ರುವತೇ| ತರ್ಹಿ ಕಿಂ ಪ್ರಧಾನಂ? ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ, ವಿಶಿಷ್ಟಃ ಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಃ| ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಭ್ಯವಹೃತಾನೀತಿ ಇಹ ಸರ್ವಶಬ್ದೋ ವಾಮನೀಯದ್ರವ್ಯಾಣಿ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಜ್ಞೇಯಃ| ಗುಣಂ ದೋಷಂ ವಾ ಜನಯನ್ತಿ ಗುಣಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಪಕ್ವಾನಿ, ದೋಷಂ ಮಿಥ್ಯಾವಿಪಕ್ವಾನಿ| ಪ್ರತಿರಸಂ ಪಾಕ ಇತಿ ರಸಂ ರಸಂ ಪ್ರತಿ ಪಾಕ ಉತ್ಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್, ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ನ ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಂ ಪುನಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ನ ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯಾಹ- ಭೂತಗುಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ನಿರಸ್ತಮ್| ಪ್ರತಿರಸಂ ಪಾಕ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಸ್ಥಾಪಯನ್ನಾಹ- ಮಧುರೋ ಮಧುರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಲೋ ಅಮ್ಲಸ್ಯೈವಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಿತಿ ಕೇಚಿದಾಹುರಿತಿ ಪದಚ್ಛೇದಃ| ದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಚೋಪದಿಶನ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿರಸಪಾಕೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಖಾಗತಂ ಸ್ಥಾಲೀಗತಮ್| ಪ್ರಕೀರ್ಣಾ ಇತಿ ಭೂಮೌ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತಾಃ ಫಲಿತಪರ್ಯನ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ವದಿತಿ ಏವಂ ರಸಾ ಅಪಿ ಜಠರಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾಃ ಸ್ವಂ ರೂಪಂ ಮಧುರಾದಿಕಂ ನ ತ್ಯಜನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ|- ತಸ್ಮಾತ್ ಕೇಚಿತ್ ಪ್ರತಿರಸಂ ಪಾಕಃ, ಕೇಚಿತ್ತ್ರಿವಿಧಃ, ಅನ್ಯೇಽಬಲವನ್ತೋ ಬಲವತಾಂ ವಶಮಾಯಾನ್ತೀತಿ ಮತಾನಾಮನಿಯತತ್ವಮ್; ತಸ್ಮಾದಸಿದ್ಧಾನ್ತ ಏಷ ಅನಾಗಮ ಏಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ವಮತಮಿದಾನೀಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆಗಮೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಗಮೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇ| ಅನ್ಯೇ ‘ಆಗಮಸ್ತ್ವಿಹ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ತುಶಬ್ದೋಽಪ್ಯರ್ಥಃ, ಅಥವಾ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಸ್ತುಶಬ್ದಃ, ತೇನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಪ್ರಮಾಣಾವಿರುದ್ಧೋಽಪಿ ಶಿಷ್ಟಾಗಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಥವಾ, ಆಗಮಶಬ್ದೋಽಯಂ ಸಿದ್ಧಾನ್ತವಚನಃ, ತೇನ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ ಪುನರಿಹೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದ್ ಗುಣಸಮಾನತಯಾ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣಮೇವಾಹ- ಗುರುತಾ ಲಘುತಾ ಚೇತಿ||೧೦||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ದ್ರವ್ಯೇಷು ಪಚ್ಯಮಾನೇಷು ಯೇಷ್ವಮ್ಬುಪೃಥಿವೀಗುಣಾಃ |
ನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇಽಧಿಕಾಸ್ತತ್ರ ಪಾಕೋ ಮಧುರ ಉಚ್ಯತೇ ||೧೧||
ತೇಜೋಽನಿಲಾಕಾಶಗುಣಾಃ ಪಚ್ಯಮಾನೇಷು ಯೇಷು ತು |
ನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇಽಧಿಕಾಸ್ತತ್ರ ಪಾಕಃ ಕಟುಕ ಉಚ್ಯತೇ ||೧೨||
View original
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११||
तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇಽಧಿಕಾ ಇತಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಉತ್ಕಟಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧-೧೨||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ಪೃಥಕ್ತ್ವದರ್ಶಿನಾಮೇಷ ವಾದಿನಾಂ ವಾದಸಙ್ಗ್ರಹಃ |
ಚತುರ್ಣಾಮಪಿ ಸಾಮಗ್ರ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತ್ಯತ್ರ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ ||೧೩||
View original
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः |
चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
ಏವಂ ದ್ರವ್ಯರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕವಾದಿನಾಂ ಸವಿವಾದಹೇತೂನಿ ಮತಾನಿ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಸ್ವಮತಂ ದ್ರವ್ಯಾದಿಸಾಮಗ್ರ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪೃಥಕ್ತ್ವದರ್ಶಿನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥಕ್ತ್ವದರ್ಶಿನಾಂ ಭೇದದರ್ಶಿನಾಮ್, ಏಷ ವಾದಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವಾದಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ರಸಾಃ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯಾದಿಕಃ| ಸ್ವಮತಮಾಹ- ಚತುರ್ಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚತುರ್ಣಾಂ ರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಮ್| ಅಪಿಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಮೇಕಸ್ಯ ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ವಾ, ಚತುರ್ಣಾಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಮಗ್ರ್ಯಂ ಸಮುದಾಯತ್ವಮ್| ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಅತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ| ವಿಪಶ್ಚಿತಃ ಪಣ್ಡಿತಾಃ||೧೩||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
ತದ್ದ್ರವ್ಯಮಾತ್ಮನಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೀರ್ಯೇಣ ಸೇವಿತಮ್ |
ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಂ ಹನ್ತಿ ಕರೋತಿ ವಾ ||೧೪||
View original
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् |
किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
ನನು, ತರ್ಹಿ ದ್ರವ್ಯಮೇವ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಿ ನ ರಸಾದಯ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ|| ಆತ್ಮನಾ ಸ್ವಯಮೇವ, ದ್ರವ್ಯಮಾತ್ಮನಾ ಕೃತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಂ ಹನ್ತಿ ಕರೋತಿ ವಾ, ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮೇವ ವೀರ್ಯೇಣ ಕೃತ್ವಾ ಹನ್ತಿ ಕರೋತಿ ವಾ, ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧನ್ತಿ ಕರೋತಿ ವಾ ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ ಕೃತ್ವಾ, ಸರ್ವತ್ರ ದ್ರವ್ಯಂ ಹನನೇ ಕರಣೇ ಚ ಕರ್ತೃಕಾರಕಂ; ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಮಾತ್ಮನಾ ಪಾರ್ಥಿವಾಪ್ಯತೈಜಸವಾಯವ್ಯಾಕಾಶೀಯಸ್ವರೂಪೇಣ ದೋಷಂ ಹನ್ತಿ, ಯಥಾ- ಖದಿರಃ ಕುಷ್ಠಂ, ದೋಷಶಬ್ದೋಽತ್ರ ವ್ಯಾಧಾವಪಿ ವರ್ತತೇ; ವೀರ್ಯೇಣ ದ್ವಿವಿಧೇನಾಷ್ಟವಿಧೇನ ವಾ ಸೇವಿತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ದೋಷಂ ಹನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಾದಿಕಮೇತಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಕಥಿತಮೇವ; ರಸೇನ ಕೃತ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಂ ದೋಷಂ ಹನ್ತಿ, ಯಥಾ- ತಿಕ್ತಾ ಗುಡೂಚ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯಾಽಪಿ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತಿ; ವಿಪಾಕೇನ ಕೃತ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಂ ದೋಷಂ ಹನ್ತಿ, ಯಥಾ- ಶುಣ್ಠೀ ಕಟುಕಾಽಪಿ ವಾತಂ ಶಮಯತಿ, ಮಧುರವಿಪಾಕತ್ವಾತ್||೧೪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
ಪಾಕೋ ನಾಸ್ತಿ ವಿನಾ ವೀರ್ಯಾದ್ವೀರ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿ ವಿನಾ ರಸಾತ್ |
ರಸೋ ನಾಸ್ತಿ ವಿನಾ ದ್ರವ್ಯಾದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೧೫||
View original
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् |
रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
ರಸಾದೀನಾಂ ದ್ರವ್ಯಕಾರ್ಯತ್ವಾದ್ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪಾಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತಮಮ್| ಏತೇನಾಶ್ರಯೋ ದ್ರವ್ಯಮ್, ಆಶ್ರಯಿಣೋ ರಸಾದಯಃ||೧೫||
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
ಜನ್ಮ ತು ದ್ರವ್ಯರಸಯೋರನ್ಯೋನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ |
ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಕಂ ಜನ್ಮ ಯಥಾ ಸ್ಯಾದ್ದೇಹದೇಹಿನೋಃ ||೧೬||
ವೀರ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಾ ಗುಣಾ ಯೇಽಷ್ಟೌ ತೇಽಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ |
ರಸೇಷು ನ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ನಿರ್ಗುಣಾಸ್ತು ಗುಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೧೭||
ದ್ರವ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಸ್ಮಾದ್ಧಿ ವಿಪಚ್ಯನ್ತೇ ನ ಷಡ್ರಸಾಃ |
ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ದ್ರವ್ಯಮತೋ ಜ್ಞೇಯಂ, ಶೇಷಾ ಭಾವಾಸ್ತದಾಶ್ರಯಾಃ ||೧೮||
View original
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् |
अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६||
वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः |
रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७||
द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः |
श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವೇಽಪಿ ಯಥಾಽಗ್ನೇರ್ಧೂಮೋ ಜಾಯತೇ ನೈವಂ ರಸಾದಯೋ ದ್ರವ್ಯಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ದ್ರವ್ಯರಸಾದೀನಾಂ ಚ ಸಹೈವ ಜನ್ಮೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಜನ್ಮ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಕಮಿತಿ ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಶ್ರಿತಮೇಕವೇಲೋತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮಿವೇತ್ಯಾಹ- ಅನ್ಯೋನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಹಃ ಶರೀರಂ, ದೇಹೀ ಆತ್ಮಾ| ಏವಂ ರಸಂ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ವೀರ್ಯಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ವೀರ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದನ್ಯೇಽಪಿ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಯೋ ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಾ ಏವ| ನಿರ್ಗುಣಾಸ್ತು ಗುಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ಇತಿ| ಏತೇ ಶೀತಾದಯಃ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಯಶ್ಚಾನ್ಯೇ ಗುಣಾಃ, ರಸೋಽಪಿ ಗುಣಃ, ಅತೋ ಗುಣೇಷು ಗುಣಾ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಸ್ಮಾದ್ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೈವೈತೇ ಶೀತಾದಯೋ ಗುಣಾ ಇತಿ| ತಥಾ ವಿಪಾಕಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಮೇವ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ದ್ರವ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯೇ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕದೇಹೇ, ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಆಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಿ; ನ ಷಡ್ರಸಾಃ, ನಿರವಯವತ್ವಾತ್| ಶೇಷಾ ಭಾವಾ ಇತಿ ರಸಾದಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತದಾಶ್ರಯಾ ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಪಾಠಾನ್ತರಾಣಿ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾನ್ತರಾಣಿ ಚ ಬಹೂನಿ ಸನ್ತಿ, ತಾನಿ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಾನಿ||೧೬-೧೮||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
ಅಮೀಮಾಂಸ್ಯಾನ್ಯಚಿನ್ತ್ಯಾನಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಿ ಸ್ವಭಾವತಃ |
ಆಗಮೇನೋಪಯೋಜ್ಯಾನಿ ಭೇಷಜಾನಿ ವಿಚಕ್ಷಣೈಃ ||೧೯||
View original
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः |
आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
ಯಥೋಕ್ತಭೇಷಜಾನಾಂ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಚಾರನಿಷೇಧಂ ನಿದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಮೀಮಾಂಸ್ಯಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಅಮೀಮಾಂಸ್ಯಾನಿ ನ ವಿಚಾರ್ಯಾಣಿ, ಅಚಿನ್ತ್ಯಾನಿ ಯಾನ್ಯೇವಾಚಿನ್ತ್ಯಾನಿ ತಾನ್ಯೇವಾಮೀಮಾಂಸ್ಯಾನಿ| ಕಾನಿ ಪುನಸ್ತಾನಿ? ಖದಿರತುವರಕರಸಾಞ್ಜನಹರಿದ್ರಾದೀನಿ ಕುಷ್ಠಘ್ನಾನಿ, ನ ತು ಸರ್ವಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ; ಅನ್ಯಥಾ ‘ವರ್ಗಮಪಿ ವರ್ಗೇಣೋಪಸೃಜೇತ್’, ತಥಾ ‘ಬೀಜೇನಾನೇನ ಮತಿಮಾನ್ ಕುರ್ಯಾದ್ಬಸ್ತಿಶತಾನ್ಯಪಿ’(ಚಿ. ಅ. ೩೮) ಇತ್ಯಾದಿ ವಿರುದ್ಧಂ ಭವೇತ್| ಸ್ವಭಾವತೋ ಜನ್ಮತಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಆಗಮೇ ಯಾನಿ ಭೇಷಜಾನಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಿ ತಾನ್ಯಮೀಮಾಂಸಾನ್ಯವಿಚಾರಣೀಯಾನಿ, ಕುತೋ ಹೇತೋರವಿಚಾರ್ಯಾಣಿ? ಯತಃ ಸ್ವಭಾವತೋಽಚಿನ್ತ್ಯಾನಿ ತೇಷಾಂ ಸ್ವಭಾವಶ್ಚಿನ್ತಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಥಾ ದ್ರವತ್ವಮಪಾಮುಷ್ಣತ್ವಮಗ್ನೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಥಂ ಪುನಸ್ತಾನಿ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನೀತ್ಯಾಹ- ಆಗಮೇನೋಪಯೋಜ್ಯಾನಿ; ಆಗಮೇನೈವೈಕೇನೋಪಯೋಗಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೯||
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಲಕ್ಷಣಫಲಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಶ್ಚ ಸ್ವಭಾವತಃ |
ನೌಷಧೀರ್ಹೇತುಭಿರ್ವಿದ್ವಾನ್ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಕದಾಚನ ||೨೦||
ಸಹಸ್ರೇಣಾಪಿ ಹೇತೂನಾಂ ನಾಮ್ಬಷ್ಠಾದಿರ್ವಿರಚಯೇತ್ |
ತಸ್ಮಾತ್ತಿಷ್ಠೇತ್ತು ಮತಿಮಾನಾಗಮೇ ನ ತು ಹೇತುಷು ||೨೧||
View original
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः |
नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०||
सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् |
तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
ನನು, ಅನುಮಾನವಿರುದ್ಧಾನಿ ಕಥಮಾಗಮೈಕಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ, ಆಗಮಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲತ್ವೇನ ಬಲೀಯಸ್ತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಲಕ್ಷಣಫಲಾ ಹಿತಾಹಿತಭೇದೇನ| ಕುತಃ ಪುನರ್ಹೇತುಭಿರ್ನ ಪರೀಕ್ಷಣೀಯಂ ಭೇಷಜಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಫಲಮಿತ್ಯಾಹ- ಸಹಸ್ರೇಣೇತ್ಯಾದಿ||೨೦-೨೧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಗುಣರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೦||