Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ದ್ರವ್ಯರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಬ್ರುವತೇ- ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ಕಸ್ಮಾತ್? ವ್ಯವಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್, ಇಹ ಖಲು ದ್ರವ್ಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ನ ರಸಾದಯಃ, ಯಥಾ ಆಮೇ ಫಲೇ ಯೇ ರಸಾದಯಸ್ತೇ ಪಕ್ವೇ ನ ಸನ್ತಿ; ನಿತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ, ನಿತ್ಯಂ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಮನಿತ್ಯಾ ಗುಣಾಃ, ಯಥಾ ಕಲ್ಕಾದಿಪ್ರವಿಭಾಗಃ, ಸ ಏವ ಸಮ್ಪನ್ನರಸಗನ್ಧೋ ವ್ಯಾಪನ್ನರಸಗನ್ಧೋ ವಾ ಭವತಿ; ಸ್ವಜಾತ್ಯವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ, ಯಥಾ ಹಿ ಪಾರ್ಥಿವಂ ದ್ರವ್ಯಮನ್ಯಭಾವಂ ನ ಗಚ್ಛತ್ಯೇವಂ ಶೇಷಾಣಿ; ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಹಣಾಶ್ಚ, ಪಞ್ಚಭಿರಿನ್ದ್ರಿಯೈರ್ಗೃಹ್ಯತೇ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ರಸಾದಯಃ; ಆಶ್ರಯತ್ವಾಚ್ಚ, ದ್ರವ್ಯಮಾಶ್ರಿತಾ ರಸಾದಯಃ; ಆರಮ್ಭಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಚ್ಚ, ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತ ಆರಮ್ಭಃ, ಯಥಾ- ‘ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಮಾಹೃತ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷುದ್ಯ ವಿಪಚೇತ್’ ಇತ್ಯೇವಮಾದಿಷು ನ ರಸಾದಿಷ್ವಾರಮ್ಭಃ; ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾಚ್ಚ, ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮುಪದೇಶೇ ಯೋಗಾನಾಂ, ಯಥಾ- ‘ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಗ್ನಿಮನ್ಥೌ ಚ’ ಇತ್ಯಾದೌ ನ ರಸಾದಯ ಉಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ; ಕ್ರಮಾಪೇಕ್ಷಿತತ್ವಾಚ್ಚ ರಸಾದೀನಾಂ, ರಸಾದಯೋ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಕ್ರಮಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ, ಯಥಾ- ತರುಣೇ ತರುಣಾಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣೇ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾ ಇತಿ; ಏಕದೇಶಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ, ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮೇಕದೇಶೇನಾಪಿ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸಾಧ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ- ಮಹಾವೃಕ್ಷಕ್ಷೀರೇಣೇತಿ; ತಸ್ಮಾದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ನ ರಸಾದಯಃ, ಕಸ್ಮಾತ್? ನಿರವಯವತ್ವಾತ್ | ದ್ರವ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ತು ‘ಕ್ರಿಯಾಗುಣವತ್ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಮ್’ ಇತಿ ||೩||
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् | द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ನೇತ್ಯಾಹುರನ್ಯೇ , ರಸಾಸ್ತು ಪ್ರಧಾನಂ; ಕಸ್ಮಾತ್? ಆಗಮಾತ್, ಆಗಮೋ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮುಚ್ಯತೇ; ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಹಿ ರಸಾ ಅಧಿಕೃತಾಃ, ಯಥಾ- ರಸಾಯತ್ತ ಆಹಾರ ಇತಿ, ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಪ್ರಾಣಾಃ; ಉಪದೇಶಾಚ್ಚ, ಉಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ರಸಾಃ, ಯಥಾ- ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾ ವಾತಂ ಶಮಯನ್ತಿ; ಅನುಮಾನಾಚ್ಚ, ರಸೇನ ಹ್ಯನುಮೀಯತೇ ದ್ರವ್ಯಂ, ಯಥಾ- ಮಧುರಮಿತಿ; ಋಷಿವಚನಾಚ್ಚ, ಋಷಿವಚನಂ ವೇದೋ ಯಥಾ- ಕಿಞ್ಚಿದಿಜ್ಯಾರ್ಥಂ ಮಧುರಮಾಹರೇದಿತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ರಸಾಃ ಪ್ರಧಾನಂ; ರಸೇಷು ಗುಣಸಞ್ಜ್ಞಾ | ರಸಲಕ್ಷಣಮನ್ಯತ್ರೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ ||೪||
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा | रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ನೇತ್ಯಾಹುರನ್ಯೇ , ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ | ಕಸ್ಮಾತ್? ತದ್ವಶೇನೌಷಧಕರ್ಮನಿಷ್ಪತ್ತೇಃ | ಇಹೌಷಧಕರ್ಮಾಣ್ಯೂರ್ಧ್ವಾಧೋಭಾಗೋಭಯಭಾಗಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾಗ್ನಿದೀಪನಪೀಡನಲೇಖನಬೃಂಹಣ- ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣಶ್ವಯಥುಕರವಿಲಯನದಹನದಾರಣಮಾದನಪ್ರಾಣಘ್ನವಿಷಪ್ರಶಮನಾದೀನಿ ವೀರ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ಭವನ್ತಿ | ತಚ್ಚ ವೀರ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಮುಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ಚ, ಅಗ್ನೀಷೋಮೀಯತ್ವಾಜ್ಜಗತಃ | ಕೇಚಿದಷ್ಟವಿಧಮಾಹುಃ- ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಿಶದಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಮೃದು ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚೇತಿ | ಏತಾನಿ ವೀರ್ಯಾಣಿ ಸ್ವಬಲಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾದ್ರಸಮಭಿಭೂಯಾತ್ಮಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತಿ | ಯಥಾ ತಾವನ್ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಕಷಾಯಂ ತಿಕ್ತಾನುರಸಂ ವಾತಂ ಶಮಯತಿ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಕುಲತ್ಥಃ ಕಷಾಯಃ, ಕಟುಕಃ ಪಲಾಣ್ಡುಃ, ಸ್ನೇಹಭಾವಾಚ್ಚ; ಮಧುರಶ್ಚೇಕ್ಷುರಸೋ ವಾತಂ ವರ್ಧಯತಿ, ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್; ಕಟುಕಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತಿ, ಮೃದುಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್; ಅಮ್ಲಮಾಮಲಕಂ ಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಚ; ತಿಕ್ತಾ ಕಾಕಮಾಚೀ ಪಿತ್ತಂ ವರ್ಧಯತಿ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್, ಮಧುರಾ ಮತ್ಸ್ಯಾಶ್ಚ; ಕಟುಕಂ ಮೂಲಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ವರ್ಧಯತಿ, ಸ್ನಿಗ್ಧವೀರ್ಯತ್ವಾತ್; ಅಮ್ಲಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಾಂ ಶಮಯತಿ, ರೂಕ್ಷವೀರ್ಯತ್ವಾತ್, ಮಧುರಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಚ; ತದೇತನ್ನಿದರ್ಶನಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್ ||೫||
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति | कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः | इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति | तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः | केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति | एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति | यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಯೇ ರಸಾ ವಾತಶಮನಾ ಭವನ್ತಿ ಯದಿ ತೇಷು ವೈ | ರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವಶೈತ್ಯಾನಿ ನ ತೇ ಹನ್ಯುಃ ಸಮೀರಣಮ್ ||೬|| ಯೇ ರಸಾಃ ಪಿತ್ತಶಮನಾ ಭವನ್ತಿ ಯದಿ ತೇಷು ವೈ | ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಲಘುತಾಶ್ಚೈವ ನ ತೇ ತತ್ಕರ್ಮಕಾರಿಣಃ ||೭|| ಯೇ ರಸಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಶಮನಾ ಭವನ್ತಿ ಯದಿ ತೇಷು ವೈ | ಸ್ನೇಹಗೌರವಶೈತ್ಯಾನಿ ನ ತೇ ತತ್ಕರ್ಮಕಾರಿಣಃ ||೮|| ತಸ್ಮಾದ್ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ||೯||
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै | रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६|| ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै | तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७|| ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै | स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८|| तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
ನೇತ್ಯಾಹುರನ್ಯೇ , ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ | ಕಸ್ಮಾತ್? ಸಮ್ಯಙ್ಮಿಥ್ಯಾವಿಪಕ್ವತ್ವಾತ್; ಇಹ ಸರ್ವದ್ರವಾಣ್ಯಭ್ಯವಹೃತಾನಿ ಸಮ್ಯಙ್ಮಿಥ್ಯಾವಿಪಕ್ವಾನಿ ಗುಣಂ ದೋಷಂ ವಾ ಜನಯನ್ತಿ | ತತ್ರಾಹುರನ್ಯೇ- ಪ್ರತಿ ರಸಂ ಪಾಕ ಇತಿ | ಕೇಚಿತ್ತ್ರಿವಿಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ- ಮಧುರಮಮ್ಲಂ ಕಟುಕಂ ಚೇತಿ | ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್, ಭೂತಗುಣಾದಾಮಾಚ್ಚಾನ್ಯೋಽಮ್ಲೋ ವಿಪಾಕೋ ನಾಸ್ತಿ; ಪಿತ್ತಂ ಹಿ ವಿದಗ್ಧಮಮ್ಲತಾಮುಪೈತ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಾತ್; ಯದ್ಯೇವಂ ಲವಣೋಽಪ್ಯನ್ಯಃ ಪಾಕೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಹಿ ವಿದಗ್ಧೋ ಲವಣತಾಮುಪೈತೀತಿ | ಮಧುರೋ ಮಧುರಸ್ಯಾಮ್ಲೋಽಮ್ಲಸ್ಯೈವಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಿತಿ ಕೇಚಿದಾಹುಃ; ದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ಚೋಪದಿಶನ್ತಿ- ಯಥಾ ತಾವತ್ ಕ್ಷೀರಮುಖಾಗತಂ ಪಚ್ಯಮಾನಂ ಮಧುರಮೇವ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾ ಶಾಲಿಯವಮುದ್ಗಾದಯಃ ಪ್ರಕೀರ್ಣಾಃ ಸ್ವಭಾವಮುತ್ತರಕಾಲೇಽಪಿ ನ ಪರಿತ್ಯಜನ್ತಿ ತದ್ವದಿತಿ | ಕೇಚಿದ್ವದನ್ತಿ- ಅಬಲವನ್ತೋ ಬಲವತಾಂ ವಶಮಾಯಾನ್ತೀತಿ | ಏವಮನವಸ್ಥಿತಿಃ, ತಸ್ಮಾದಸಿದ್ಧಾನ್ತ ಏಷಃ | ಆಗಮೇ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧ ಏವ ಪಾಕೋ ಮಧುರಃ ಕಟುಕಶ್ಚ | ತಯೋರ್ಮಧುರಾಖ್ಯೋ ಗುರುಃ, ಕಟುಕಾಖ್ಯೋ ಲಘುರಿತಿ | ತತ್ರ ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವಾಯ್ವಾಕಾಶಾನಾಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ಭವತಿ ಗುಣಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಗುರುತಾ ಲಘುತಾ ಚ; ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಶ್ಚ ಗುರ್ವ್ಯಃ, ಶೇಷಾಣಿ ಲಘೂನಿ; ತಸ್ಮಾದ್ದ್ವಿವಿಧ ಏವ ಪಾಕ ಇತಿ ||೧೦||
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति | कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति | तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति | केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति | तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति | मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति | केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति | एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः | आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च | तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति | तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ದ್ರವ್ಯೇಷು ಪಚ್ಯಮಾನೇಷು ಯೇಷ್ವಮ್ಬುಪೃಥಿವೀಗುಣಾಃ | ನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇಽಧಿಕಾಸ್ತತ್ರ ಪಾಕೋ ಮಧುರ ಉಚ್ಯತೇ ||೧೧|| ತೇಜೋಽನಿಲಾಕಾಶಗುಣಾಃ ಪಚ್ಯಮಾನೇಷು ಯೇಷು ತು | ನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇಽಧಿಕಾಸ್ತತ್ರ ಪಾಕಃ ಕಟುಕ ಉಚ್ಯತೇ ||೧೨||
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११|| तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ಪೃಥಕ್ತ್ವದರ್ಶಿನಾಮೇಷ ವಾದಿನಾಂ ವಾದಸಙ್ಗ್ರಹಃ | ಚತುರ್ಣಾಮಪಿ ಸಾಮಗ್ರ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತ್ಯತ್ರ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ ||೧೩||
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः | चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
ತದ್ದ್ರವ್ಯಮಾತ್ಮನಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೀರ್ಯೇಣ ಸೇವಿತಮ್ | ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಂ ಹನ್ತಿ ಕರೋತಿ ವಾ ||೧೪||
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् | किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
ಪಾಕೋ ನಾಸ್ತಿ ವಿನಾ ವೀರ್ಯಾದ್ವೀರ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿ ವಿನಾ ರಸಾತ್ | ರಸೋ ನಾಸ್ತಿ ವಿನಾ ದ್ರವ್ಯಾದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೧೫||
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् | रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
ಜನ್ಮ ತು ದ್ರವ್ಯರಸಯೋರನ್ಯೋನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ | ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಕಂ ಜನ್ಮ ಯಥಾ ಸ್ಯಾದ್ದೇಹದೇಹಿನೋಃ ||೧೬|| ವೀರ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಾ ಗುಣಾ ಯೇಽಷ್ಟೌ ತೇಽಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ | ರಸೇಷು ನ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ನಿರ್ಗುಣಾಸ್ತು ಗುಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೧೭|| ದ್ರವ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಸ್ಮಾದ್ಧಿ ವಿಪಚ್ಯನ್ತೇ ನ ಷಡ್ರಸಾಃ | ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ದ್ರವ್ಯಮತೋ ಜ್ಞೇಯಂ, ಶೇಷಾ ಭಾವಾಸ್ತದಾಶ್ರಯಾಃ ||೧೮||
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् | अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६|| वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः | रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७|| द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः | श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
ಅಮೀಮಾಂಸ್ಯಾನ್ಯಚಿನ್ತ್ಯಾನಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಿ ಸ್ವಭಾವತಃ | ಆಗಮೇನೋಪಯೋಜ್ಯಾನಿ ಭೇಷಜಾನಿ ವಿಚಕ್ಷಣೈಃ ||೧೯||
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः | आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಲಕ್ಷಣಫಲಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಶ್ಚ ಸ್ವಭಾವತಃ | ನೌಷಧೀರ್ಹೇತುಭಿರ್ವಿದ್ವಾನ್ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಕದಾಚನ ||೨೦|| ಸಹಸ್ರೇಣಾಪಿ ಹೇತೂನಾಂ ನಾಮ್ಬಷ್ಠಾದಿರ್ವಿರಚಯೇತ್ | ತಸ್ಮಾತ್ತಿಷ್ಠೇತ್ತು ಮತಿಮಾನಾಗಮೇ ನ ತು ಹೇತುಷು ||೨೧||
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः | नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०|| सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् | तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಗುಣರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೦||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
🔊 Audio coming soon