Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
അഥാത ഇത്യാദി| ദ്രവ്യാദീനാം വിജ്ഞാനം വിശിഷ്ടജ്ഞാനം തദധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായ ഇത്യര്ഥഃ| ദ്രവ്യമൌഷധമുച്യതേ, രസോ മധുരാദികഃ, ഗുണാഃ ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമന്ദതീക്ഷ്ണഗുരുലഘുപിച്ഛിലവിശദശ്ലക്ഷ്ണപരുഷകഠിനമൃദുദ്രവസാന്ദ്രസ്ഥിരസരസ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാ വിംശതിഃ, വീര്യം ചാഷ്ടവിധം, തദ്യഥാ- ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷവിശദപിച്ഛിലമൃദുതീക്ഷ്ണാനി, വിംശതിഗുണാനാം മധ്യേ ഏതേഷാമഷ്ടാനാം ഗുണാനാം വീര്യമിതി സഞ്ജ്ഞാ| നനു, ഗുണാദ്വീര്യാണാം കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ- യ ഏവ ഗുണാ ആമലക്യാം ത ഏവ ഹരീതക്യാമ്, അസ്തി ച വീര്യേ വിശേഷഃ; തഥാഹി- ഉഷ്ണവീര്യാ ഹരീതകീ, ശീതവീര്യമാമലകമിതി; ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- ദ്രവ്യരസഗുണവിപാകൈര്യത് കര്മ കര്തും ന ശക്യതേ തത് കര്മ കുര്വന് പ്രഭാവോ വീര്യമുച്യതേ, തഥാഹി- “വീര്യം ശക്തിരുത്പത്തിവിശേഷഃ, സാമര്ഥ്യം പ്രഭാവ ഇത്യനര്ഥാന്തരമ്”| യദ്ദ്രവ്യം പരിണാമകാലേ സ്വാഭാവികം രസം പരിത്യജ്യ രസാന്തരം ഭജതേ തത്ര ‘വിപാക’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
കേചിദാചാര്യാ ബ്രുവതേ- ദ്രവ്യം പ്രധാനം, കസ്മാത്? വ്യവസ്ഥിതത്വാത്, ഇഹ ഖലു ദ്രവ്യം വ്യവസ്ഥിതം ന രസാദയഃ, യഥാ ആമേ ഫലേ യേ രസാദയസ്തേ പക്വേ ന സന്തി; നിത്യത്വാച്ച, നിത്യം ഹി ദ്രവ്യമനിത്യാ ഗുണാഃ, യഥാ കല്കാദിപ്രവിഭാഗഃ, സ ഏവ സമ്പന്നരസഗന്ധോ വ്യാപന്നരസഗന്ധോ വാ ഭവതി; സ്വജാത്യവസ്ഥാനാച്ച, യഥാ ഹി പാര്ഥിവം ദ്രവ്യമന്യഭാവം ന ഗച്ഛത്യേവം ശേഷാണി; പഞ്ചേന്ദ്രിയഗ്രഹണാശ്ച, പഞ്ചഭിരിന്ദ്രിയൈര്ഗൃഹ്യതേ ദ്രവ്യം ന രസാദയഃ; ആശ്രയത്വാച്ച, ദ്രവ്യമാശ്രിതാ രസാദയഃ; ആരമ്ഭസാമര്ഥ്യാച്ച, ദ്രവ്യാശ്രിത ആരമ്ഭഃ, യഥാ- ‘വിദാരിഗന്ധാദിമാഹൃത്യ സങ്ക്ഷുദ്യ വിപചേത്’ ഇത്യേവമാദിഷു ന രസാദിഷ്വാരമ്ഭഃ; ശാസ്ത്രപ്രാമാണ്യാച്ച, ശാസ്ത്രേ ഹി ദ്രവ്യം പ്രധാനമുപദേശേ യോഗാനാം, യഥാ- ‘മാതുലുങ്ഗാഗ്നിമന്ഥൌ ച’ ഇത്യാദൌ ന രസാദയ ഉപദിശ്യന്തേ; ക്രമാപേക്ഷിതത്വാച്ച രസാദീനാം, രസാദയോ ഹി ദ്രവ്യക്രമമപേക്ഷന്തേ, യഥാ- തരുണേ തരുണാഃ സമ്പൂര്ണേ സമ്പൂര്ണാ ഇതി; ഏകദേശസാധ്യത്വാച്ച, ദ്രവ്യാണാമേകദേശേനാപി വ്യാധയഃ സാധ്യന്തേ, യഥാ- മഹാവൃക്ഷക്ഷീരേണേതി; തസ്മാദ്ദ്രവ്യം പ്രധാനം, ന രസാദയഃ, കസ്മാത്? നിരവയവത്വാത് |
ദ്രവ്യലക്ഷണം തു ‘ക്രിയാഗുണവത് സമവായികാരണമ്’ ഇതി ||൩||
View original
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् |
द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
തത്ര പ്രത്യേകം ദ്രവ്യാദിപ്രാധാന്യമേകീയമതേന പ്രതിപാദയിഷ്യന് ദ്രവ്യപ്രാധാന്യം പ്രഥമം സകാരണം പ്രതിപാദയന്നാഹ- കേചിദിത്യാദി| വ്യവസ്ഥിതത്വാദിതി| ദ്രവ്യം ഹി വ്യവതിഷ്ഠതേ ന രസാദയഃ, യഥാ- ആമ്രഫലമേകമേവ പ്രഥമം കഷായാമ്ലം പശ്ചാദമ്ലം തതോ മധുരമപി ഭവതി, ന തു തദേവാമ്രഫലമാമ്രാതകം കോശാമ്രം വാ ഭവതി| ദ്രവ്യപ്രാധാന്യേ ദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ- നിത്യത്വാദിത്യാദി|- നിത്യത്വാത് കിയത്കാലാവസ്ഥിതത്വാദിത്യര്ഥഃ| അനിത്യാ ഗുണാ ഇതി വിനാശിന ഇത്യര്ഥഃ| കല്കേത്യാദി ആദിഗ്രഹണാത് സ്വരസശൃതശീതഫാണ്ടാനാമപി ഗ്രഹണമ്| സ ഏവ കല്കാദിപ്രവിഭാഗ ഏവ| സമ്പന്നരസഗന്ധോ വാ ഭവതീതി സംയുക്തരസഃ സംയുക്തഗന്ധോ വാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- കല്കാദ്യവസ്ഥാസ്വപി ദ്രവ്യം തദേവ നാന്യതരദ്ദ്രവ്യം, രസഗന്ധൌ ത്വന്യൌ സംയുക്തൌ ഭവത ഇതി ഗുണാദനിത്യാത് ദ്രവ്യം നിത്യമ്| അന്യേ കല്കാദിസ്ഥാനേ ‘കാലാദിപ്രവിഭാഗാത്’ ഇതി പഠന്തി| തേഷാം മതേ ആദിഗ്രഹണാജ്ജലവാതദേശസോമസൂര്യാ ഗൃഹ്യന്തേ| തദ്യഥാ- ‘താ ഏവൌഷധയോ ഗ്രീഷ്മേ നിഃസാരാ രൂക്ഷാ’ (സൂ. അ.൬) ഇത്യാദി| ദ്രവ്യപ്രാധാന്യേ തൃതീയം ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- സ്വജാത്യവസ്ഥാനാച്ചേതി|- സ്വസ്യാം പാര്ഥിവാദിജാതാവവസ്ഥിതത്വാദിത്യര്ഥഃ| അന്യഭാവം ന ഗച്ഛതി ആപ്യാദിജാതിം ന ഗച്ഛതി| ചതുര്ഥം കാരണം ദര്ശയന്നാഹ- പഞ്ചേത്യാദി| പഞ്ചഭിരിന്ദ്രിയൈര്ദ്രവ്യം ഗൃഹ്യതേ, ദ്രവ്യേ ഗൃഹീതേ തദാശ്രയാ ഗുണാ ഗൃഹീതാ ഭവന്തി; ഗുണാശ്ച ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ| ദ്രവ്യേ ശബ്ദോऽപ്യസ്തി; യഥാ- പാര്ഥിവദ്രവ്യേ കടകടാശബ്ദഃ, ആപ്യേ ഖലഖലാശബ്ദഃ, തൈജസേ തടതടാശബ്ദ ഇത്യാദികഃ| വായവ്യദ്രവ്യമാകാശദ്രവ്യം ചാനുമാനഗ്രാഹ്യമമൂര്തത്വാത്| ന രസാദയ ഇതി രസഗുണവീര്യവിപാകാസ്തു ന പഞ്ചേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| പഞ്ചമം ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- ആശ്രയത്വാദിത്യാദി| ആശ്രയ ഇദം ദ്രവ്യം രസാദീനാമ്| ഷഷ്ഠം ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- ആരമ്ഭേത്യാദി| ആരമ്ഭസാമര്ഥ്യാത് ഉപക്രമസാമര്ഥ്യാദിത്യര്ഥഃ| സങ്ക്ഷുദ്യ ചൂര്ണയിത്വേത്യര്ഥഃ| സപ്തമം ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- ശാസ്ത്രേത്യാദി| അഷ്ടമം ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- ക്രമേത്യാദി| തരുണേ തരുണാ ഇതി അഭിനവേ അഭിനവാ ഇത്യര്ഥഃ| നവമം ഹേതുമാഹ- ഏകദേശേത്യാദി| ദ്രവ്യപ്രാധാന്യമഭിധായ ദ്രവ്യലക്ഷണമാഹ- ദ്രവ്യലക്ഷണമിത്യാദി| ക്രിയാഗുണവദിതി ക്രിയാഗുണവദ്ദ്രവ്യമിത്യര്ഥഃ; ക്രിയാ കര്മ, ഗുണാ ഉക്താ വിംശതിഃ| സമവായികാരണമപി ദ്രവ്യമേവ; യഥാ- പടേ തന്തവഃ, ഘടേ മൃത്പിണ്ഡ ഇത്യാദി; ന ച ക്രിയായാം ക്രിയാ സമവേതാ, ന ഗുണേഷു ഗുണാശ്ച സമവേതാ ഇതി||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
നേത്യാഹുരന്യേ , രസാസ്തു പ്രധാനം; കസ്മാത്? ആഗമാത്, ആഗമോ ഹി ശാസ്ത്രമുച്യതേ; ശാസ്ത്രേ ഹി രസാ അധികൃതാഃ, യഥാ- രസായത്ത ആഹാര ഇതി, തസ്മിംസ്തു പ്രാണാഃ; ഉപദേശാച്ച, ഉപദിശ്യന്തേ ഹി രസാഃ, യഥാ- മധുരാമ്ലലവണാ വാതം ശമയന്തി; അനുമാനാച്ച, രസേന ഹ്യനുമീയതേ ദ്രവ്യം, യഥാ- മധുരമിതി; ഋഷിവചനാച്ച, ഋഷിവചനം വേദോ യഥാ- കിഞ്ചിദിജ്യാര്ഥം മധുരമാഹരേദിതി, തസ്മാദ്രസാഃ പ്രധാനം; രസേഷു ഗുണസഞ്ജ്ഞാ |
രസലക്ഷണമന്യത്രോപദേക്ഷ്യാമഃ ||൪||
View original
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा |
रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
രസപ്രാധാന്യേ ഏകീയം ദര്ശനം നിര്ദിശന്നാഹ- നേത്യാദി| നേത്യാഹുരന്യേ ദ്രവ്യപ്രാധാന്യമന്യേ ന ബ്രുവത ഇത്യര്ഥഃ| തസ്മിംസ്തു പ്രാണാ ഇതി ആഹാരേ സതി പ്രാണാ ഇത്യര്ഥഃ| രസപ്രാധാന്യേ ദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ- ഉപദേശാദിത്യാദി| അത്രൈവ തൃതീയം ഹേതുമാഹ- അനുമാനാദിത്യാദി| ചതുര്ഥം ഹേതുമാഹ- ഋഷിവചനാദിത്യാദി| ഇജ്യാര്ഥം യാഗാര്ഥം; മധുരമാഹരേദിതി മധുരരസമാഹരേത് ആനയേത്, ന തു ദ്രവ്യമാനയേദിതി| ഗുണസ്യാപി കിമിതി ന പ്രാധാന്യം സാധിതമിത്യാശങ്ക്യാഹ- രസേഷ്വിത്യാദി| അത്രാദിശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- രസാദിപ്രാധാന്യേനൈവ സാധിതേന ഗുണപ്രധാന്യം സാധിതം ഭവതി| യഥാ ദ്രവ്യലക്ഷണമുക്തം തഥാ രസസ്യാപി കിമിതി നോക്തമിത്യാഹ- രസലക്ഷണമിത്യാദി| അന്യത്ര രസവിജ്ഞാനീയേ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
നേത്യാഹുരന്യേ , വീര്യം പ്രധാനമിതി |
കസ്മാത്? തദ്വശേനൌഷധകര്മനിഷ്പത്തേഃ |
ഇഹൌഷധകര്മാണ്യൂര്ധ്വാധോഭാഗോഭയഭാഗസംശോധനസംശമനസങ്ഗ്രാഹികാഗ്നിദീപനപീഡനലേഖനബൃംഹണ- രസായനവാജീകരണശ്വയഥുകരവിലയനദഹനദാരണമാദനപ്രാണഘ്നവിഷപ്രശമനാദീനി വീര്യപ്രാധാന്യാദ്ഭവന്തി |
തച്ച വീര്യം ദ്വിവിധമുഷ്ണം ശീതം ച, അഗ്നീഷോമീയത്വാജ്ജഗതഃ |
കേചിദഷ്ടവിധമാഹുഃ- ശീതമുഷ്ണം സ്നിഗ്ധം രൂക്ഷം വിശദം പിച്ഛിലം മൃദു തീക്ഷ്ണം ചേതി |
ഏതാനി വീര്യാണി സ്വബലഗുണോത്കര്ഷാദ്രസമഭിഭൂയാത്മകര്മ കുര്വന്തി |
യഥാ താവന്മഹത്പഞ്ചമൂലം കഷായം തിക്താനുരസം വാതം ശമയതി, ഉഷ്ണവീര്യത്വാത്; തഥാ കുലത്ഥഃ കഷായഃ, കടുകഃ പലാണ്ഡുഃ, സ്നേഹഭാവാച്ച; മധുരശ്ചേക്ഷുരസോ വാതം വര്ധയതി, ശീതവീര്യത്വാത്; കടുകാ പിപ്പലീ പിത്തം ശമയതി, മൃദുശീതവീര്യത്വാത്; അമ്ലമാമലകം ലവണം സൈന്ധവം ച; തിക്താ കാകമാചീ പിത്തം വര്ധയതി, ഉഷ്ണവീര്യത്വാത്, മധുരാ മത്സ്യാശ്ച; കടുകം മൂലകം ശ്ലേഷ്മാണം വര്ധയതി, സ്നിഗ്ധവീര്യത്വാത്; അമ്ലം കപിത്ഥം ശ്ലേഷ്മാണാം ശമയതി, രൂക്ഷവീര്യത്വാത്, മധുരം ക്ഷൌദ്രം ച; തദേതന്നിദര്ശനമാത്രമുക്തമ് ||൫||
View original
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति |
कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः |
इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति |
तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः |
केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति |
एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति |
यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
അപരേഷാം വീര്യവാദിനാം മതം നിര്ദിശന്നാഹ- നേത്യാഹുരന്യേ ഇത്യാദി|- ഈദൃശമന്യേ ന ബ്രുവന്തി| തദ്വശേനേതി വീര്യവശേന| കാനി പുനസ്താന്യൌഷധകര്മാണീത്യാഹ- ഇഹൌഷധേത്യാദി|- സംശോധനം വ്രണാദീനാം; സംശമനമിതി വമനവിരേചനാദികം വിനാ തത്സ്ഥമേവ ശമയതി സംശമനം, സംശമനഭേദാ ഏവ സാങ്ഗ്രഹികാദയഃ; പീഡനമിതി ശാല്മലീത്വഗാദീനാം വ്രണേ കര്മവിശേഷഃ; ലേഖനം പത്തലീകരണം; ബൃംഹണം ശരീരവൃദ്ധികരം; രസായനം വയഃസ്ഥാപനാദികരണം; വാജീകരണം വാജിവദ്യേനാപ്രതിഹതഃ സ്ത്രിയം യാതി, അന്യേ തു വാജിശബ്ദേന ശുക്രമുച്യതേ, തതോऽവാജിനോ വാജിനഃ ക്രിയന്തേ യേനേതി വാജീകരണം, ശുക്രോത്പാദകമിത്യാഹുഃ; ശ്വയഥുകരവിലയനേതി കരവിലയനശബ്ദൌ ശ്വയഥുശബ്ദേന സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യേതേ, ‘ശ്വയഥുഹരവിലയന’ ഇത്യേകേ പഠന്തി; ദഹനം ക്ഷാരാദിനാ; ദാരണം ഗൃധ്രപുരീഷാദിനാ; മാദനം മത്തതാകരണമ്, ഏതച്ച മദിരാദീനാം കര്മ; പ്രാണഘ്നത്വം വിഷാദേഃ; വിഷപ്രശമനത്വമഗദാദീനാം; വിഷപ്രശമനാദീനീത്യത്രാദിശബ്ദേന വ്രണരോപണരോമസഞ്ജനനാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| സ്വബലഗുണോത്കര്ഷാദിതി സ്വബലോത്കര്ഷാത് സ്വഗുണോത്കര്ഷാച്ചേത്യര്ഥഃ| ആത്മകര്മ കുര്വന്തി വാതാദിദോഷശമനം കോപനം വാ കുര്വന്തി| അഭിഭൂയ നിരാകരണം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| സ്നേഹഭാവാച്ചേത്യത്രാപി വാതം ശമയതീതി യോജ്യമ്| മധുരശ്ചേക്ഷുരസ ഇത്യാദി ന കേവലം വാതം ശമയതീതി വീര്യം രസമഭിഭൂയ പ്രകോപയത്യപി വാതമിത്യര്ഥഃ| കടുകാ പിപ്പലീത്യാദി അത്രാര്ദ്രാ പിപ്പലീ യദി ഗൃഹ്യതേ തദാ തസ്യാഃ സ്വാദുശീതത്വാത് കടുകേതി വിശേഷണം യുക്തം ന സ്യാത്, അഥ ശുഷ്കാ തദാ തസ്യാഃ കടൂഷ്ണത്വാത് പിത്തം ഹന്തീതി വിശേഷണമയുക്തം ഭവേത്; സത്യം, ‘തേഷു ഗുര്വീ സ്വാദുശീതാ പിപ്പല്യാര്ദ്രാ കഫാവഹാ’ ഇത്യത്ര പാഠേ ശീതാ ചേതി ചകാരോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന ന കേവലം ശീതാ കടുകാ ചേത്യര്ഥഃ, തതോ നാര്ദ്രപക്ഷേ ദോഷഃ; ശുഷ്കപക്ഷേ തു ‘ശുഷ്കാ കഫാനിലഘ്നീ സാ വൃഷ്യാ പിത്താവിരോധിനീ’ ഇത്യത്ര പിത്തേന സഹേഷദ്വിരോധിനീതി വ്യാഖ്യാനാന്ന ദോഷഃ; കേഷാഞ്ചിന്മതേ ‘പിത്തപ്രകോപണീ’ ഇതി പാഠഃ, തേഷാം മതേ പിത്തശമനീയത്വം പിപ്പല്യാ വീര്യവാദിനാം മതം, ന പുനഃ സത്യമേഷാ പിത്തം ശമയതി; യദി വാ ആര്ദ്രാ പിത്തപ്രശമനീ ശുഷ്കാ പ്രകോപണീതി| അമ്ലമാമലകം ലവണം സൈന്ധവം ചൈത്യത്രാപി മൃദുശീതവീര്യത്വാത് പിത്തം ശമയതീതി യോജ്യമ്| തിക്താ കാകമാചീത്യാദി പിത്തം വര്ധയതി കേവലം ന തു പ്രകോപയതി, തസ്യാസ്ത്രിദോഷഘ്നീത്വാത്| അന്യേ ചാത്രൈവം വദന്തി- വീര്യവാദീ ഏവമുഷ്ണവീര്യാം കാകമാചീം മന്യതേ, ആചാര്യസ്തു നാത്യുഷ്ണശീതാമ്, അത ഏവ ത്രിദോഷഘ്നീത്വം കാകമാച്യാ ഇതി| മധുരാ മത്സ്യാശ്ചേത്യത്രാപി പിത്തം വര്ധയന്തീതി യോജ്യമ്| മൂലകം ബൃഹന്മൂലകം ; ന പുനര്ബാലകം, ത്രിദോഷഘ്നത്വാത്||൫||
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
ഭവന്തി ചാത്ര- യേ രസാ വാതശമനാ ഭവന്തി യദി തേഷു വൈ |
രൌക്ഷ്യലാഘവശൈത്യാനി ന തേ ഹന്യുഃ സമീരണമ് ||൬||
യേ രസാഃ പിത്തശമനാ ഭവന്തി യദി തേഷു വൈ |
തൈക്ഷ്ണ്യൌഷ്ണ്യലഘുതാശ്ചൈവ ന തേ തത്കര്മകാരിണഃ ||൭||
യേ രസാഃ ശ്ലേഷ്മശമനാ ഭവന്തി യദി തേഷു വൈ |
സ്നേഹഗൌരവശൈത്യാനി ന തേ തത്കര്മകാരിണഃ ||൮||
തസ്മാദ്വീര്യം പ്രധാനമിതി ||൯||
View original
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६||
ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७||
ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८||
तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
ദ്രവ്യാശ്രിതം വീര്യകര്മാഭിധായ രസാശ്രിതം വീര്യകര്മാഹ- ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| യേ രസാ വാതശമനാ മധുരാമ്ലലവണാഃ, യേ രസാഃ പിത്തശമനാ മധുരതിക്തകഷായാഃ, യേ രസാഃ ശ്ലേഷ്മശമനാഃ കടുതിക്തകഷായാഃ||൬-൯||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
നേത്യാഹുരന്യേ , വിപാകഃ പ്രധാനമിതി |
കസ്മാത്? സമ്യങ്മിഥ്യാവിപക്വത്വാത്; ഇഹ സര്വദ്രവാണ്യഭ്യവഹൃതാനി സമ്യങ്മിഥ്യാവിപക്വാനി ഗുണം ദോഷം വാ ജനയന്തി |
തത്രാഹുരന്യേ- പ്രതി രസം പാക ഇതി |
കേചിത്ത്രിവിധമിച്ഛന്തി- മധുരമമ്ലം കടുകം ചേതി |
തത്തു ന സമ്യക്, ഭൂതഗുണാദാമാച്ചാന്യോऽമ്ലോ വിപാകോ നാസ്തി; പിത്തം ഹി വിദഗ്ധമമ്ലതാമുപൈത്യാഗ്നേയത്വാത്; യദ്യേവം ലവണോऽപ്യന്യഃ പാകോ ഭവിഷ്യതി, ശ്ലേഷ്മാ ഹി വിദഗ്ധോ ലവണതാമുപൈതീതി |
മധുരോ മധുരസ്യാമ്ലോऽമ്ലസ്യൈവം സര്വേഷാമിതി കേചിദാഹുഃ; ദൃഷ്ടാന്തം ചോപദിശന്തി- യഥാ താവത് ക്ഷീരമുഖാഗതം പച്യമാനം മധുരമേവ സ്യാത്തഥാ ശാലിയവമുദ്ഗാദയഃ പ്രകീര്ണാഃ സ്വഭാവമുത്തരകാലേऽപി ന പരിത്യജന്തി തദ്വദിതി |
കേചിദ്വദന്തി- അബലവന്തോ ബലവതാം വശമായാന്തീതി |
ഏവമനവസ്ഥിതിഃ, തസ്മാദസിദ്ധാന്ത ഏഷഃ |
ആഗമേ ഹി ദ്വിവിധ ഏവ പാകോ മധുരഃ കടുകശ്ച |
തയോര്മധുരാഖ്യോ ഗുരുഃ, കടുകാഖ്യോ ലഘുരിതി |
തത്ര പൃഥിവ്യപ്തേജോവായ്വാകാശാനാം ദ്വൈവിധ്യം ഭവതി ഗുണസാധര്മ്യാദ്ഗുരുതാ ലഘുതാ ച; പൃഥിവ്യാപശ്ച ഗുര്വ്യഃ, ശേഷാണി ലഘൂനി; തസ്മാദ്ദ്വിവിധ ഏവ പാക ഇതി ||൧൦||
View original
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति |
कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति |
तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति |
केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति |
तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति |
मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति |
केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति |
एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः |
आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च |
तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति |
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
അപരം വിപാകവാദിമതം നിര്ദിശന്നാഹ- നേത്യാഹുരിത്യാദി| നേത്യാഹുരന്യേ വീര്യം പ്രധാനമിതി കേചിന്ന ബ്രുവതേ| തര്ഹി കിം പ്രധാനം? വിപാകഃ പ്രധാനമിതി, വിശിഷ്ടഃ പാകോ വിപാകഃ| സര്വദ്രവ്യാണ്യഭ്യവഹൃതാനീതി ഇഹ സര്വശബ്ദോ വാമനീയദ്രവ്യാണി വര്ജയിത്വാ ജ്ഞേയഃ| ഗുണം ദോഷം വാ ജനയന്തി ഗുണം സമ്യഗ്വിപക്വാനി, ദോഷം മിഥ്യാവിപക്വാനി| പ്രതിരസം പാക ഇതി രസം രസം പ്രതി പാക ഉത്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| തത്തു ന സമ്യക്, ത്രൈവിധ്യം ന സമ്യഗിത്യര്ഥഃ| കഥം പുനസ്ത്രൈവിധ്യം ന സമ്യഗിത്യാഹ- ഭൂതഗുണാദിത്യാദി| ഏതേന ത്രൈവിധ്യം നിരസ്തമ്| പ്രതിരസം പാക ഇതി പൂര്വോക്തം സ്ഥാപയന്നാഹ- മധുരോ മധുരസ്യേത്യാദി| അമ്ലോ അമ്ലസ്യൈവം സര്വേഷാമിതി കേചിദാഹുരിതി പദച്ഛേദഃ| ദൃഷ്ടാന്തം ചോപദിശന്തീതി പ്രതിരസപാകേ ഇത്യര്ഥഃ| ഉഖാഗതം സ്ഥാലീഗതമ്| പ്രകീര്ണാ ഇതി ഭൂമൌ നിക്ഷിപ്താഃ ഫലിതപര്യന്താ ഇത്യര്ഥഃ| തദ്വദിതി ഏവം രസാ അപി ജഠരാഗ്നിപക്വാഃ സ്വം രൂപം മധുരാദികം ന ത്യജന്തി| തസ്മാദിത്യാദി|- തസ്മാത് കേചിത് പ്രതിരസം പാകഃ, കേചിത്ത്രിവിധഃ, അന്യേऽബലവന്തോ ബലവതാം വശമായാന്തീതി മതാനാമനിയതത്വമ്; തസ്മാദസിദ്ധാന്ത ഏഷ അനാഗമ ഏഷ ഇത്യര്ഥഃ| സ്വമതമിദാനീം ദര്ശയന്നാഹ- ആഗമേ ഇത്യാദി| ആഗമേ ശാസ്ത്രേ| അന്യേ ‘ആഗമസ്ത്വിഹ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര തുശബ്ദോऽപ്യര്ഥഃ, അഥവാ വിശേഷാര്ഥസ്തുശബ്ദഃ, തേന പ്രത്യക്ഷാദിപ്രമാണാവിരുദ്ധോऽപി ശിഷ്ടാഗമ ഇത്യര്ഥഃ; അഥവാ, ആഗമശബ്ദോऽയം സിദ്ധാന്തവചനഃ, തേന സിദ്ധാന്തഃ പുനരിഹേത്യര്ഥഃ| പൃഥിവ്യപ്തേജ ഇത്യാദി| പൃഥിവ്യാദീനാം ഗുണസാധര്മ്യാദ് ഗുണസമാനതയാ ദ്വൈവിധ്യം ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഗുണമേവാഹ- ഗുരുതാ ലഘുതാ ചേതി||൧൦||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ഭവന്തി ചാത്ര- ദ്രവ്യേഷു പച്യമാനേഷു യേഷ്വമ്ബുപൃഥിവീഗുണാഃ |
നിര്വര്തന്തേऽധികാസ്തത്ര പാകോ മധുര ഉച്യതേ ||൧൧||
തേജോऽനിലാകാശഗുണാഃ പച്യമാനേഷു യേഷു തു |
നിര്വര്തന്തേऽധികാസ്തത്ര പാകഃ കടുക ഉച്യതേ ||൧൨||
View original
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११||
तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| നിര്വര്തന്തേऽധികാ ഇതി ജായന്തേ ഉത്കടാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൧-൧൨||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
പൃഥക്ത്വദര്ശിനാമേഷ വാദിനാം വാദസങ്ഗ്രഹഃ |
ചതുര്ണാമപി സാമഗ്ര്യമിച്ഛന്ത്യത്ര വിപശ്ചിതഃ ||൧൩||
View original
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः |
चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
ഏവം ദ്രവ്യരസവീര്യവിപാകവാദിനാം സവിവാദഹേതൂനി മതാനി നിര്ദിശ്യ സ്വമതം ദ്രവ്യാദിസാമഗ്ര്യലക്ഷണം നിര്ദിശന്നാഹ- പൃഥക്ത്വദര്ശിനാമിത്യാദി| പൃഥക്ത്വദര്ശിനാം ഭേദദര്ശിനാമ്, ഏഷ വാദസങ്ഗ്രഹ ഇതി യോജ്യമ്| വാദസങ്ഗ്രഹശ്ച ദ്രവ്യം പ്രധാനം, രസാഃ പ്രധാനമിത്യാദികഃ| സ്വമതമാഹ- ചതുര്ണാമിത്യാദി| ചതുര്ണാം രസഗുണവീര്യവിപാകാനാമ്| അപിശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| ന കേവലമേകസ്യ ദ്വയോസ്ത്രയാണാം വാ, ചതുര്ണാമപീത്യര്ഥഃ| സാമഗ്ര്യം സമുദായത്വമ്| ഇച്ഛന്തി മന്യന്തേ| അത്ര ദ്രവ്യേ| വിപശ്ചിതഃ പണ്ഡിതാഃ||൧൩||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
തദ്ദ്രവ്യമാത്മനാ കിഞ്ചിത്കിഞ്ചിദ്വീര്യേണ സേവിതമ് |
കിഞ്ചിദ്രസവിപാകാഭ്യാം ദോഷം ഹന്തി കരോതി വാ ||൧൪||
View original
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् |
किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
നനു, തര്ഹി ദ്രവ്യമേവ ക്രിയാകാരി ന രസാദയ ഇത്യാശങ്ക്യാഹ- തദിത്യാദി|| ആത്മനാ സ്വയമേവ, ദ്രവ്യമാത്മനാ കൃത്വാ കിഞ്ചിദ്ദോഷം ഹന്തി കരോതി വാ, കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമേവ വീര്യേണ കൃത്വാ ഹന്തി കരോതി വാ, കിഞ്ചിദ്ധന്തി കരോതി വാ രസവിപാകാഭ്യാം കൃത്വാ, സര്വത്ര ദ്രവ്യം ഹനനേ കരണേ ച കര്തൃകാരകം; തത്ര ദ്രവ്യമാത്മനാ പാര്ഥിവാപ്യതൈജസവായവ്യാകാശീയസ്വരൂപേണ ദോഷം ഹന്തി, യഥാ- ഖദിരഃ കുഷ്ഠം, ദോഷശബ്ദോऽത്ര വ്യാധാവപി വര്തതേ; വീര്യേണ ദ്വിവിധേനാഷ്ടവിധേന വാ സേവിതം ദ്രവ്യം ദോഷം ഹന്തി, തച്ച മഹത്പഞ്ചമൂലാദികമേതസ്മിന്നധ്യായേ കഥിതമേവ; രസേന കൃത്വാ ദ്രവ്യം ദോഷം ഹന്തി, യഥാ- തിക്താ ഗുഡൂച്യുഷ്ണവീര്യാऽപി പിത്തം ശമയതി; വിപാകേന കൃത്വാ ദ്രവ്യം ദോഷം ഹന്തി, യഥാ- ശുണ്ഠീ കടുകാऽപി വാതം ശമയതി, മധുരവിപാകത്വാത്||൧൪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
പാകോ നാസ്തി വിനാ വീര്യാദ്വീര്യം നാസ്തി വിനാ രസാത് |
രസോ നാസ്തി വിനാ ദ്രവ്യാദ്ദ്രവ്യം ശ്രേഷ്ഠതമം സ്മൃതമ് ||൧൫||
View original
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् |
रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
രസാദീനാം ദ്രവ്യകാര്യത്വാദ്ദ്രവ്യസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നാഹ- പാക ഇത്യാദി| ശ്രേഷ്ഠതമം പ്രശസ്യതമമ്| ഏതേനാശ്രയോ ദ്രവ്യമ്, ആശ്രയിണോ രസാദയഃ||൧൫||
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
ജന്മ തു ദ്രവ്യരസയോരന്യോന്യാപേക്ഷികം സ്മൃതമ് |
അന്യോന്യാപേക്ഷികം ജന്മ യഥാ സ്യാദ്ദേഹദേഹിനോഃ ||൧൬||
വീര്യസഞ്ജ്ഞാ ഗുണാ യേऽഷ്ടൌ തേऽപി ദ്രവ്യാശ്രയാഃ സ്മൃതാഃ |
രസേഷു ന ഭവന്ത്യേതേ നിര്ഗുണാസ്തു ഗുണാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൭||
ദ്രവ്യേ ദ്രവ്യാണി യസ്മാദ്ധി വിപച്യന്തേ ന ഷഡ്രസാഃ |
ശ്രേഷ്ഠം ദ്രവ്യമതോ ജ്ഞേയം, ശേഷാ ഭാവാസ്തദാശ്രയാഃ ||൧൮||
View original
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् |
अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६||
वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः |
रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७||
द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः |
श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
കാര്യകാരണഭാവേऽപി യഥാऽഗ്നേര്ധൂമോ ജായതേ നൈവം രസാദയോ ദ്രവ്യാജ്ജായന്തേ കിം തര്ഹി ദ്രവ്യരസാദീനാം ച സഹൈവ ജന്മേതി ദര്ശയന്നാഹ- ജന്മ ത്വിത്യാദി| അന്യോന്യാപേക്ഷികമിതി അന്യോന്യാശ്രിതമേകവേലോത്പത്തിരിത്യര്ഥഃ| കിമിവേത്യാഹ- അന്യോന്യേത്യാദി| ദേഹഃ ശരീരം, ദേഹീ ആത്മാ| ഏവം രസം ദ്രവ്യാശ്രയം പ്രതിപാദ്യ വീര്യമപി ദ്രവ്യാശ്രയം പ്രതിപാദയന്നാഹ- വീര്യസഞ്ജ്ഞാ ഇത്യാദി| അപിശബ്ദാദന്യേऽപി സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാദയോ ഗുണാ ദ്രവ്യാശ്രയാ ഏവ| നിര്ഗുണാസ്തു ഗുണാഃ സ്മൃതാ ഇതി| ഏതേ ശീതാദയഃ സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാദയശ്ചാന്യേ ഗുണാഃ, രസോऽപി ഗുണഃ, അതോ ഗുണേഷു ഗുണാ ന സമ്ഭവന്തി തസ്മാദ്ദ്രവ്യസ്യൈവൈതേ ശീതാദയോ ഗുണാ ഇതി| തഥാ വിപാകമപി ദ്രവ്യാശ്രയമേവ പ്രതിപാദയന്നാഹ- ദ്രവ്യേ ഇത്യാദി| ദ്രവ്യേ പഞ്ചഭൂതാത്മകദേഹേ, ദ്രവ്യാണി ആഹാരദ്രവ്യാണി; ന ഷഡ്രസാഃ, നിരവയവത്വാത്| ശേഷാ ഭാവാ ഇതി രസാദയ ഇത്യര്ഥഃ, തദാശ്രയാ ഇതി ദ്രവ്യാശ്രയാ ഇത്യര്ഥഃ| അത്ര പാഠാന്തരാണി തദ്വ്യാഖ്യാനാന്തരാണി ച ബഹൂനി സന്തി, താനി വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതാനി||൧൬-൧൮||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
അമീമാംസ്യാന്യചിന്ത്യാനി പ്രസിദ്ധാനി സ്വഭാവതഃ |
ആഗമേനോപയോജ്യാനി ഭേഷജാനി വിചക്ഷണൈഃ ||൧൯||
View original
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः |
आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
യഥോക്തഭേഷജാനാം സ്വബുദ്ധ്യാ വിചാരനിഷേധം നിദര്ശയന്നാഹ- അമീമാംസ്യാനീത്യാദി| അമീമാംസ്യാനി ന വിചാര്യാണി, അചിന്ത്യാനി യാന്യേവാചിന്ത്യാനി താന്യേവാമീമാംസ്യാനി| കാനി പുനസ്താനി? ഖദിരതുവരകരസാഞ്ജനഹരിദ്രാദീനി കുഷ്ഠഘ്നാനി, ന തു സര്വാണി ദ്രവ്യാണി; അന്യഥാ ‘വര്ഗമപി വര്ഗേണോപസൃജേത്’, തഥാ ‘ബീജേനാനേന മതിമാന് കുര്യാദ്ബസ്തിശതാന്യപി’(ചി. അ. ൩൮) ഇത്യാദി വിരുദ്ധം ഭവേത്| സ്വഭാവതോ ജന്മതഃ| അന്യേ തു ആഗമേ യാനി ഭേഷജാനി പ്രസിദ്ധാനി താന്യമീമാംസാന്യവിചാരണീയാനി, കുതോ ഹേതോരവിചാര്യാണി? യതഃ സ്വഭാവതോऽചിന്ത്യാനി തേഷാം സ്വഭാവശ്ചിന്തയിതും ന ശക്യത ഇത്യര്ഥഃ; യഥാ ദ്രവത്വമപാമുഷ്ണത്വമഗ്നേരിത്യാദി| കഥം പുനസ്താനി പ്രയോജ്യാനീത്യാഹ- ആഗമേനോപയോജ്യാനി; ആഗമേനൈവൈകേനോപയോഗഃ കാര്യ ഇത്യര്ഥഃ||൧൯||
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
പ്രത്യക്ഷലക്ഷണഫലാഃ പ്രസിദ്ധാശ്ച സ്വഭാവതഃ |
നൌഷധീര്ഹേതുഭിര്വിദ്വാന് പരീക്ഷേത കദാചന ||൨൦||
സഹസ്രേണാപി ഹേതൂനാം നാമ്ബഷ്ഠാദിര്വിരചയേത് |
തസ്മാത്തിഷ്ഠേത്തു മതിമാനാഗമേ ന തു ഹേതുഷു ||൨൧||
View original
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः |
नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०||
सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् |
तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
നനു, അനുമാനവിരുദ്ധാനി കഥമാഗമൈകപ്രയോജ്യാനീത്യാശങ്ക്യ, ആഗമസ്യ പ്രത്യക്ഷഫലത്വേന ബലീയസ്ത്വം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രത്യക്ഷേത്യാദി| പ്രത്യക്ഷലക്ഷണഫലാ ഹിതാഹിതഭേദേന| കുതഃ പുനര്ഹേതുഭിര്ന പരീക്ഷണീയം ഭേഷജം പ്രസിദ്ധലക്ഷണഫലമിത്യാഹ- സഹസ്രേണേത്യാദി||൨൦-൨൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവ്യഗുണരസവീര്യവിപാകവിജ്ഞാനീയോ നാമ ചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ||൪൦||