Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
കേചിദാചാര്യാ ബ്രുവതേ- ദ്രവ്യം പ്രധാനം, കസ്മാത്? വ്യവസ്ഥിതത്വാത്, ഇഹ ഖലു ദ്രവ്യം വ്യവസ്ഥിതം ന രസാദയഃ, യഥാ ആമേ ഫലേ യേ രസാദയസ്തേ പക്വേ ന സന്തി; നിത്യത്വാച്ച, നിത്യം ഹി ദ്രവ്യമനിത്യാ ഗുണാഃ, യഥാ കല്കാദിപ്രവിഭാഗഃ, സ ഏവ സമ്പന്നരസഗന്ധോ വ്യാപന്നരസഗന്ധോ വാ ഭവതി; സ്വജാത്യവസ്ഥാനാച്ച, യഥാ ഹി പാര്ഥിവം ദ്രവ്യമന്യഭാവം ന ഗച്ഛത്യേവം ശേഷാണി; പഞ്ചേന്ദ്രിയഗ്രഹണാശ്ച, പഞ്ചഭിരിന്ദ്രിയൈര്ഗൃഹ്യതേ ദ്രവ്യം ന രസാദയഃ; ആശ്രയത്വാച്ച, ദ്രവ്യമാശ്രിതാ രസാദയഃ; ആരമ്ഭസാമര്ഥ്യാച്ച, ദ്രവ്യാശ്രിത ആരമ്ഭഃ, യഥാ- ‘വിദാരിഗന്ധാദിമാഹൃത്യ സങ്ക്ഷുദ്യ വിപചേത്’ ഇത്യേവമാദിഷു ന രസാദിഷ്വാരമ്ഭഃ; ശാസ്ത്രപ്രാമാണ്യാച്ച, ശാസ്ത്രേ ഹി ദ്രവ്യം പ്രധാനമുപദേശേ യോഗാനാം, യഥാ- ‘മാതുലുങ്ഗാഗ്നിമന്ഥൌ ച’ ഇത്യാദൌ ന രസാദയ ഉപദിശ്യന്തേ; ക്രമാപേക്ഷിതത്വാച്ച രസാദീനാം, രസാദയോ ഹി ദ്രവ്യക്രമമപേക്ഷന്തേ, യഥാ- തരുണേ തരുണാഃ സമ്പൂര്ണേ സമ്പൂര്ണാ ഇതി; ഏകദേശസാധ്യത്വാച്ച, ദ്രവ്യാണാമേകദേശേനാപി വ്യാധയഃ സാധ്യന്തേ, യഥാ- മഹാവൃക്ഷക്ഷീരേണേതി; തസ്മാദ്ദ്രവ്യം പ്രധാനം, ന രസാദയഃ, കസ്മാത്? നിരവയവത്വാത് | ദ്രവ്യലക്ഷണം തു ‘ക്രിയാഗുണവത് സമവായികാരണമ്’ ഇതി ||൩||
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् | द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
നേത്യാഹുരന്യേ , രസാസ്തു പ്രധാനം; കസ്മാത്? ആഗമാത്, ആഗമോ ഹി ശാസ്ത്രമുച്യതേ; ശാസ്ത്രേ ഹി രസാ അധികൃതാഃ, യഥാ- രസായത്ത ആഹാര ഇതി, തസ്മിംസ്തു പ്രാണാഃ; ഉപദേശാച്ച, ഉപദിശ്യന്തേ ഹി രസാഃ, യഥാ- മധുരാമ്ലലവണാ വാതം ശമയന്തി; അനുമാനാച്ച, രസേന ഹ്യനുമീയതേ ദ്രവ്യം, യഥാ- മധുരമിതി; ഋഷിവചനാച്ച, ഋഷിവചനം വേദോ യഥാ- കിഞ്ചിദിജ്യാര്ഥം മധുരമാഹരേദിതി, തസ്മാദ്രസാഃ പ്രധാനം; രസേഷു ഗുണസഞ്ജ്ഞാ | രസലക്ഷണമന്യത്രോപദേക്ഷ്യാമഃ ||൪||
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा | रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
നേത്യാഹുരന്യേ , വീര്യം പ്രധാനമിതി | കസ്മാത്? തദ്വശേനൌഷധകര്മനിഷ്പത്തേഃ | ഇഹൌഷധകര്മാണ്യൂര്ധ്വാധോഭാഗോഭയഭാഗസംശോധനസംശമനസങ്ഗ്രാഹികാഗ്നിദീപനപീഡനലേഖനബൃംഹണ- രസായനവാജീകരണശ്വയഥുകരവിലയനദഹനദാരണമാദനപ്രാണഘ്നവിഷപ്രശമനാദീനി വീര്യപ്രാധാന്യാദ്ഭവന്തി | തച്ച വീര്യം ദ്വിവിധമുഷ്ണം ശീതം ച, അഗ്നീഷോമീയത്വാജ്ജഗതഃ | കേചിദഷ്ടവിധമാഹുഃ- ശീതമുഷ്ണം സ്നിഗ്ധം രൂക്ഷം വിശദം പിച്ഛിലം മൃദു തീക്ഷ്ണം ചേതി | ഏതാനി വീര്യാണി സ്വബലഗുണോത്കര്ഷാദ്രസമഭിഭൂയാത്മകര്മ കുര്വന്തി | യഥാ താവന്മഹത്പഞ്ചമൂലം കഷായം തിക്താനുരസം വാതം ശമയതി, ഉഷ്ണവീര്യത്വാത്; തഥാ കുലത്ഥഃ കഷായഃ, കടുകഃ പലാണ്ഡുഃ, സ്നേഹഭാവാച്ച; മധുരശ്ചേക്ഷുരസോ വാതം വര്ധയതി, ശീതവീര്യത്വാത്; കടുകാ പിപ്പലീ പിത്തം ശമയതി, മൃദുശീതവീര്യത്വാത്; അമ്ലമാമലകം ലവണം സൈന്ധവം ച; തിക്താ കാകമാചീ പിത്തം വര്ധയതി, ഉഷ്ണവീര്യത്വാത്, മധുരാ മത്സ്യാശ്ച; കടുകം മൂലകം ശ്ലേഷ്മാണം വര്ധയതി, സ്നിഗ്ധവീര്യത്വാത്; അമ്ലം കപിത്ഥം ശ്ലേഷ്മാണാം ശമയതി, രൂക്ഷവീര്യത്വാത്, മധുരം ക്ഷൌദ്രം ച; തദേതന്നിദര്ശനമാത്രമുക്തമ് ||൫||
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति | कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः | इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति | तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः | केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति | एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति | यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
ഭവന്തി ചാത്ര- യേ രസാ വാതശമനാ ഭവന്തി യദി തേഷു വൈ | രൌക്ഷ്യലാഘവശൈത്യാനി ന തേ ഹന്യുഃ സമീരണമ് ||൬|| യേ രസാഃ പിത്തശമനാ ഭവന്തി യദി തേഷു വൈ | തൈക്ഷ്ണ്യൌഷ്ണ്യലഘുതാശ്ചൈവ ന തേ തത്കര്മകാരിണഃ ||൭|| യേ രസാഃ ശ്ലേഷ്മശമനാ ഭവന്തി യദി തേഷു വൈ | സ്നേഹഗൌരവശൈത്യാനി ന തേ തത്കര്മകാരിണഃ ||൮|| തസ്മാദ്വീര്യം പ്രധാനമിതി ||൯||
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै | रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६|| ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै | तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७|| ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै | स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८|| तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
നേത്യാഹുരന്യേ , വിപാകഃ പ്രധാനമിതി | കസ്മാത്? സമ്യങ്മിഥ്യാവിപക്വത്വാത്; ഇഹ സര്വദ്രവാണ്യഭ്യവഹൃതാനി സമ്യങ്മിഥ്യാവിപക്വാനി ഗുണം ദോഷം വാ ജനയന്തി | തത്രാഹുരന്യേ- പ്രതി രസം പാക ഇതി | കേചിത്ത്രിവിധമിച്ഛന്തി- മധുരമമ്ലം കടുകം ചേതി | തത്തു ന സമ്യക്, ഭൂതഗുണാദാമാച്ചാന്യോऽമ്ലോ വിപാകോ നാസ്തി; പിത്തം ഹി വിദഗ്ധമമ്ലതാമുപൈത്യാഗ്നേയത്വാത്; യദ്യേവം ലവണോऽപ്യന്യഃ പാകോ ഭവിഷ്യതി, ശ്ലേഷ്മാ ഹി വിദഗ്ധോ ലവണതാമുപൈതീതി | മധുരോ മധുരസ്യാമ്ലോऽമ്ലസ്യൈവം സര്വേഷാമിതി കേചിദാഹുഃ; ദൃഷ്ടാന്തം ചോപദിശന്തി- യഥാ താവത് ക്ഷീരമുഖാഗതം പച്യമാനം മധുരമേവ സ്യാത്തഥാ ശാലിയവമുദ്ഗാദയഃ പ്രകീര്ണാഃ സ്വഭാവമുത്തരകാലേऽപി ന പരിത്യജന്തി തദ്വദിതി | കേചിദ്വദന്തി- അബലവന്തോ ബലവതാം വശമായാന്തീതി | ഏവമനവസ്ഥിതിഃ, തസ്മാദസിദ്ധാന്ത ഏഷഃ | ആഗമേ ഹി ദ്വിവിധ ഏവ പാകോ മധുരഃ കടുകശ്ച | തയോര്മധുരാഖ്യോ ഗുരുഃ, കടുകാഖ്യോ ലഘുരിതി | തത്ര പൃഥിവ്യപ്തേജോവായ്വാകാശാനാം ദ്വൈവിധ്യം ഭവതി ഗുണസാധര്മ്യാദ്ഗുരുതാ ലഘുതാ ച; പൃഥിവ്യാപശ്ച ഗുര്വ്യഃ, ശേഷാണി ലഘൂനി; തസ്മാദ്ദ്വിവിധ ഏവ പാക ഇതി ||൧൦||
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति | कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति | तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति | केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति | तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति | मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति | केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति | एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः | आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च | तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति | तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ഭവന്തി ചാത്ര- ദ്രവ്യേഷു പച്യമാനേഷു യേഷ്വമ്ബുപൃഥിവീഗുണാഃ | നിര്വര്തന്തേऽധികാസ്തത്ര പാകോ മധുര ഉച്യതേ ||൧൧|| തേജോऽനിലാകാശഗുണാഃ പച്യമാനേഷു യേഷു തു | നിര്വര്തന്തേऽധികാസ്തത്ര പാകഃ കടുക ഉച്യതേ ||൧൨||
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११|| तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
പൃഥക്ത്വദര്ശിനാമേഷ വാദിനാം വാദസങ്ഗ്രഹഃ | ചതുര്ണാമപി സാമഗ്ര്യമിച്ഛന്ത്യത്ര വിപശ്ചിതഃ ||൧൩||
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः | चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
തദ്ദ്രവ്യമാത്മനാ കിഞ്ചിത്കിഞ്ചിദ്വീര്യേണ സേവിതമ് | കിഞ്ചിദ്രസവിപാകാഭ്യാം ദോഷം ഹന്തി കരോതി വാ ||൧൪||
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् | किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
പാകോ നാസ്തി വിനാ വീര്യാദ്വീര്യം നാസ്തി വിനാ രസാത് | രസോ നാസ്തി വിനാ ദ്രവ്യാദ്ദ്രവ്യം ശ്രേഷ്ഠതമം സ്മൃതമ് ||൧൫||
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् | रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
ജന്മ തു ദ്രവ്യരസയോരന്യോന്യാപേക്ഷികം സ്മൃതമ് | അന്യോന്യാപേക്ഷികം ജന്മ യഥാ സ്യാദ്ദേഹദേഹിനോഃ ||൧൬|| വീര്യസഞ്ജ്ഞാ ഗുണാ യേऽഷ്ടൌ തേऽപി ദ്രവ്യാശ്രയാഃ സ്മൃതാഃ | രസേഷു ന ഭവന്ത്യേതേ നിര്ഗുണാസ്തു ഗുണാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൭|| ദ്രവ്യേ ദ്രവ്യാണി യസ്മാദ്ധി വിപച്യന്തേ ന ഷഡ്രസാഃ | ശ്രേഷ്ഠം ദ്രവ്യമതോ ജ്ഞേയം, ശേഷാ ഭാവാസ്തദാശ്രയാഃ ||൧൮||
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् | अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६|| वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः | रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७|| द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः | श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
അമീമാംസ്യാന്യചിന്ത്യാനി പ്രസിദ്ധാനി സ്വഭാവതഃ | ആഗമേനോപയോജ്യാനി ഭേഷജാനി വിചക്ഷണൈഃ ||൧൯||
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः | आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
പ്രത്യക്ഷലക്ഷണഫലാഃ പ്രസിദ്ധാശ്ച സ്വഭാവതഃ | നൌഷധീര്ഹേതുഭിര്വിദ്വാന് പരീക്ഷേത കദാചന ||൨൦|| സഹസ്രേണാപി ഹേതൂനാം നാമ്ബഷ്ഠാദിര്വിരചയേത് | തസ്മാത്തിഷ്ഠേത്തു മതിമാനാഗമേ ന തു ഹേതുഷു ||൨൧||
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः | नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०|| सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् | तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്രവ്യഗുണരസവീര്യവിപാകവിജ്ഞാനീയോ നാമ ചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൦||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
🔊 Audio coming soon