Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
அதாதோ த்ரவ்யரஸகுணவீர்யவிபாகவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧||
யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||
View original
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
அதாத இத்யாதி| த்ரவ்யாதீநாஂ விஜ்ஞாநஂ விஶிஷ்டஜ்ஞாநஂ தததிகத்ய கதோऽத்யாய இத்யர்தஃ| த்ரவ்யமௌஷதமுச்யதே, ரஸோ மதுராதிகஃ, குணாஃ ஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷமந்ததீக்ஷ்ணகுருலகுபிச்சிலவிஶதஶ்லக்ஷ்ணபருஷகடிநமதுத்ரவஸாந்த்ரஸ்திரஸரஸ்தூலஸூக்ஷ்மா விஂஶதிஃ, வீர்யஂ சாஷ்டவிதஂ, தத்யதா- ஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷவிஶதபிச்சிலமதுதீக்ஷ்ணாநி, விஂஶதிகுணாநாஂ மத்யே ஏதேஷாமஷ்டாநாஂ குணாநாஂ வீர்யமிதி ஸஞ்ஜ்ஞா| நநு, குணாத்வீர்யாணாஂ கோ பேதஃ? உச்யதே- ய ஏவ குணா ஆமலக்யாஂ த ஏவ ஹரீதக்யாம், அஸ்தி ச வீர்யே விஶேஷஃ; ததாஹி- உஷ்ணவீர்யா ஹரீதகீ, ஶீதவீர்யமாமலகமிதி; ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- த்ரவ்யரஸகுணவிபாகைர்யத் கர்ம கர்துஂ ந ஶக்யதே தத் கர்ம குர்வந் ப்ரபாவோ வீர்யமுச்யதே, ததாஹி- “வீர்யஂ ஶக்திருத்பத்திவிஶேஷஃ, ஸாமர்த்யஂ ப்ரபாவ இத்யநர்தாந்தரம்”| யத்த்ரவ்யஂ பரிணாமகாலே ஸ்வாபாவிகஂ ரஸஂ பரித்யஜ்ய ரஸாந்தரஂ பஜதே தத்ர ‘விபாக’ இதி ஸஞ்ஜ்ஞா||௧-௨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
கேசிதாசார்யா ப்ருவதே- த்ரவ்யஂ ப்ரதாநஂ, கஸ்மாத்? வ்யவஸ்திதத்வாத், இஹ கலு த்ரவ்யஂ வ்யவஸ்திதஂ ந ரஸாதயஃ, யதா ஆமே பலே யே ரஸாதயஸ்தே பக்வே ந ஸந்தி; நித்யத்வாச்ச, நித்யஂ ஹி த்ரவ்யமநித்யா குணாஃ, யதா கல்காதிப்ரவிபாகஃ, ஸ ஏவ ஸம்பந்நரஸகந்தோ வ்யாபந்நரஸகந்தோ வா பவதி; ஸ்வஜாத்யவஸ்தாநாச்ச, யதா ஹி பார்திவஂ த்ரவ்யமந்யபாவஂ ந கச்சத்யேவஂ ஶேஷாணி; பஞ்சேந்த்ரியக்ரஹணாஶ்ச, பஞ்சபிரிந்த்ரியைர்கஹ்யதே த்ரவ்யஂ ந ரஸாதயஃ; ஆஶ்ரயத்வாச்ச, த்ரவ்யமாஶ்ரிதா ரஸாதயஃ; ஆரம்பஸாமர்த்யாச்ச, த்ரவ்யாஶ்ரித ஆரம்பஃ, யதா- ‘விதாரிகந்தாதிமாஹத்ய ஸங்க்ஷுத்ய விபசேத்’ இத்யேவமாதிஷு ந ரஸாதிஷ்வாரம்பஃ; ஶாஸ்த்ரப்ராமாண்யாச்ச, ஶாஸ்த்ரே ஹி த்ரவ்யஂ ப்ரதாநமுபதேஶே யோகாநாஂ, யதா- ‘மாதுலுங்காக்நிமந்தௌ ச’ இத்யாதௌ ந ரஸாதய உபதிஶ்யந்தே; க்ரமாபேக்ஷிதத்வாச்ச ரஸாதீநாஂ, ரஸாதயோ ஹி த்ரவ்யக்ரமமபேக்ஷந்தே, யதா- தருணே தருணாஃ ஸம்பூர்ணே ஸம்பூர்ணா இதி; ஏகதேஶஸாத்யத்வாச்ச, த்ரவ்யாணாமேகதேஶேநாபி வ்யாதயஃ ஸாத்யந்தே, யதா- மஹாவக்ஷக்ஷீரேணேதி; தஸ்மாத்த்ரவ்யஂ ப்ரதாநஂ, ந ரஸாதயஃ, கஸ்மாத்? நிரவயவத்வாத் |
த்ரவ்யலக்ஷணஂ து ‘க்ரியாகுணவத் ஸமவாயிகாரணம்’ இதி ||௩||
View original
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् |
द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
தத்ர ப்ரத்யேகஂ த்ரவ்யாதிப்ராதாந்யமேகீயமதேந ப்ரதிபாதயிஷ்யந் த்ரவ்யப்ராதாந்யஂ ப்ரதமஂ ஸகாரணஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- கேசிதித்யாதி| வ்யவஸ்திதத்வாதிதி| த்ரவ்யஂ ஹி வ்யவதிஷ்டதே ந ரஸாதயஃ, யதா- ஆம்ரபலமேகமேவ ப்ரதமஂ கஷாயாம்லஂ பஶ்சாதம்லஂ ததோ மதுரமபி பவதி, ந து ததேவாம்ரபலமாம்ராதகஂ கோஶாம்ரஂ வா பவதி| த்ரவ்யப்ராதாந்யே த்விதீயஂ ஹேதுமாஹ- நித்யத்வாதித்யாதி|- நித்யத்வாத் கியத்காலாவஸ்திதத்வாதித்யர்தஃ| அநித்யா குணா இதி விநாஶிந இத்யர்தஃ| கல்கேத்யாதி ஆதிக்ரஹணாத் ஸ்வரஸஶதஶீதபாண்டாநாமபி க்ரஹணம்| ஸ ஏவ கல்காதிப்ரவிபாக ஏவ| ஸம்பந்நரஸகந்தோ வா பவதீதி ஸஂயுக்தரஸஃ ஸஂயுக்தகந்தோ வா பவதீத்யர்தஃ| ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- கல்காத்யவஸ்தாஸ்வபி த்ரவ்யஂ ததேவ நாந்யதரத்த்ரவ்யஂ, ரஸகந்தௌ த்வந்யௌ ஸஂயுக்தௌ பவத இதி குணாதநித்யாத் த்ரவ்யஂ நித்யம்| அந்யே கல்காதிஸ்தாநே ‘காலாதிப்ரவிபாகாத்’ இதி படந்தி| தேஷாஂ மதே ஆதிக்ரஹணாஜ்ஜலவாததேஶஸோமஸூர்யா கஹ்யந்தே| தத்யதா- ‘தா ஏவௌஷதயோ க்ரீஷ்மே நிஃஸாரா ரூக்ஷா’ (ஸூ. அ.௬) இத்யாதி| த்ரவ்யப்ராதாந்யே ததீயஂ ஹேதுஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்வஜாத்யவஸ்தாநாச்சேதி|- ஸ்வஸ்யாஂ பார்திவாதிஜாதாவவஸ்திதத்வாதித்யர்தஃ| அந்யபாவஂ ந கச்சதி ஆப்யாதிஜாதிஂ ந கச்சதி| சதுர்தஂ காரணஂ தர்ஶயந்நாஹ- பஞ்சேத்யாதி| பஞ்சபிரிந்த்ரியைர்த்ரவ்யஂ கஹ்யதே, த்ரவ்யே கஹீதே ததாஶ்ரயா குணா கஹீதா பவந்தி; குணாஶ்ச ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாஃ| த்ரவ்யே ஶப்தோऽப்யஸ்தி; யதா- பார்திவத்ரவ்யே கடகடாஶப்தஃ, ஆப்யே கலகலாஶப்தஃ, தைஜஸே தடதடாஶப்த இத்யாதிகஃ| வாயவ்யத்ரவ்யமாகாஶத்ரவ்யஂ சாநுமாநக்ராஹ்யமமூர்தத்வாத்| ந ரஸாதய இதி ரஸகுணவீர்யவிபாகாஸ்து ந பஞ்சேந்த்ரியக்ராஹ்யா இத்யர்தஃ| பஞ்சமஂ ஹேதுஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஆஶ்ரயத்வாதித்யாதி| ஆஶ்ரய இதஂ த்ரவ்யஂ ரஸாதீநாம்| ஷஷ்டஂ ஹேதுஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஆரம்பேத்யாதி| ஆரம்பஸாமர்த்யாத் உபக்ரமஸாமர்த்யாதித்யர்தஃ| ஸங்க்ஷுத்ய சூர்ணயித்வேத்யர்தஃ| ஸப்தமஂ ஹேதுஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஶாஸ்த்ரேத்யாதி| அஷ்டமஂ ஹேதுஂ தர்ஶயந்நாஹ- க்ரமேத்யாதி| தருணே தருணா இதி அபிநவே அபிநவா இத்யர்தஃ| நவமஂ ஹேதுமாஹ- ஏகதேஶேத்யாதி| த்ரவ்யப்ராதாந்யமபிதாய த்ரவ்யலக்ஷணமாஹ- த்ரவ்யலக்ஷணமித்யாதி| க்ரியாகுணவதிதி க்ரியாகுணவத்த்ரவ்யமித்யர்தஃ; க்ரியா கர்ம, குணா உக்தா விஂஶதிஃ| ஸமவாயிகாரணமபி த்ரவ்யமேவ; யதா- படே தந்தவஃ, கடே மத்பிண்ட இத்யாதி; ந ச க்ரியாயாஂ க்ரியா ஸமவேதா, ந குணேஷு குணாஶ்ச ஸமவேதா இதி||௩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
நேத்யாஹுரந்யே , ரஸாஸ்து ப்ரதாநஂ; கஸ்மாத்? ஆகமாத், ஆகமோ ஹி ஶாஸ்த்ரமுச்யதே; ஶாஸ்த்ரே ஹி ரஸா அதிகதாஃ, யதா- ரஸாயத்த ஆஹார இதி, தஸ்மிஂஸ்து ப்ராணாஃ; உபதேஶாச்ச, உபதிஶ்யந்தே ஹி ரஸாஃ, யதா- மதுராம்லலவணா வாதஂ ஶமயந்தி; அநுமாநாச்ச, ரஸேந ஹ்யநுமீயதே த்ரவ்யஂ, யதா- மதுரமிதி; ஷிவசநாச்ச, ஷிவசநஂ வேதோ யதா- கிஞ்சிதிஜ்யார்தஂ மதுரமாஹரேதிதி, தஸ்மாத்ரஸாஃ ப்ரதாநஂ; ரஸேஷு குணஸஞ்ஜ்ஞா |
ரஸலக்ஷணமந்யத்ரோபதேக்ஷ்யாமஃ ||௪||
View original
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा |
रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
ரஸப்ராதாந்யே ஏகீயஂ தர்ஶநஂ நிர்திஶந்நாஹ- நேத்யாதி| நேத்யாஹுரந்யே த்ரவ்யப்ராதாந்யமந்யே ந ப்ருவத இத்யர்தஃ| தஸ்மிஂஸ்து ப்ராணா இதி ஆஹாரே ஸதி ப்ராணா இத்யர்தஃ| ரஸப்ராதாந்யே த்விதீயஂ ஹேதுமாஹ- உபதேஶாதித்யாதி| அத்ரைவ ததீயஂ ஹேதுமாஹ- அநுமாநாதித்யாதி| சதுர்தஂ ஹேதுமாஹ- ஷிவசநாதித்யாதி| இஜ்யார்தஂ யாகார்தஂ; மதுரமாஹரேதிதி மதுரரஸமாஹரேத் ஆநயேத், ந து த்ரவ்யமாநயேதிதி| குணஸ்யாபி கிமிதி ந ப்ராதாந்யஂ ஸாதிதமித்யாஶங்க்யாஹ- ரஸேஷ்வித்யாதி| அத்ராதிஶப்தோ லுப்தோ த்ரஷ்டவ்யஃ; ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- ரஸாதிப்ராதாந்யேநைவ ஸாதிதேந குணப்ரதாந்யஂ ஸாதிதஂ பவதி| யதா த்ரவ்யலக்ஷணமுக்தஂ ததா ரஸஸ்யாபி கிமிதி நோக்தமித்யாஹ- ரஸலக்ஷணமித்யாதி| அந்யத்ர ரஸவிஜ்ஞாநீயே||௪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
நேத்யாஹுரந்யே , வீர்யஂ ப்ரதாநமிதி |
கஸ்மாத்? தத்வஶேநௌஷதகர்மநிஷ்பத்தேஃ |
இஹௌஷதகர்மாண்யூர்த்வாதோபாகோபயபாகஸஂஶோதநஸஂஶமநஸங்க்ராஹிகாக்நிதீபநபீடநலேகநபஂஹண- ரஸாயநவாஜீகரணஶ்வயதுகரவிலயநதஹநதாரணமாதநப்ராணக்நவிஷப்ரஶமநாதீநி வீர்யப்ராதாந்யாத்பவந்தி |
தச்ச வீர்யஂ த்விவிதமுஷ்ணஂ ஶீதஂ ச, அக்நீஷோமீயத்வாஜ்ஜகதஃ |
கேசிதஷ்டவிதமாஹுஃ- ஶீதமுஷ்ணஂ ஸ்நிக்தஂ ரூக்ஷஂ விஶதஂ பிச்சிலஂ மது தீக்ஷ்ணஂ சேதி |
ஏதாநி வீர்யாணி ஸ்வபலகுணோத்கர்ஷாத்ரஸமபிபூயாத்மகர்ம குர்வந்தி |
யதா தாவந்மஹத்பஞ்சமூலஂ கஷாயஂ திக்தாநுரஸஂ வாதஂ ஶமயதி, உஷ்ணவீர்யத்வாத்; ததா குலத்தஃ கஷாயஃ, கடுகஃ பலாண்டுஃ, ஸ்நேஹபாவாச்ச; மதுரஶ்சேக்ஷுரஸோ வாதஂ வர்தயதி, ஶீதவீர்யத்வாத்; கடுகா பிப்பலீ பித்தஂ ஶமயதி, மதுஶீதவீர்யத்வாத்; அம்லமாமலகஂ லவணஂ ஸைந்தவஂ ச; திக்தா காகமாசீ பித்தஂ வர்தயதி, உஷ்ணவீர்யத்வாத், மதுரா மத்ஸ்யாஶ்ச; கடுகஂ மூலகஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ வர்தயதி, ஸ்நிக்தவீர்யத்வாத்; அம்லஂ கபித்தஂ ஶ்லேஷ்மாணாஂ ஶமயதி, ரூக்ஷவீர்யத்வாத், மதுரஂ க்ஷௌத்ரஂ ச; ததேதந்நிதர்ஶநமாத்ரமுக்தம் ||௫||
View original
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति |
कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः |
इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति |
तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः |
केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति |
एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति |
यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
அபரேஷாஂ வீர்யவாதிநாஂ மதஂ நிர்திஶந்நாஹ- நேத்யாஹுரந்யே இத்யாதி|- ஈதஶமந்யே ந ப்ருவந்தி| தத்வஶேநேதி வீர்யவஶேந| காநி புநஸ்தாந்யௌஷதகர்மாணீத்யாஹ- இஹௌஷதேத்யாதி|- ஸஂஶோதநஂ வ்ரணாதீநாஂ; ஸஂஶமநமிதி வமநவிரேசநாதிகஂ விநா தத்ஸ்தமேவ ஶமயதி ஸஂஶமநஂ, ஸஂஶமநபேதா ஏவ ஸாங்க்ரஹிகாதயஃ; பீடநமிதி ஶால்மலீத்வகாதீநாஂ வ்ரணே கர்மவிஶேஷஃ; லேகநஂ பத்தலீகரணஂ; பஂஹணஂ ஶரீரவத்திகரஂ; ரஸாயநஂ வயஃஸ்தாபநாதிகரணஂ; வாஜீகரணஂ வாஜிவத்யேநாப்ரதிஹதஃ ஸ்த்ரியஂ யாதி, அந்யே து வாஜிஶப்தேந ஶுக்ரமுச்யதே, ததோऽவாஜிநோ வாஜிநஃ க்ரியந்தே யேநேதி வாஜீகரணஂ, ஶுக்ரோத்பாதகமித்யாஹுஃ; ஶ்வயதுகரவிலயநேதி கரவிலயநஶப்தௌ ஶ்வயதுஶப்தேந ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யேதே, ‘ஶ்வயதுஹரவிலயந’ இத்யேகே படந்தி; தஹநஂ க்ஷாராதிநா; தாரணஂ கத்ரபுரீஷாதிநா; மாதநஂ மத்ததாகரணம், ஏதச்ச மதிராதீநாஂ கர்ம; ப்ராணக்நத்வஂ விஷாதேஃ; விஷப்ரஶமநத்வமகதாதீநாஂ; விஷப்ரஶமநாதீநீத்யத்ராதிஶப்தேந வ்ரணரோபணரோமஸஞ்ஜநநாதயோ கஹ்யந்தே| ஸ்வபலகுணோத்கர்ஷாதிதி ஸ்வபலோத்கர்ஷாத் ஸ்வகுணோத்கர்ஷாச்சேத்யர்தஃ| ஆத்மகர்ம குர்வந்தி வாதாதிதோஷஶமநஂ கோபநஂ வா குர்வந்தி| அபிபூய நிராகரணஂ கத்வேத்யர்தஃ| ஸ்நேஹபாவாச்சேத்யத்ராபி வாதஂ ஶமயதீதி யோஜ்யம்| மதுரஶ்சேக்ஷுரஸ இத்யாதி ந கேவலஂ வாதஂ ஶமயதீதி வீர்யஂ ரஸமபிபூய ப்ரகோபயத்யபி வாதமித்யர்தஃ| கடுகா பிப்பலீத்யாதி அத்ரார்த்ரா பிப்பலீ யதி கஹ்யதே ததா தஸ்யாஃ ஸ்வாதுஶீதத்வாத் கடுகேதி விஶேஷணஂ யுக்தஂ ந ஸ்யாத், அத ஶுஷ்கா ததா தஸ்யாஃ கடூஷ்ணத்வாத் பித்தஂ ஹந்தீதி விஶேஷணமயுக்தஂ பவேத்; ஸத்யஂ, ‘தேஷு குர்வீ ஸ்வாதுஶீதா பிப்பல்யார்த்ரா கபாவஹா’ இத்யத்ர பாடே ஶீதா சேதி சகாரோ த்ரஷ்டவ்யஃ, தேந ந கேவலஂ ஶீதா கடுகா சேத்யர்தஃ, ததோ நார்த்ரபக்ஷே தோஷஃ; ஶுஷ்கபக்ஷே து ‘ஶுஷ்கா கபாநிலக்நீ ஸா வஷ்யா பித்தாவிரோதிநீ’ இத்யத்ர பித்தேந ஸஹேஷத்விரோதிநீதி வ்யாக்யாநாந்ந தோஷஃ; கேஷாஞ்சிந்மதே ‘பித்தப்ரகோபணீ’ இதி பாடஃ, தேஷாஂ மதே பித்தஶமநீயத்வஂ பிப்பல்யா வீர்யவாதிநாஂ மதஂ, ந புநஃ ஸத்யமேஷா பித்தஂ ஶமயதி; யதி வா ஆர்த்ரா பித்தப்ரஶமநீ ஶுஷ்கா ப்ரகோபணீதி| அம்லமாமலகஂ லவணஂ ஸைந்தவஂ சைத்யத்ராபி மதுஶீதவீர்யத்வாத் பித்தஂ ஶமயதீதி யோஜ்யம்| திக்தா காகமாசீத்யாதி பித்தஂ வர்தயதி கேவலஂ ந து ப்ரகோபயதி, தஸ்யாஸ்த்ரிதோஷக்நீத்வாத்| அந்யே சாத்ரைவஂ வதந்தி- வீர்யவாதீ ஏவமுஷ்ணவீர்யாஂ காகமாசீஂ மந்யதே, ஆசார்யஸ்து நாத்யுஷ்ணஶீதாம், அத ஏவ த்ரிதோஷக்நீத்வஂ காகமாச்யா இதி| மதுரா மத்ஸ்யாஶ்சேத்யத்ராபி பித்தஂ வர்தயந்தீதி யோஜ்யம்| மூலகஂ பஹந்மூலகஂ ; ந புநர்பாலகஂ, த்ரிதோஷக்நத்வாத்||௫||
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
பவந்தி சாத்ர- யே ரஸா வாதஶமநா பவந்தி யதி தேஷு வை |
ரௌக்ஷ்யலாகவஶைத்யாநி ந தே ஹந்யுஃ ஸமீரணம் ||௬||
யே ரஸாஃ பித்தஶமநா பவந்தி யதி தேஷு வை |
தைக்ஷ்ண்யௌஷ்ண்யலகுதாஶ்சைவ ந தே தத்கர்மகாரிணஃ ||௭||
யே ரஸாஃ ஶ்லேஷ்மஶமநா பவந்தி யதி தேஷு வை |
ஸ்நேஹகௌரவஶைத்யாநி ந தே தத்கர்மகாரிணஃ ||௮||
தஸ்மாத்வீர்யஂ ப்ரதாநமிதி ||௯||
View original
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६||
ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७||
ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८||
तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
த்ரவ்யாஶ்ரிதஂ வீர்யகர்மாபிதாய ரஸாஶ்ரிதஂ வீர்யகர்மாஹ- பவந்தி சாத்ரேத்யாதி| யே ரஸா வாதஶமநா மதுராம்லலவணாஃ, யே ரஸாஃ பித்தஶமநா மதுரதிக்தகஷாயாஃ, யே ரஸாஃ ஶ்லேஷ்மஶமநாஃ கடுதிக்தகஷாயாஃ||௬-௯||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
நேத்யாஹுரந்யே , விபாகஃ ப்ரதாநமிதி |
கஸ்மாத்? ஸம்யங்மித்யாவிபக்வத்வாத்; இஹ ஸர்வத்ரவாண்யப்யவஹதாநி ஸம்யங்மித்யாவிபக்வாநி குணஂ தோஷஂ வா ஜநயந்தி |
தத்ராஹுரந்யே- ப்ரதி ரஸஂ பாக இதி |
கேசித்த்ரிவிதமிச்சந்தி- மதுரமம்லஂ கடுகஂ சேதி |
தத்து ந ஸம்யக், பூதகுணாதாமாச்சாந்யோऽம்லோ விபாகோ நாஸ்தி; பித்தஂ ஹி விதக்தமம்லதாமுபைத்யாக்நேயத்வாத்; யத்யேவஂ லவணோऽப்யந்யஃ பாகோ பவிஷ்யதி, ஶ்லேஷ்மா ஹி விதக்தோ லவணதாமுபைதீதி |
மதுரோ மதுரஸ்யாம்லோऽம்லஸ்யைவஂ ஸர்வேஷாமிதி கேசிதாஹுஃ; தஷ்டாந்தஂ சோபதிஶந்தி- யதா தாவத் க்ஷீரமுகாகதஂ பச்யமாநஂ மதுரமேவ ஸ்யாத்ததா ஶாலியவமுத்காதயஃ ப்ரகீர்ணாஃ ஸ்வபாவமுத்தரகாலேऽபி ந பரித்யஜந்தி தத்வதிதி |
கேசித்வதந்தி- அபலவந்தோ பலவதாஂ வஶமாயாந்தீதி |
ஏவமநவஸ்திதிஃ, தஸ்மாதஸித்தாந்த ஏஷஃ |
ஆகமே ஹி த்விவித ஏவ பாகோ மதுரஃ கடுகஶ்ச |
தயோர்மதுராக்யோ குருஃ, கடுகாக்யோ லகுரிதி |
தத்ர பதிவ்யப்தேஜோவாய்வாகாஶாநாஂ த்வைவித்யஂ பவதி குணஸாதர்ம்யாத்குருதா லகுதா ச; பதிவ்யாபஶ்ச குர்வ்யஃ, ஶேஷாணி லகூநி; தஸ்மாத்த்விவித ஏவ பாக இதி ||௧௦||
View original
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति |
कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति |
तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति |
केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति |
तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति |
मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति |
केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति |
एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः |
आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च |
तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति |
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
அபரஂ விபாகவாதிமதஂ நிர்திஶந்நாஹ- நேத்யாஹுரித்யாதி| நேத்யாஹுரந்யே வீர்யஂ ப்ரதாநமிதி கேசிந்ந ப்ருவதே| தர்ஹி கிஂ ப்ரதாநஂ? விபாகஃ ப்ரதாநமிதி, விஶிஷ்டஃ பாகோ விபாகஃ| ஸர்வத்ரவ்யாண்யப்யவஹதாநீதி இஹ ஸர்வஶப்தோ வாமநீயத்ரவ்யாணி வர்ஜயித்வா ஜ்ஞேயஃ| குணஂ தோஷஂ வா ஜநயந்தி குணஂ ஸம்யக்விபக்வாநி, தோஷஂ மித்யாவிபக்வாநி| ப்ரதிரஸஂ பாக இதி ரஸஂ ரஸஂ ப்ரதி பாக உத்பத்யத இத்யர்தஃ| தத்து ந ஸம்யக், த்ரைவித்யஂ ந ஸம்யகித்யர்தஃ| கதஂ புநஸ்த்ரைவித்யஂ ந ஸம்யகித்யாஹ- பூதகுணாதித்யாதி| ஏதேந த்ரைவித்யஂ நிரஸ்தம்| ப்ரதிரஸஂ பாக இதி பூர்வோக்தஂ ஸ்தாபயந்நாஹ- மதுரோ மதுரஸ்யேத்யாதி| அம்லோ அம்லஸ்யைவஂ ஸர்வேஷாமிதி கேசிதாஹுரிதி பதச்சேதஃ| தஷ்டாந்தஂ சோபதிஶந்தீதி ப்ரதிரஸபாகே இத்யர்தஃ| உகாகதஂ ஸ்தாலீகதம்| ப்ரகீர்ணா இதி பூமௌ நிக்ஷிப்தாஃ பலிதபர்யந்தா இத்யர்தஃ| தத்வதிதி ஏவஂ ரஸா அபி ஜடராக்நிபக்வாஃ ஸ்வஂ ரூபஂ மதுராதிகஂ ந த்யஜந்தி| தஸ்மாதித்யாதி|- தஸ்மாத் கேசித் ப்ரதிரஸஂ பாகஃ, கேசித்த்ரிவிதஃ, அந்யேऽபலவந்தோ பலவதாஂ வஶமாயாந்தீதி மதாநாமநியதத்வம்; தஸ்மாதஸித்தாந்த ஏஷ அநாகம ஏஷ இத்யர்தஃ| ஸ்வமதமிதாநீஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஆகமே இத்யாதி| ஆகமே ஶாஸ்த்ரே| அந்யே ‘ஆகமஸ்த்விஹ’ இதி படந்தி; தத்ர துஶப்தோऽப்யர்தஃ, அதவா விஶேஷார்தஸ்துஶப்தஃ, தேந ப்ரத்யக்ஷாதிப்ரமாணாவிருத்தோऽபி ஶிஷ்டாகம இத்யர்தஃ; அதவா, ஆகமஶப்தோऽயஂ ஸித்தாந்தவசநஃ, தேந ஸித்தாந்தஃ புநரிஹேத்யர்தஃ| பதிவ்யப்தேஜ இத்யாதி| பதிவ்யாதீநாஂ குணஸாதர்ம்யாத் குணஸமாநதயா த்வைவித்யஂ பவதீத்யர்தஃ| குணமேவாஹ- குருதா லகுதா சேதி||௧௦||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
பவந்தி சாத்ர- த்ரவ்யேஷு பச்யமாநேஷு யேஷ்வம்புபதிவீகுணாஃ |
நிர்வர்தந்தேऽதிகாஸ்தத்ர பாகோ மதுர உச்யதே ||௧௧||
தேஜோऽநிலாகாஶகுணாஃ பச்யமாநேஷு யேஷு து |
நிர்வர்தந்தேऽதிகாஸ்தத்ர பாகஃ கடுக உச்யதே ||௧௨||
View original
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११||
तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
பவந்தி சாத்ரேத்யாதி| நிர்வர்தந்தேऽதிகா இதி ஜாயந்தே உத்கடா இத்யர்தஃ||௧௧-௧௨||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
பதக்த்வதர்ஶிநாமேஷ வாதிநாஂ வாதஸங்க்ரஹஃ |
சதுர்ணாமபி ஸாமக்ர்யமிச்சந்த்யத்ர விபஶ்சிதஃ ||௧௩||
View original
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः |
चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
ஏவஂ த்ரவ்யரஸவீர்யவிபாகவாதிநாஂ ஸவிவாதஹேதூநி மதாநி நிர்திஶ்ய ஸ்வமதஂ த்ரவ்யாதிஸாமக்ர்யலக்ஷணஂ நிர்திஶந்நாஹ- பதக்த்வதர்ஶிநாமித்யாதி| பதக்த்வதர்ஶிநாஂ பேததர்ஶிநாம், ஏஷ வாதஸங்க்ரஹ இதி யோஜ்யம்| வாதஸங்க்ரஹஶ்ச த்ரவ்யஂ ப்ரதாநஂ, ரஸாஃ ப்ரதாநமித்யாதிகஃ| ஸ்வமதமாஹ- சதுர்ணாமித்யாதி| சதுர்ணாஂ ரஸகுணவீர்யவிபாகாநாம்| அபிஶப்தஃ ஸமுச்சயே| ந கேவலமேகஸ்ய த்வயோஸ்த்ரயாணாஂ வா, சதுர்ணாமபீத்யர்தஃ| ஸாமக்ர்யஂ ஸமுதாயத்வம்| இச்சந்தி மந்யந்தே| அத்ர த்ரவ்யே| விபஶ்சிதஃ பண்டிதாஃ||௧௩||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
தத்த்ரவ்யமாத்மநா கிஞ்சித்கிஞ்சித்வீர்யேண ஸேவிதம் |
கிஞ்சித்ரஸவிபாகாப்யாஂ தோஷஂ ஹந்தி கரோதி வா ||௧௪||
View original
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् |
किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
நநு, தர்ஹி த்ரவ்யமேவ க்ரியாகாரி ந ரஸாதய இத்யாஶங்க்யாஹ- ததித்யாதி|| ஆத்மநா ஸ்வயமேவ, த்ரவ்யமாத்மநா கத்வா கிஞ்சித்தோஷஂ ஹந்தி கரோதி வா, கிஞ்சித்த்ரவ்யமேவ வீர்யேண கத்வா ஹந்தி கரோதி வா, கிஞ்சித்தந்தி கரோதி வா ரஸவிபாகாப்யாஂ கத்வா, ஸர்வத்ர த்ரவ்யஂ ஹநநே கரணே ச கர்தகாரகஂ; தத்ர த்ரவ்யமாத்மநா பார்திவாப்யதைஜஸவாயவ்யாகாஶீயஸ்வரூபேண தோஷஂ ஹந்தி, யதா- கதிரஃ குஷ்டஂ, தோஷஶப்தோऽத்ர வ்யாதாவபி வர்ததே; வீர்யேண த்விவிதேநாஷ்டவிதேந வா ஸேவிதஂ த்ரவ்யஂ தோஷஂ ஹந்தி, தச்ச மஹத்பஞ்சமூலாதிகமேதஸ்மிந்நத்யாயே கதிதமேவ; ரஸேந கத்வா த்ரவ்யஂ தோஷஂ ஹந்தி, யதா- திக்தா குடூச்யுஷ்ணவீர்யாऽபி பித்தஂ ஶமயதி; விபாகேந கத்வா த்ரவ்யஂ தோஷஂ ஹந்தி, யதா- ஶுண்டீ கடுகாऽபி வாதஂ ஶமயதி, மதுரவிபாகத்வாத்||௧௪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
பாகோ நாஸ்தி விநா வீர்யாத்வீர்யஂ நாஸ்தி விநா ரஸாத் |
ரஸோ நாஸ்தி விநா த்ரவ்யாத்த்ரவ்யஂ ஶ்ரேஷ்டதமஂ ஸ்மதம் ||௧௫||
View original
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् |
रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
ரஸாதீநாஂ த்ரவ்யகார்யத்வாத்த்ரவ்யஸ்ய ப்ராதாந்யஂ தர்ஶயந்நாஹ- பாக இத்யாதி| ஶ்ரேஷ்டதமஂ ப்ரஶஸ்யதமம்| ஏதேநாஶ்ரயோ த்ரவ்யம், ஆஶ்ரயிணோ ரஸாதயஃ||௧௫||
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
ஜந்ம து த்ரவ்யரஸயோரந்யோந்யாபேக்ஷிகஂ ஸ்மதம் |
அந்யோந்யாபேக்ஷிகஂ ஜந்ம யதா ஸ்யாத்தேஹதேஹிநோஃ ||௧௬||
வீர்யஸஞ்ஜ்ஞா குணா யேऽஷ்டௌ தேऽபி த்ரவ்யாஶ்ரயாஃ ஸ்மதாஃ |
ரஸேஷு ந பவந்த்யேதே நிர்குணாஸ்து குணாஃ ஸ்மதாஃ ||௧௭||
த்ரவ்யே த்ரவ்யாணி யஸ்மாத்தி விபச்யந்தே ந ஷட்ரஸாஃ |
ஶ்ரேஷ்டஂ த்ரவ்யமதோ ஜ்ஞேயஂ, ஶேஷா பாவாஸ்ததாஶ்ரயாஃ ||௧௮||
View original
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् |
अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६||
वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः |
रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७||
द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः |
श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
கார்யகாரணபாவேऽபி யதாऽக்நேர்தூமோ ஜாயதே நைவஂ ரஸாதயோ த்ரவ்யாஜ்ஜாயந்தே கிஂ தர்ஹி த்ரவ்யரஸாதீநாஂ ச ஸஹைவ ஜந்மேதி தர்ஶயந்நாஹ- ஜந்ம த்வித்யாதி| அந்யோந்யாபேக்ஷிகமிதி அந்யோந்யாஶ்ரிதமேகவேலோத்பத்திரித்யர்தஃ| கிமிவேத்யாஹ- அந்யோந்யேத்யாதி| தேஹஃ ஶரீரஂ, தேஹீ ஆத்மா| ஏவஂ ரஸஂ த்ரவ்யாஶ்ரயஂ ப்ரதிபாத்ய வீர்யமபி த்ரவ்யாஶ்ரயஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- வீர்யஸஞ்ஜ்ஞா இத்யாதி| அபிஶப்தாதந்யேऽபி ஸ்தூலஸூக்ஷ்மாதயோ குணா த்ரவ்யாஶ்ரயா ஏவ| நிர்குணாஸ்து குணாஃ ஸ்மதா இதி| ஏதே ஶீதாதயஃ ஸ்தூலஸூக்ஷ்மாதயஶ்சாந்யே குணாஃ, ரஸோऽபி குணஃ, அதோ குணேஷு குணா ந ஸம்பவந்தி தஸ்மாத்த்ரவ்யஸ்யைவைதே ஶீதாதயோ குணா இதி| ததா விபாகமபி த்ரவ்யாஶ்ரயமேவ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- த்ரவ்யே இத்யாதி| த்ரவ்யே பஞ்சபூதாத்மகதேஹே, த்ரவ்யாணி ஆஹாரத்ரவ்யாணி; ந ஷட்ரஸாஃ, நிரவயவத்வாத்| ஶேஷா பாவா இதி ரஸாதய இத்யர்தஃ, ததாஶ்ரயா இதி த்ரவ்யாஶ்ரயா இத்யர்தஃ| அத்ர பாடாந்தராணி தத்வ்யாக்யாநாந்தராணி ச பஹூநி ஸந்தி, தாநி விஸ்தரபயாந்ந லிகிதாநி||௧௬-௧௮||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
அமீமாஂஸ்யாந்யசிந்த்யாநி ப்ரஸித்தாநி ஸ்வபாவதஃ |
ஆகமேநோபயோஜ்யாநி பேஷஜாநி விசக்ஷணைஃ ||௧௯||
View original
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः |
आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
யதோக்தபேஷஜாநாஂ ஸ்வபுத்த்யா விசாரநிஷேதஂ நிதர்ஶயந்நாஹ- அமீமாஂஸ்யாநீத்யாதி| அமீமாஂஸ்யாநி ந விசார்யாணி, அசிந்த்யாநி யாந்யேவாசிந்த்யாநி தாந்யேவாமீமாஂஸ்யாநி| காநி புநஸ்தாநி? கதிரதுவரகரஸாஞ்ஜநஹரித்ராதீநி குஷ்டக்நாநி, ந து ஸர்வாணி த்ரவ்யாணி; அந்யதா ‘வர்கமபி வர்கேணோபஸஜேத்’, ததா ‘பீஜேநாநேந மதிமாந் குர்யாத்பஸ்திஶதாந்யபி’(சி. அ. ௩௮) இத்யாதி விருத்தஂ பவேத்| ஸ்வபாவதோ ஜந்மதஃ| அந்யே து ஆகமே யாநி பேஷஜாநி ப்ரஸித்தாநி தாந்யமீமாஂஸாந்யவிசாரணீயாநி, குதோ ஹேதோரவிசார்யாணி? யதஃ ஸ்வபாவதோऽசிந்த்யாநி தேஷாஂ ஸ்வபாவஶ்சிந்தயிதுஂ ந ஶக்யத இத்யர்தஃ; யதா த்ரவத்வமபாமுஷ்ணத்வமக்நேரித்யாதி| கதஂ புநஸ்தாநி ப்ரயோஜ்யாநீத்யாஹ- ஆகமேநோபயோஜ்யாநி; ஆகமேநைவைகேநோபயோகஃ கார்ய இத்யர்தஃ||௧௯||
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
ப்ரத்யக்ஷலக்ஷணபலாஃ ப்ரஸித்தாஶ்ச ஸ்வபாவதஃ |
நௌஷதீர்ஹேதுபிர்வித்வாந் பரீக்ஷேத கதாசந ||௨௦||
ஸஹஸ்ரேணாபி ஹேதூநாஂ நாம்பஷ்டாதிர்விரசயேத் |
தஸ்மாத்திஷ்டேத்து மதிமாநாகமே ந து ஹேதுஷு ||௨௧||
View original
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः |
नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०||
सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् |
तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
நநு, அநுமாநவிருத்தாநி கதமாகமைகப்ரயோஜ்யாநீத்யாஶங்க்ய, ஆகமஸ்ய ப்ரத்யக்ஷபலத்வேந பலீயஸ்த்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- ப்ரத்யக்ஷேத்யாதி| ப்ரத்யக்ஷலக்ஷணபலா ஹிதாஹிதபேதேந| குதஃ புநர்ஹேதுபிர்ந பரீக்ஷணீயஂ பேஷஜஂ ப்ரஸித்தலக்ஷணபலமித்யாஹ- ஸஹஸ்ரேணேத்யாதி||௨௦-௨௧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்ரவ்யகுணரஸவீர்யவிபாகவிஜ்ஞாநீயோ நாம சத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ ||௪௦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே சத்வாரிஂஶோऽத்யாயஃ||௪௦||