Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

40. dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ த்ரவ்யரஸகுணவீர்யவிபாகவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

View original

अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

கேசிதாசார்யா ப்ருவதே- த்ரவ்யஂ ப்ரதாநஂ, கஸ்மாத்? வ்யவஸ்திதத்வாத், இஹ கலு த்ரவ்யஂ வ்யவஸ்திதஂ ந ரஸாதயஃ, யதா ஆமே பலே யே ரஸாதயஸ்தே பக்வே ந ஸந்தி; நித்யத்வாச்ச, நித்யஂ ஹி த்ரவ்யமநித்யா குணாஃ, யதா கல்காதிப்ரவிபாகஃ, ஸ ஏவ ஸம்பந்நரஸகந்தோ வ்யாபந்நரஸகந்தோ வா பவதி; ஸ்வஜாத்யவஸ்தாநாச்ச, யதா ஹி பார்திவஂ த்ரவ்யமந்யபாவஂ ந கச்சத்யேவஂ ஶேஷாணி; பஞ்சேந்த்ரியக்ரஹணாஶ்ச, பஞ்சபிரிந்த்ரியைர்கஹ்யதே த்ரவ்யஂ ந ரஸாதயஃ; ஆஶ்ரயத்வாச்ச, த்ரவ்யமாஶ்ரிதா ரஸாதயஃ; ஆரம்பஸாமர்த்யாச்ச, த்ரவ்யாஶ்ரித ஆரம்பஃ, யதா- ‘விதாரிகந்தாதிமாஹத்ய ஸங்க்ஷுத்ய விபசேத்’ இத்யேவமாதிஷு ந ரஸாதிஷ்வாரம்பஃ; ஶாஸ்த்ரப்ராமாண்யாச்ச, ஶாஸ்த்ரே ஹி த்ரவ்யஂ ப்ரதாநமுபதேஶே யோகாநாஂ, யதா- ‘மாதுலுங்காக்நிமந்தௌ ச’ இத்யாதௌ ந ரஸாதய உபதிஶ்யந்தே; க்ரமாபேக்ஷிதத்வாச்ச ரஸாதீநாஂ, ரஸாதயோ ஹி த்ரவ்யக்ரமமபேக்ஷந்தே, யதா- தருணே தருணாஃ ஸம்பூர்ணே ஸம்பூர்ணா இதி; ஏகதேஶஸாத்யத்வாச்ச, த்ரவ்யாணாமேகதேஶேநாபி வ்யாதயஃ ஸாத்யந்தே, யதா- மஹாவக்ஷக்ஷீரேணேதி; தஸ்மாத்த்ரவ்யஂ ப்ரதாநஂ, ந ரஸாதயஃ, கஸ்மாத்? நிரவயவத்வாத் | த்ரவ்யலக்ஷணஂ து ‘க்ரியாகுணவத் ஸமவாயிகாரணம்’ இதி ||௩||

View original

केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् | द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

நேத்யாஹுரந்யே , ரஸாஸ்து ப்ரதாநஂ; கஸ்மாத்? ஆகமாத், ஆகமோ ஹி ஶாஸ்த்ரமுச்யதே; ஶாஸ்த்ரே ஹி ரஸா அதிகதாஃ, யதா- ரஸாயத்த ஆஹார இதி, தஸ்மிஂஸ்து ப்ராணாஃ; உபதேஶாச்ச, உபதிஶ்யந்தே ஹி ரஸாஃ, யதா- மதுராம்லலவணா வாதஂ ஶமயந்தி; அநுமாநாச்ச, ரஸேந ஹ்யநுமீயதே த்ரவ்யஂ, யதா- மதுரமிதி; ஷிவசநாச்ச, ஷிவசநஂ வேதோ யதா- கிஞ்சிதிஜ்யார்தஂ மதுரமாஹரேதிதி, தஸ்மாத்ரஸாஃ ப்ரதாநஂ; ரஸேஷு குணஸஞ்ஜ்ஞா | ரஸலக்ஷணமந்யத்ரோபதேக்ஷ்யாமஃ ||௪||

View original

नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा | रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

நேத்யாஹுரந்யே , வீர்யஂ ப்ரதாநமிதி | கஸ்மாத்? தத்வஶேநௌஷதகர்மநிஷ்பத்தேஃ | இஹௌஷதகர்மாண்யூர்த்வாதோபாகோபயபாகஸஂஶோதநஸஂஶமநஸங்க்ராஹிகாக்நிதீபநபீடநலேகநபஂஹண- ரஸாயநவாஜீகரணஶ்வயதுகரவிலயநதஹநதாரணமாதநப்ராணக்நவிஷப்ரஶமநாதீநி வீர்யப்ராதாந்யாத்பவந்தி | தச்ச வீர்யஂ த்விவிதமுஷ்ணஂ ஶீதஂ ச, அக்நீஷோமீயத்வாஜ்ஜகதஃ | கேசிதஷ்டவிதமாஹுஃ- ஶீதமுஷ்ணஂ ஸ்நிக்தஂ ரூக்ஷஂ விஶதஂ பிச்சிலஂ மது தீக்ஷ்ணஂ சேதி | ஏதாநி வீர்யாணி ஸ்வபலகுணோத்கர்ஷாத்ரஸமபிபூயாத்மகர்ம குர்வந்தி | யதா தாவந்மஹத்பஞ்சமூலஂ கஷாயஂ திக்தாநுரஸஂ வாதஂ ஶமயதி, உஷ்ணவீர்யத்வாத்; ததா குலத்தஃ கஷாயஃ, கடுகஃ பலாண்டுஃ, ஸ்நேஹபாவாச்ச; மதுரஶ்சேக்ஷுரஸோ வாதஂ வர்தயதி, ஶீதவீர்யத்வாத்; கடுகா பிப்பலீ பித்தஂ ஶமயதி, மதுஶீதவீர்யத்வாத்; அம்லமாமலகஂ லவணஂ ஸைந்தவஂ ச; திக்தா காகமாசீ பித்தஂ வர்தயதி, உஷ்ணவீர்யத்வாத், மதுரா மத்ஸ்யாஶ்ச; கடுகஂ மூலகஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ வர்தயதி, ஸ்நிக்தவீர்யத்வாத்; அம்லஂ கபித்தஂ ஶ்லேஷ்மாணாஂ ஶமயதி, ரூக்ஷவீர்யத்வாத், மதுரஂ க்ஷௌத்ரஂ ச; ததேதந்நிதர்ஶநமாத்ரமுக்தம் ||௫||

View original

नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति | कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः | इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति | तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः | केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति | एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति | यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9

பவந்தி சாத்ர- யே ரஸா வாதஶமநா பவந்தி யதி தேஷு வை | ரௌக்ஷ்யலாகவஶைத்யாநி ந தே ஹந்யுஃ ஸமீரணம் ||௬|| யே ரஸாஃ பித்தஶமநா பவந்தி யதி தேஷு வை | தைக்ஷ்ண்யௌஷ்ண்யலகுதாஶ்சைவ ந தே தத்கர்மகாரிணஃ ||௭|| யே ரஸாஃ ஶ்லேஷ்மஶமநா பவந்தி யதி தேஷு வை | ஸ்நேஹகௌரவஶைத்யாநி ந தே தத்கர்மகாரிணஃ ||௮|| தஸ்மாத்வீர்யஂ ப்ரதாநமிதி ||௯||

View original

भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै | रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६|| ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै | तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७|| ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै | स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८|| तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (10) · Śloka 10

நேத்யாஹுரந்யே , விபாகஃ ப்ரதாநமிதி | கஸ்மாத்? ஸம்யங்மித்யாவிபக்வத்வாத்; இஹ ஸர்வத்ரவாண்யப்யவஹதாநி ஸம்யங்மித்யாவிபக்வாநி குணஂ தோஷஂ வா ஜநயந்தி | தத்ராஹுரந்யே- ப்ரதி ரஸஂ பாக இதி | கேசித்த்ரிவிதமிச்சந்தி- மதுரமம்லஂ கடுகஂ சேதி | தத்து ந ஸம்யக், பூதகுணாதாமாச்சாந்யோऽம்லோ விபாகோ நாஸ்தி; பித்தஂ ஹி விதக்தமம்லதாமுபைத்யாக்நேயத்வாத்; யத்யேவஂ லவணோऽப்யந்யஃ பாகோ பவிஷ்யதி, ஶ்லேஷ்மா ஹி விதக்தோ லவணதாமுபைதீதி | மதுரோ மதுரஸ்யாம்லோऽம்லஸ்யைவஂ ஸர்வேஷாமிதி கேசிதாஹுஃ; தஷ்டாந்தஂ சோபதிஶந்தி- யதா தாவத் க்ஷீரமுகாகதஂ பச்யமாநஂ மதுரமேவ ஸ்யாத்ததா ஶாலியவமுத்காதயஃ ப்ரகீர்ணாஃ ஸ்வபாவமுத்தரகாலேऽபி ந பரித்யஜந்தி தத்வதிதி | கேசித்வதந்தி- அபலவந்தோ பலவதாஂ வஶமாயாந்தீதி | ஏவமநவஸ்திதிஃ, தஸ்மாதஸித்தாந்த ஏஷஃ | ஆகமே ஹி த்விவித ஏவ பாகோ மதுரஃ கடுகஶ்ச | தயோர்மதுராக்யோ குருஃ, கடுகாக்யோ லகுரிதி | தத்ர பதிவ்யப்தேஜோவாய்வாகாஶாநாஂ த்வைவித்யஂ பவதி குணஸாதர்ம்யாத்குருதா லகுதா ச; பதிவ்யாபஶ்ச குர்வ்யஃ, ஶேஷாணி லகூநி; தஸ்மாத்த்விவித ஏவ பாக இதி ||௧௦||

View original

नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति | कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति | तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति | केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति | तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति | मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति | केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति | एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः | आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च | तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति | तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

பவந்தி சாத்ர- த்ரவ்யேஷு பச்யமாநேஷு யேஷ்வம்புபதிவீகுணாஃ | நிர்வர்தந்தேऽதிகாஸ்தத்ர பாகோ மதுர உச்யதே ||௧௧|| தேஜோऽநிலாகாஶகுணாஃ பச்யமாநேஷு யேஷு து | நிர்வர்தந்தேऽதிகாஸ்தத்ர பாகஃ கடுக உச்யதே ||௧௨||

View original

भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११|| तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

பதக்த்வதர்ஶிநாமேஷ வாதிநாஂ வாதஸங்க்ரஹஃ | சதுர்ணாமபி ஸாமக்ர்யமிச்சந்த்யத்ர விபஶ்சிதஃ ||௧௩||

View original

पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः | चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

தத்த்ரவ்யமாத்மநா கிஞ்சித்கிஞ்சித்வீர்யேண ஸேவிதம் | கிஞ்சித்ரஸவிபாகாப்யாஂ தோஷஂ ஹந்தி கரோதி வா ||௧௪||

View original

तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् | किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

பாகோ நாஸ்தி விநா வீர்யாத்வீர்யஂ நாஸ்தி விநா ரஸாத் | ரஸோ நாஸ்தி விநா த்ரவ்யாத்த்ரவ்யஂ ஶ்ரேஷ்டதமஂ ஸ்மதம் ||௧௫||

View original

पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् | रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18

ஜந்ம து த்ரவ்யரஸயோரந்யோந்யாபேக்ஷிகஂ ஸ்மதம் | அந்யோந்யாபேக்ஷிகஂ ஜந்ம யதா ஸ்யாத்தேஹதேஹிநோஃ ||௧௬|| வீர்யஸஞ்ஜ்ஞா குணா யேऽஷ்டௌ தேऽபி த்ரவ்யாஶ்ரயாஃ ஸ்மதாஃ | ரஸேஷு ந பவந்த்யேதே நிர்குணாஸ்து குணாஃ ஸ்மதாஃ ||௧௭|| த்ரவ்யே த்ரவ்யாணி யஸ்மாத்தி விபச்யந்தே ந ஷட்ரஸாஃ | ஶ்ரேஷ்டஂ த்ரவ்யமதோ ஜ்ஞேயஂ, ஶேஷா பாவாஸ்ததாஶ்ரயாஃ ||௧௮||

View original

जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् | अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६|| वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः | रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७|| द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः | श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 12 (19) · Śloka 19

அமீமாஂஸ்யாந்யசிந்த்யாநி ப்ரஸித்தாநி ஸ்வபாவதஃ | ஆகமேநோபயோஜ்யாநி பேஷஜாநி விசக்ஷணைஃ ||௧௯||

View original

अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः | आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21

ப்ரத்யக்ஷலக்ஷணபலாஃ ப்ரஸித்தாஶ்ச ஸ்வபாவதஃ | நௌஷதீர்ஹேதுபிர்வித்வாந் பரீக்ஷேத கதாசந ||௨௦|| ஸஹஸ்ரேணாபி ஹேதூநாஂ நாம்பஷ்டாதிர்விரசயேத் | தஸ்மாத்திஷ்டேத்து மதிமாநாகமே ந து ஹேதுஷு ||௨௧||

View original

प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः | नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०|| सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् | तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 40

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்ரவ்யகுணரஸவீர்யவிபாகவிஜ்ஞாநீயோ நாம சத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ ||௪௦||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||

🔊 Audio coming soon