Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
అథాత ఇత్యాది| ద్రవ్యాదీనాం విజ్ఞానం విశిష్టజ్ఞానం తదధికృత్య కృతోఽధ్యాయ ఇత్యర్థః| ద్రవ్యమౌషధముచ్యతే, రసో మధురాదికః, గుణాః శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షమందతీక్ష్ణగురులఘుపిచ్ఛిలవిశదశ్లక్ష్ణపరుషకఠినమృదుద్రవసాంద్రస్థిరసరస్థూలసూక్ష్మా వింశతిః, వీర్యం చాష్టవిధం, తద్యథా- శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షవిశదపిచ్ఛిలమృదుతీక్ష్ణాని, వింశతిగుణానాం మధ్యే ఏతేషామష్టానాం గుణానాం వీర్యమితి సంజ్ఞా| నను, గుణాద్వీర్యాణాం కో భేదః? ఉచ్యతే- య ఏవ గుణా ఆమలక్యాం త ఏవ హరీతక్యాం, అస్తి చ వీర్యే విశేషః; తథాహి- ఉష్ణవీర్యా హరీతకీ, శీతవీర్యమామలకమితి; ఏతేనైతదుక్తం భవతి- ద్రవ్యరసగుణవిపాకైర్యత్ కర్మ కర్తుం న శక్యతే తత్ కర్మ కుర్వన్ ప్రభావో వీర్యముచ్యతే, తథాహి- “వీర్యం శక్తిరుత్పత్తివిశేషః, సామర్థ్యం ప్రభావ ఇత్యనర్థాంతరం”| యద్ద్రవ్యం పరిణామకాలే స్వాభావికం రసం పరిత్యజ్య రసాంతరం భజతే తత్ర ‘విపాక’ ఇతి సంజ్ఞా||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
కేచిదాచార్యా బ్రువతే- ద్రవ్యం ప్రధానం, కస్మాత్? వ్యవస్థితత్వాత్, ఇహ ఖలు ద్రవ్యం వ్యవస్థితం న రసాదయః, యథా ఆమే ఫలే యే రసాదయస్తే పక్వే న సంతి; నిత్యత్వాచ్చ, నిత్యం హి ద్రవ్యమనిత్యా గుణాః, యథా కల్కాదిప్రవిభాగః, స ఏవ సంపన్నరసగంధో వ్యాపన్నరసగంధో వా భవతి; స్వజాత్యవస్థానాచ్చ, యథా హి పార్థివం ద్రవ్యమన్యభావం న గచ్ఛత్యేవం శేషాణి; పంచేంద్రియగ్రహణాశ్చ, పంచభిరింద్రియైర్గృహ్యతే ద్రవ్యం న రసాదయః; ఆశ్రయత్వాచ్చ, ద్రవ్యమాశ్రితా రసాదయః; ఆరంభసామర్థ్యాచ్చ, ద్రవ్యాశ్రిత ఆరంభః, యథా- ‘విదారిగంధాదిమాహృత్య సంక్షుద్య విపచేత్’ ఇత్యేవమాదిషు న రసాదిష్వారంభః; శాస్త్రప్రామాణ్యాచ్చ, శాస్త్రే హి ద్రవ్యం ప్రధానముపదేశే యోగానాం, యథా- ‘మాతులుంగాగ్నిమంథౌ చ’ ఇత్యాదౌ న రసాదయ ఉపదిశ్యంతే; క్రమాపేక్షితత్వాచ్చ రసాదీనాం, రసాదయో హి ద్రవ్యక్రమమపేక్షంతే, యథా- తరుణే తరుణాః సంపూర్ణే సంపూర్ణా ఇతి; ఏకదేశసాధ్యత్వాచ్చ, ద్రవ్యాణామేకదేశేనాపి వ్యాధయః సాధ్యంతే, యథా- మహావృక్షక్షీరేణేతి; తస్మాద్ద్రవ్యం ప్రధానం, న రసాదయః, కస్మాత్? నిరవయవత్వాత్ |
ద్రవ్యలక్షణం తు ‘క్రియాగుణవత్ సమవాయికారణం’ ఇతి ||3||
View original
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् |
द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
తత్ర ప్రత్యేకం ద్రవ్యాదిప్రాధాన్యమేకీయమతేన ప్రతిపాదయిష్యన్ ద్రవ్యప్రాధాన్యం ప్రథమం సకారణం ప్రతిపాదయన్నాహ- కేచిదిత్యాది| వ్యవస్థితత్వాదితి| ద్రవ్యం హి వ్యవతిష్ఠతే న రసాదయః, యథా- ఆమ్రఫలమేకమేవ ప్రథమం కషాయామ్లం పశ్చాదమ్లం తతో మధురమపి భవతి, న తు తదేవామ్రఫలమామ్రాతకం కోశామ్రం వా భవతి| ద్రవ్యప్రాధాన్యే ద్వితీయం హేతుమాహ- నిత్యత్వాదిత్యాది|- నిత్యత్వాత్ కియత్కాలావస్థితత్వాదిత్యర్థః| అనిత్యా గుణా ఇతి వినాశిన ఇత్యర్థః| కల్కేత్యాది ఆదిగ్రహణాత్ స్వరసశృతశీతఫాంటానామపి గ్రహణం| స ఏవ కల్కాదిప్రవిభాగ ఏవ| సంపన్నరసగంధో వా భవతీతి సంయుక్తరసః సంయుక్తగంధో వా భవతీత్యర్థః| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- కల్కాద్యవస్థాస్వపి ద్రవ్యం తదేవ నాన్యతరద్ద్రవ్యం, రసగంధౌ త్వన్యౌ సంయుక్తౌ భవత ఇతి గుణాదనిత్యాత్ ద్రవ్యం నిత్యం| అన్యే కల్కాదిస్థానే ‘కాలాదిప్రవిభాగాత్’ ఇతి పఠంతి| తేషాం మతే ఆదిగ్రహణాజ్జలవాతదేశసోమసూర్యా గృహ్యంతే| తద్యథా- ‘తా ఏవౌషధయో గ్రీష్మే నిఃసారా రూక్షా’ (సూ. అ.6) ఇత్యాది| ద్రవ్యప్రాధాన్యే తృతీయం హేతుం దర్శయన్నాహ- స్వజాత్యవస్థానాచ్చేతి|- స్వస్యాం పార్థివాదిజాతావవస్థితత్వాదిత్యర్థః| అన్యభావం న గచ్ఛతి ఆప్యాదిజాతిం న గచ్ఛతి| చతుర్థం కారణం దర్శయన్నాహ- పంచేత్యాది| పంచభిరింద్రియైర్ద్రవ్యం గృహ్యతే, ద్రవ్యే గృహీతే తదాశ్రయా గుణా గృహీతా భవంతి; గుణాశ్చ శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః| ద్రవ్యే శబ్దోఽప్యస్తి; యథా- పార్థివద్రవ్యే కటకటాశబ్దః, ఆప్యే ఖలఖలాశబ్దః, తైజసే తటతటాశబ్ద ఇత్యాదికః| వాయవ్యద్రవ్యమాకాశద్రవ్యం చానుమానగ్రాహ్యమమూర్తత్వాత్| న రసాదయ ఇతి రసగుణవీర్యవిపాకాస్తు న పంచేంద్రియగ్రాహ్యా ఇత్యర్థః| పంచమం హేతుం దర్శయన్నాహ- ఆశ్రయత్వాదిత్యాది| ఆశ్రయ ఇదం ద్రవ్యం రసాదీనాం| షష్ఠం హేతుం దర్శయన్నాహ- ఆరంభేత్యాది| ఆరంభసామర్థ్యాత్ ఉపక్రమసామర్థ్యాదిత్యర్థః| సంక్షుద్య చూర్ణయిత్వేత్యర్థః| సప్తమం హేతుం దర్శయన్నాహ- శాస్త్రేత్యాది| అష్టమం హేతుం దర్శయన్నాహ- క్రమేత్యాది| తరుణే తరుణా ఇతి అభినవే అభినవా ఇత్యర్థః| నవమం హేతుమాహ- ఏకదేశేత్యాది| ద్రవ్యప్రాధాన్యమభిధాయ ద్రవ్యలక్షణమాహ- ద్రవ్యలక్షణమిత్యాది| క్రియాగుణవదితి క్రియాగుణవద్ద్రవ్యమిత్యర్థః; క్రియా కర్మ, గుణా ఉక్తా వింశతిః| సమవాయికారణమపి ద్రవ్యమేవ; యథా- పటే తంతవః, ఘటే మృత్పిండ ఇత్యాది; న చ క్రియాయాం క్రియా సమవేతా, న గుణేషు గుణాశ్చ సమవేతా ఇతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
నేత్యాహురన్యే , రసాస్తు ప్రధానం; కస్మాత్? ఆగమాత్, ఆగమో హి శాస్త్రముచ్యతే; శాస్త్రే హి రసా అధికృతాః, యథా- రసాయత్త ఆహార ఇతి, తస్మింస్తు ప్రాణాః; ఉపదేశాచ్చ, ఉపదిశ్యంతే హి రసాః, యథా- మధురామ్లలవణా వాతం శమయంతి; అనుమానాచ్చ, రసేన హ్యనుమీయతే ద్రవ్యం, యథా- మధురమితి; ఋషివచనాచ్చ, ఋషివచనం వేదో యథా- కించిదిజ్యార్థం మధురమాహరేదితి, తస్మాద్రసాః ప్రధానం; రసేషు గుణసంజ్ఞా |
రసలక్షణమన్యత్రోపదేక్ష్యామః ||4||
View original
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा |
रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
రసప్రాధాన్యే ఏకీయం దర్శనం నిర్దిశన్నాహ- నేత్యాది| నేత్యాహురన్యే ద్రవ్యప్రాధాన్యమన్యే న బ్రువత ఇత్యర్థః| తస్మింస్తు ప్రాణా ఇతి ఆహారే సతి ప్రాణా ఇత్యర్థః| రసప్రాధాన్యే ద్వితీయం హేతుమాహ- ఉపదేశాదిత్యాది| అత్రైవ తృతీయం హేతుమాహ- అనుమానాదిత్యాది| చతుర్థం హేతుమాహ- ఋషివచనాదిత్యాది| ఇజ్యార్థం యాగార్థం; మధురమాహరేదితి మధురరసమాహరేత్ ఆనయేత్, న తు ద్రవ్యమానయేదితి| గుణస్యాపి కిమితి న ప్రాధాన్యం సాధితమిత్యాశంక్యాహ- రసేష్విత్యాది| అత్రాదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః; ఏతేనైతదుక్తం భవతి- రసాదిప్రాధాన్యేనైవ సాధితేన గుణప్రధాన్యం సాధితం భవతి| యథా ద్రవ్యలక్షణముక్తం తథా రసస్యాపి కిమితి నోక్తమిత్యాహ- రసలక్షణమిత్యాది| అన్యత్ర రసవిజ్ఞానీయే||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
నేత్యాహురన్యే , వీర్యం ప్రధానమితి |
కస్మాత్? తద్వశేనౌషధకర్మనిష్పత్తేః |
ఇహౌషధకర్మాణ్యూర్ధ్వాధోభాగోభయభాగసంశోధనసంశమనసంగ్రాహికాగ్నిదీపనపీడనలేఖనబృంహణ- రసాయనవాజీకరణశ్వయథుకరవిలయనదహనదారణమాదనప్రాణఘ్నవిషప్రశమనాదీని వీర్యప్రాధాన్యాద్భవంతి |
తచ్చ వీర్యం ద్వివిధముష్ణం శీతం చ, అగ్నీషోమీయత్వాజ్జగతః |
కేచిదష్టవిధమాహుః- శీతముష్ణం స్నిగ్ధం రూక్షం విశదం పిచ్ఛిలం మృదు తీక్ష్ణం చేతి |
ఏతాని వీర్యాణి స్వబలగుణోత్కర్షాద్రసమభిభూయాత్మకర్మ కుర్వంతి |
యథా తావన్మహత్పంచమూలం కషాయం తిక్తానురసం వాతం శమయతి, ఉష్ణవీర్యత్వాత్; తథా కులత్థః కషాయః, కటుకః పలాండుః, స్నేహభావాచ్చ; మధురశ్చేక్షురసో వాతం వర్ధయతి, శీతవీర్యత్వాత్; కటుకా పిప్పలీ పిత్తం శమయతి, మృదుశీతవీర్యత్వాత్; అమ్లమామలకం లవణం సైంధవం చ; తిక్తా కాకమాచీ పిత్తం వర్ధయతి, ఉష్ణవీర్యత్వాత్, మధురా మత్స్యాశ్చ; కటుకం మూలకం శ్లేష్మాణం వర్ధయతి, స్నిగ్ధవీర్యత్వాత్; అమ్లం కపిత్థం శ్లేష్మాణాం శమయతి, రూక్షవీర్యత్వాత్, మధురం క్షౌద్రం చ; తదేతన్నిదర్శనమాత్రముక్తం ||5||
View original
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति |
कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः |
इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति |
तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः |
केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति |
एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति |
यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
అపరేషాం వీర్యవాదినాం మతం నిర్దిశన్నాహ- నేత్యాహురన్యే ఇత్యాది|- ఈదృశమన్యే న బ్రువంతి| తద్వశేనేతి వీర్యవశేన| కాని పునస్తాన్యౌషధకర్మాణీత్యాహ- ఇహౌషధేత్యాది|- సంశోధనం వ్రణాదీనాం; సంశమనమితి వమనవిరేచనాదికం వినా తత్స్థమేవ శమయతి సంశమనం, సంశమనభేదా ఏవ సాంగ్రహికాదయః; పీడనమితి శాల్మలీత్వగాదీనాం వ్రణే కర్మవిశేషః; లేఖనం పత్తలీకరణం; బృంహణం శరీరవృద్ధికరం; రసాయనం వయఃస్థాపనాదికరణం; వాజీకరణం వాజివద్యేనాప్రతిహతః స్త్రియం యాతి, అన్యే తు వాజిశబ్దేన శుక్రముచ్యతే, తతోఽవాజినో వాజినః క్రియంతే యేనేతి వాజీకరణం, శుక్రోత్పాదకమిత్యాహుః; శ్వయథుకరవిలయనేతి కరవిలయనశబ్దౌ శ్వయథుశబ్దేన సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యేతే, ‘శ్వయథుహరవిలయన’ ఇత్యేకే పఠంతి; దహనం క్షారాదినా; దారణం గృధ్రపురీషాదినా; మాదనం మత్తతాకరణం, ఏతచ్చ మదిరాదీనాం కర్మ; ప్రాణఘ్నత్వం విషాదేః; విషప్రశమనత్వమగదాదీనాం; విషప్రశమనాదీనీత్యత్రాదిశబ్దేన వ్రణరోపణరోమసంజననాదయో గృహ్యంతే| స్వబలగుణోత్కర్షాదితి స్వబలోత్కర్షాత్ స్వగుణోత్కర్షాచ్చేత్యర్థః| ఆత్మకర్మ కుర్వంతి వాతాదిదోషశమనం కోపనం వా కుర్వంతి| అభిభూయ నిరాకరణం కృత్వేత్యర్థః| స్నేహభావాచ్చేత్యత్రాపి వాతం శమయతీతి యోజ్యం| మధురశ్చేక్షురస ఇత్యాది న కేవలం వాతం శమయతీతి వీర్యం రసమభిభూయ ప్రకోపయత్యపి వాతమిత్యర్థః| కటుకా పిప్పలీత్యాది అత్రార్ద్రా పిప్పలీ యది గృహ్యతే తదా తస్యాః స్వాదుశీతత్వాత్ కటుకేతి విశేషణం యుక్తం న స్యాత్, అథ శుష్కా తదా తస్యాః కటూష్ణత్వాత్ పిత్తం హంతీతి విశేషణమయుక్తం భవేత్; సత్యం, ‘తేషు గుర్వీ స్వాదుశీతా పిప్పల్యార్ద్రా కఫావహా’ ఇత్యత్ర పాఠే శీతా చేతి చకారో ద్రష్టవ్యః, తేన న కేవలం శీతా కటుకా చేత్యర్థః, తతో నార్ద్రపక్షే దోషః; శుష్కపక్షే తు ‘శుష్కా కఫానిలఘ్నీ సా వృష్యా పిత్తావిరోధినీ’ ఇత్యత్ర పిత్తేన సహేషద్విరోధినీతి వ్యాఖ్యానాన్న దోషః; కేషాంచిన్మతే ‘పిత్తప్రకోపణీ’ ఇతి పాఠః, తేషాం మతే పిత్తశమనీయత్వం పిప్పల్యా వీర్యవాదినాం మతం, న పునః సత్యమేషా పిత్తం శమయతి; యది వా ఆర్ద్రా పిత్తప్రశమనీ శుష్కా ప్రకోపణీతి| అమ్లమామలకం లవణం సైంధవం చైత్యత్రాపి మృదుశీతవీర్యత్వాత్ పిత్తం శమయతీతి యోజ్యం| తిక్తా కాకమాచీత్యాది పిత్తం వర్ధయతి కేవలం న తు ప్రకోపయతి, తస్యాస్త్రిదోషఘ్నీత్వాత్| అన్యే చాత్రైవం వదంతి- వీర్యవాదీ ఏవముష్ణవీర్యాం కాకమాచీం మన్యతే, ఆచార్యస్తు నాత్యుష్ణశీతాం, అత ఏవ త్రిదోషఘ్నీత్వం కాకమాచ్యా ఇతి| మధురా మత్స్యాశ్చేత్యత్రాపి పిత్తం వర్ధయంతీతి యోజ్యం| మూలకం బృహన్మూలకం ; న పునర్బాలకం, త్రిదోషఘ్నత్వాత్||5||
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
భవంతి చాత్ర- యే రసా వాతశమనా భవంతి యది తేషు వై |
రౌక్ష్యలాఘవశైత్యాని న తే హన్యుః సమీరణం ||6||
యే రసాః పిత్తశమనా భవంతి యది తేషు వై |
తైక్ష్ణ్యౌష్ణ్యలఘుతాశ్చైవ న తే తత్కర్మకారిణః ||7||
యే రసాః శ్లేష్మశమనా భవంతి యది తేషు వై |
స్నేహగౌరవశైత్యాని న తే తత్కర్మకారిణః ||8||
తస్మాద్వీర్యం ప్రధానమితి ||9||
View original
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६||
ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७||
ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै |
स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८||
तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
ద్రవ్యాశ్రితం వీర్యకర్మాభిధాయ రసాశ్రితం వీర్యకర్మాహ- భవంతి చాత్రేత్యాది| యే రసా వాతశమనా మధురామ్లలవణాః, యే రసాః పిత్తశమనా మధురతిక్తకషాయాః, యే రసాః శ్లేష్మశమనాః కటుతిక్తకషాయాః||6-9||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
నేత్యాహురన్యే , విపాకః ప్రధానమితి |
కస్మాత్? సమ్యఙ్మిథ్యావిపక్వత్వాత్; ఇహ సర్వద్రవాణ్యభ్యవహృతాని సమ్యఙ్మిథ్యావిపక్వాని గుణం దోషం వా జనయంతి |
తత్రాహురన్యే- ప్రతి రసం పాక ఇతి |
కేచిత్త్రివిధమిచ్ఛంతి- మధురమమ్లం కటుకం చేతి |
తత్తు న సమ్యక్, భూతగుణాదామాచ్చాన్యోఽమ్లో విపాకో నాస్తి; పిత్తం హి విదగ్ధమమ్లతాముపైత్యాగ్నేయత్వాత్; యద్యేవం లవణోఽప్యన్యః పాకో భవిష్యతి, శ్లేష్మా హి విదగ్ధో లవణతాముపైతీతి |
మధురో మధురస్యామ్లోఽమ్లస్యైవం సర్వేషామితి కేచిదాహుః; దృష్టాంతం చోపదిశంతి- యథా తావత్ క్షీరముఖాగతం పచ్యమానం మధురమేవ స్యాత్తథా శాలియవముద్గాదయః ప్రకీర్ణాః స్వభావముత్తరకాలేఽపి న పరిత్యజంతి తద్వదితి |
కేచిద్వదంతి- అబలవంతో బలవతాం వశమాయాంతీతి |
ఏవమనవస్థితిః, తస్మాదసిద్ధాంత ఏషః |
ఆగమే హి ద్వివిధ ఏవ పాకో మధురః కటుకశ్చ |
తయోర్మధురాఖ్యో గురుః, కటుకాఖ్యో లఘురితి |
తత్ర పృథివ్యప్తేజోవాయ్వాకాశానాం ద్వైవిధ్యం భవతి గుణసాధర్మ్యాద్గురుతా లఘుతా చ; పృథివ్యాపశ్చ గుర్వ్యః, శేషాణి లఘూని; తస్మాద్ద్వివిధ ఏవ పాక ఇతి ||10||
View original
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति |
कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति |
तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति |
केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति |
तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति |
मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति |
केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति |
एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः |
आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च |
तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति |
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
అపరం విపాకవాదిమతం నిర్దిశన్నాహ- నేత్యాహురిత్యాది| నేత్యాహురన్యే వీర్యం ప్రధానమితి కేచిన్న బ్రువతే| తర్హి కిం ప్రధానం? విపాకః ప్రధానమితి, విశిష్టః పాకో విపాకః| సర్వద్రవ్యాణ్యభ్యవహృతానీతి ఇహ సర్వశబ్దో వామనీయద్రవ్యాణి వర్జయిత్వా జ్ఞేయః| గుణం దోషం వా జనయంతి గుణం సమ్యగ్విపక్వాని, దోషం మిథ్యావిపక్వాని| ప్రతిరసం పాక ఇతి రసం రసం ప్రతి పాక ఉత్పద్యత ఇత్యర్థః| తత్తు న సమ్యక్, త్రైవిధ్యం న సమ్యగిత్యర్థః| కథం పునస్త్రైవిధ్యం న సమ్యగిత్యాహ- భూతగుణాదిత్యాది| ఏతేన త్రైవిధ్యం నిరస్తం| ప్రతిరసం పాక ఇతి పూర్వోక్తం స్థాపయన్నాహ- మధురో మధురస్యేత్యాది| అమ్లో అమ్లస్యైవం సర్వేషామితి కేచిదాహురితి పదచ్ఛేదః| దృష్టాంతం చోపదిశంతీతి ప్రతిరసపాకే ఇత్యర్థః| ఉఖాగతం స్థాలీగతం| ప్రకీర్ణా ఇతి భూమౌ నిక్షిప్తాః ఫలితపర్యంతా ఇత్యర్థః| తద్వదితి ఏవం రసా అపి జఠరాగ్నిపక్వాః స్వం రూపం మధురాదికం న త్యజంతి| తస్మాదిత్యాది|- తస్మాత్ కేచిత్ ప్రతిరసం పాకః, కేచిత్త్రివిధః, అన్యేఽబలవంతో బలవతాం వశమాయాంతీతి మతానామనియతత్వం; తస్మాదసిద్ధాంత ఏష అనాగమ ఏష ఇత్యర్థః| స్వమతమిదానీం దర్శయన్నాహ- ఆగమే ఇత్యాది| ఆగమే శాస్త్రే| అన్యే ‘ఆగమస్త్విహ’ ఇతి పఠంతి; తత్ర తుశబ్దోఽప్యర్థః, అథవా విశేషార్థస్తుశబ్దః, తేన ప్రత్యక్షాదిప్రమాణావిరుద్ధోఽపి శిష్టాగమ ఇత్యర్థః; అథవా, ఆగమశబ్దోఽయం సిద్ధాంతవచనః, తేన సిద్ధాంతః పునరిహేత్యర్థః| పృథివ్యప్తేజ ఇత్యాది| పృథివ్యాదీనాం గుణసాధర్మ్యాద్ గుణసమానతయా ద్వైవిధ్యం భవతీత్యర్థః| గుణమేవాహ- గురుతా లఘుతా చేతి||10||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
భవంతి చాత్ర- ద్రవ్యేషు పచ్యమానేషు యేష్వంబుపృథివీగుణాః |
నిర్వర్తంతేఽధికాస్తత్ర పాకో మధుర ఉచ్యతే ||11||
తేజోఽనిలాకాశగుణాః పచ్యమానేషు యేషు తు |
నిర్వర్తంతేఽధికాస్తత్ర పాకః కటుక ఉచ్యతే ||12||
View original
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११||
तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु |
निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
భవంతి చాత్రేత్యాది| నిర్వర్తంతేఽధికా ఇతి జాయంతే ఉత్కటా ఇత్యర్థః||11-12||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
పృథక్త్వదర్శినామేష వాదినాం వాదసంగ్రహః |
చతుర్ణామపి సామగ్ర్యమిచ్ఛంత్యత్ర విపశ్చితః ||13||
View original
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः |
चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
ఏవం ద్రవ్యరసవీర్యవిపాకవాదినాం సవివాదహేతూని మతాని నిర్దిశ్య స్వమతం ద్రవ్యాదిసామగ్ర్యలక్షణం నిర్దిశన్నాహ- పృథక్త్వదర్శినామిత్యాది| పృథక్త్వదర్శినాం భేదదర్శినాం, ఏష వాదసంగ్రహ ఇతి యోజ్యం| వాదసంగ్రహశ్చ ద్రవ్యం ప్రధానం, రసాః ప్రధానమిత్యాదికః| స్వమతమాహ- చతుర్ణామిత్యాది| చతుర్ణాం రసగుణవీర్యవిపాకానాం| అపిశబ్దః సముచ్చయే| న కేవలమేకస్య ద్వయోస్త్రయాణాం వా, చతుర్ణామపీత్యర్థః| సామగ్ర్యం సముదాయత్వం| ఇచ్ఛంతి మన్యంతే| అత్ర ద్రవ్యే| విపశ్చితః పండితాః||13||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
తద్ద్రవ్యమాత్మనా కించిత్కించిద్వీర్యేణ సేవితం |
కించిద్రసవిపాకాభ్యాం దోషం హంతి కరోతి వా ||14||
View original
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् |
किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
నను, తర్హి ద్రవ్యమేవ క్రియాకారి న రసాదయ ఇత్యాశంక్యాహ- తదిత్యాది|| ఆత్మనా స్వయమేవ, ద్రవ్యమాత్మనా కృత్వా కించిద్దోషం హంతి కరోతి వా, కించిద్ద్రవ్యమేవ వీర్యేణ కృత్వా హంతి కరోతి వా, కించిద్ధంతి కరోతి వా రసవిపాకాభ్యాం కృత్వా, సర్వత్ర ద్రవ్యం హననే కరణే చ కర్తృకారకం; తత్ర ద్రవ్యమాత్మనా పార్థివాప్యతైజసవాయవ్యాకాశీయస్వరూపేణ దోషం హంతి, యథా- ఖదిరః కుష్ఠం, దోషశబ్దోఽత్ర వ్యాధావపి వర్తతే; వీర్యేణ ద్వివిధేనాష్టవిధేన వా సేవితం ద్రవ్యం దోషం హంతి, తచ్చ మహత్పంచమూలాదికమేతస్మిన్నధ్యాయే కథితమేవ; రసేన కృత్వా ద్రవ్యం దోషం హంతి, యథా- తిక్తా గుడూచ్యుష్ణవీర్యాఽపి పిత్తం శమయతి; విపాకేన కృత్వా ద్రవ్యం దోషం హంతి, యథా- శుంఠీ కటుకాఽపి వాతం శమయతి, మధురవిపాకత్వాత్||14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
పాకో నాస్తి వినా వీర్యాద్వీర్యం నాస్తి వినా రసాత్ |
రసో నాస్తి వినా ద్రవ్యాద్ద్రవ్యం శ్రేష్ఠతమం స్మృతం ||15||
View original
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् |
रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
రసాదీనాం ద్రవ్యకార్యత్వాద్ద్రవ్యస్య ప్రాధాన్యం దర్శయన్నాహ- పాక ఇత్యాది| శ్రేష్ఠతమం ప్రశస్యతమం| ఏతేనాశ్రయో ద్రవ్యం, ఆశ్రయిణో రసాదయః||15||
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
జన్మ తు ద్రవ్యరసయోరన్యోన్యాపేక్షికం స్మృతం |
అన్యోన్యాపేక్షికం జన్మ యథా స్యాద్దేహదేహినోః ||16||
వీర్యసంజ్ఞా గుణా యేఽష్టౌ తేఽపి ద్రవ్యాశ్రయాః స్మృతాః |
రసేషు న భవంత్యేతే నిర్గుణాస్తు గుణాః స్మృతాః ||17||
ద్రవ్యే ద్రవ్యాణి యస్మాద్ధి విపచ్యంతే న షడ్రసాః |
శ్రేష్ఠం ద్రవ్యమతో జ్ఞేయం, శేషా భావాస్తదాశ్రయాః ||18||
View original
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् |
अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६||
वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः |
रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७||
द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः |
श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
కార్యకారణభావేఽపి యథాఽగ్నేర్ధూమో జాయతే నైవం రసాదయో ద్రవ్యాజ్జాయంతే కిం తర్హి ద్రవ్యరసాదీనాం చ సహైవ జన్మేతి దర్శయన్నాహ- జన్మ త్విత్యాది| అన్యోన్యాపేక్షికమితి అన్యోన్యాశ్రితమేకవేలోత్పత్తిరిత్యర్థః| కిమివేత్యాహ- అన్యోన్యేత్యాది| దేహః శరీరం, దేహీ ఆత్మా| ఏవం రసం ద్రవ్యాశ్రయం ప్రతిపాద్య వీర్యమపి ద్రవ్యాశ్రయం ప్రతిపాదయన్నాహ- వీర్యసంజ్ఞా ఇత్యాది| అపిశబ్దాదన్యేఽపి స్థూలసూక్ష్మాదయో గుణా ద్రవ్యాశ్రయా ఏవ| నిర్గుణాస్తు గుణాః స్మృతా ఇతి| ఏతే శీతాదయః స్థూలసూక్ష్మాదయశ్చాన్యే గుణాః, రసోఽపి గుణః, అతో గుణేషు గుణా న సంభవంతి తస్మాద్ద్రవ్యస్యైవైతే శీతాదయో గుణా ఇతి| తథా విపాకమపి ద్రవ్యాశ్రయమేవ ప్రతిపాదయన్నాహ- ద్రవ్యే ఇత్యాది| ద్రవ్యే పంచభూతాత్మకదేహే, ద్రవ్యాణి ఆహారద్రవ్యాణి; న షడ్రసాః, నిరవయవత్వాత్| శేషా భావా ఇతి రసాదయ ఇత్యర్థః, తదాశ్రయా ఇతి ద్రవ్యాశ్రయా ఇత్యర్థః| అత్ర పాఠాంతరాణి తద్వ్యాఖ్యానాంతరాణి చ బహూని సంతి, తాని విస్తరభయాన్న లిఖితాని||16-18||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
అమీమాంస్యాన్యచింత్యాని ప్రసిద్ధాని స్వభావతః |
ఆగమేనోపయోజ్యాని భేషజాని విచక్షణైః ||19||
View original
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः |
आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
యథోక్తభేషజానాం స్వబుద్ధ్యా విచారనిషేధం నిదర్శయన్నాహ- అమీమాంస్యానీత్యాది| అమీమాంస్యాని న విచార్యాణి, అచింత్యాని యాన్యేవాచింత్యాని తాన్యేవామీమాంస్యాని| కాని పునస్తాని? ఖదిరతువరకరసాంజనహరిద్రాదీని కుష్ఠఘ్నాని, న తు సర్వాణి ద్రవ్యాణి; అన్యథా ‘వర్గమపి వర్గేణోపసృజేత్’, తథా ‘బీజేనానేన మతిమాన్ కుర్యాద్బస్తిశతాన్యపి’(చి. అ. 38) ఇత్యాది విరుద్ధం భవేత్| స్వభావతో జన్మతః| అన్యే తు ఆగమే యాని భేషజాని ప్రసిద్ధాని తాన్యమీమాంసాన్యవిచారణీయాని, కుతో హేతోరవిచార్యాణి? యతః స్వభావతోఽచింత్యాని తేషాం స్వభావశ్చింతయితుం న శక్యత ఇత్యర్థః; యథా ద్రవత్వమపాముష్ణత్వమగ్నేరిత్యాది| కథం పునస్తాని ప్రయోజ్యానీత్యాహ- ఆగమేనోపయోజ్యాని; ఆగమేనైవైకేనోపయోగః కార్య ఇత్యర్థః||19||
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
ప్రత్యక్షలక్షణఫలాః ప్రసిద్ధాశ్చ స్వభావతః |
నౌషధీర్హేతుభిర్విద్వాన్ పరీక్షేత కదాచన ||20||
సహస్రేణాపి హేతూనాం నాంబష్ఠాదిర్విరచయేత్ |
తస్మాత్తిష్ఠేత్తు మతిమానాగమే న తు హేతుషు ||21||
View original
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः |
नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०||
सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् |
तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
నను, అనుమానవిరుద్ధాని కథమాగమైకప్రయోజ్యానీత్యాశంక్య, ఆగమస్య ప్రత్యక్షఫలత్వేన బలీయస్త్వం దర్శయన్నాహ- ప్రత్యక్షేత్యాది| ప్రత్యక్షలక్షణఫలా హితాహితభేదేన| కుతః పునర్హేతుభిర్న పరీక్షణీయం భేషజం ప్రసిద్ధలక్షణఫలమిత్యాహ- సహస్రేణేత్యాది||20-21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యగుణరసవీర్యవిపాకవిజ్ఞానీయో నామ చత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||40||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే చత్వారింశోఽధ్యాయః||40||