Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
కేచిదాచార్యా బ్రువతే- ద్రవ్యం ప్రధానం, కస్మాత్? వ్యవస్థితత్వాత్, ఇహ ఖలు ద్రవ్యం వ్యవస్థితం న రసాదయః, యథా ఆమే ఫలే యే రసాదయస్తే పక్వే న సంతి; నిత్యత్వాచ్చ, నిత్యం హి ద్రవ్యమనిత్యా గుణాః, యథా కల్కాదిప్రవిభాగః, స ఏవ సంపన్నరసగంధో వ్యాపన్నరసగంధో వా భవతి; స్వజాత్యవస్థానాచ్చ, యథా హి పార్థివం ద్రవ్యమన్యభావం న గచ్ఛత్యేవం శేషాణి; పంచేంద్రియగ్రహణాశ్చ, పంచభిరింద్రియైర్గృహ్యతే ద్రవ్యం న రసాదయః; ఆశ్రయత్వాచ్చ, ద్రవ్యమాశ్రితా రసాదయః; ఆరంభసామర్థ్యాచ్చ, ద్రవ్యాశ్రిత ఆరంభః, యథా- ‘విదారిగంధాదిమాహృత్య సంక్షుద్య విపచేత్’ ఇత్యేవమాదిషు న రసాదిష్వారంభః; శాస్త్రప్రామాణ్యాచ్చ, శాస్త్రే హి ద్రవ్యం ప్రధానముపదేశే యోగానాం, యథా- ‘మాతులుంగాగ్నిమంథౌ చ’ ఇత్యాదౌ న రసాదయ ఉపదిశ్యంతే; క్రమాపేక్షితత్వాచ్చ రసాదీనాం, రసాదయో హి ద్రవ్యక్రమమపేక్షంతే, యథా- తరుణే తరుణాః సంపూర్ణే సంపూర్ణా ఇతి; ఏకదేశసాధ్యత్వాచ్చ, ద్రవ్యాణామేకదేశేనాపి వ్యాధయః సాధ్యంతే, యథా- మహావృక్షక్షీరేణేతి; తస్మాద్ద్రవ్యం ప్రధానం, న రసాదయః, కస్మాత్? నిరవయవత్వాత్ | ద్రవ్యలక్షణం తు ‘క్రియాగుణవత్ సమవాయికారణం’ ఇతి ||3||
केचिदाचार्या ब्रुवते- द्रव्यं प्रधानं, कस्मात्? व्यवस्थितत्वात्, इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः, यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति; नित्यत्वाच्च, नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः, यथा कल्कादिप्रविभागः, स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति; स्वजात्यवस्थानाच्च, यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि; पञ्चेन्द्रियग्रहणाश्च, पञ्चभिरिन्द्रियैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः; आश्रयत्वाच्च, द्रव्यमाश्रिता रसादयः; आरम्भसामर्थ्याच्च, द्रव्याश्रित आरम्भः, यथा- ‘विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेत्’ इत्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः; शास्त्रप्रामाण्याच्च, शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे योगानां, यथा- ‘मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च’ इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते; क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां, रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते, यथा- तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति; एकदेशसाध्यत्वाच्च, द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते, यथा- महावृक्षक्षीरेणेति; तस्माद्द्रव्यं प्रधानं, न रसादयः, कस्मात्? निरवयवत्वात् | द्रव्यलक्षणं तु ‘क्रियागुणवत् समवायिकारणम्’ इति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
నేత్యాహురన్యే , రసాస్తు ప్రధానం; కస్మాత్? ఆగమాత్, ఆగమో హి శాస్త్రముచ్యతే; శాస్త్రే హి రసా అధికృతాః, యథా- రసాయత్త ఆహార ఇతి, తస్మింస్తు ప్రాణాః; ఉపదేశాచ్చ, ఉపదిశ్యంతే హి రసాః, యథా- మధురామ్లలవణా వాతం శమయంతి; అనుమానాచ్చ, రసేన హ్యనుమీయతే ద్రవ్యం, యథా- మధురమితి; ఋషివచనాచ్చ, ఋషివచనం వేదో యథా- కించిదిజ్యార్థం మధురమాహరేదితి, తస్మాద్రసాః ప్రధానం; రసేషు గుణసంజ్ఞా | రసలక్షణమన్యత్రోపదేక్ష్యామః ||4||
नेत्याहुरन्ये , रसास्तु प्रधानं; कस्मात्? आगमात्, आगमो हि शास्त्रमुच्यते; शास्त्रे हि रसा अधिकृताः, यथा- रसायत्त आहार इति, तस्मिंस्तु प्राणाः; उपदेशाच्च, उपदिश्यन्ते हि रसाः, यथा- मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति; अनुमानाच्च, रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं, यथा- मधुरमिति; ऋषिवचनाच्च, ऋषिवचनं वेदो यथा- किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति, तस्माद्रसाः प्रधानं; रसेषु गुणसञ्ज्ञा | रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
నేత్యాహురన్యే , వీర్యం ప్రధానమితి | కస్మాత్? తద్వశేనౌషధకర్మనిష్పత్తేః | ఇహౌషధకర్మాణ్యూర్ధ్వాధోభాగోభయభాగసంశోధనసంశమనసంగ్రాహికాగ్నిదీపనపీడనలేఖనబృంహణ- రసాయనవాజీకరణశ్వయథుకరవిలయనదహనదారణమాదనప్రాణఘ్నవిషప్రశమనాదీని వీర్యప్రాధాన్యాద్భవంతి | తచ్చ వీర్యం ద్వివిధముష్ణం శీతం చ, అగ్నీషోమీయత్వాజ్జగతః | కేచిదష్టవిధమాహుః- శీతముష్ణం స్నిగ్ధం రూక్షం విశదం పిచ్ఛిలం మృదు తీక్ష్ణం చేతి | ఏతాని వీర్యాణి స్వబలగుణోత్కర్షాద్రసమభిభూయాత్మకర్మ కుర్వంతి | యథా తావన్మహత్పంచమూలం కషాయం తిక్తానురసం వాతం శమయతి, ఉష్ణవీర్యత్వాత్; తథా కులత్థః కషాయః, కటుకః పలాండుః, స్నేహభావాచ్చ; మధురశ్చేక్షురసో వాతం వర్ధయతి, శీతవీర్యత్వాత్; కటుకా పిప్పలీ పిత్తం శమయతి, మృదుశీతవీర్యత్వాత్; అమ్లమామలకం లవణం సైంధవం చ; తిక్తా కాకమాచీ పిత్తం వర్ధయతి, ఉష్ణవీర్యత్వాత్, మధురా మత్స్యాశ్చ; కటుకం మూలకం శ్లేష్మాణం వర్ధయతి, స్నిగ్ధవీర్యత్వాత్; అమ్లం కపిత్థం శ్లేష్మాణాం శమయతి, రూక్షవీర్యత్వాత్, మధురం క్షౌద్రం చ; తదేతన్నిదర్శనమాత్రముక్తం ||5||
नेत्याहुरन्ये , वीर्यं प्रधानमिति | कस्मात्? तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः | इहौषधकर्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसङ्ग्राहिकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहण- रसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति | तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च, अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः | केचिदष्टविधमाहुः- शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति | एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति | यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्; तथा कुलत्थः कषायः, कटुकः पलाण्डुः, स्नेहभावाच्च; मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति, शीतवीर्यत्वात्; कटुका पिप्पली पित्तं शमयति, मृदुशीतवीर्यत्वात्; अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च; तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति, उष्णवीर्यत्वात्, मधुरा मत्स्याश्च; कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति, स्निग्धवीर्यत्वात्; अम्लं कपित्थं श्लेष्माणां शमयति, रूक्षवीर्यत्वात्, मधुरं क्षौद्रं च; तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
భవంతి చాత్ర- యే రసా వాతశమనా భవంతి యది తేషు వై | రౌక్ష్యలాఘవశైత్యాని న తే హన్యుః సమీరణం ||6|| యే రసాః పిత్తశమనా భవంతి యది తేషు వై | తైక్ష్ణ్యౌష్ణ్యలఘుతాశ్చైవ న తే తత్కర్మకారిణః ||7|| యే రసాః శ్లేష్మశమనా భవంతి యది తేషు వై | స్నేహగౌరవశైత్యాని న తే తత్కర్మకారిణః ||8|| తస్మాద్వీర్యం ప్రధానమితి ||9||
भवन्ति चात्र- ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै | रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम् ||६|| ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै | तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः ||७|| ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै | स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः ||८|| तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
నేత్యాహురన్యే , విపాకః ప్రధానమితి | కస్మాత్? సమ్యఙ్మిథ్యావిపక్వత్వాత్; ఇహ సర్వద్రవాణ్యభ్యవహృతాని సమ్యఙ్మిథ్యావిపక్వాని గుణం దోషం వా జనయంతి | తత్రాహురన్యే- ప్రతి రసం పాక ఇతి | కేచిత్త్రివిధమిచ్ఛంతి- మధురమమ్లం కటుకం చేతి | తత్తు న సమ్యక్, భూతగుణాదామాచ్చాన్యోఽమ్లో విపాకో నాస్తి; పిత్తం హి విదగ్ధమమ్లతాముపైత్యాగ్నేయత్వాత్; యద్యేవం లవణోఽప్యన్యః పాకో భవిష్యతి, శ్లేష్మా హి విదగ్ధో లవణతాముపైతీతి | మధురో మధురస్యామ్లోఽమ్లస్యైవం సర్వేషామితి కేచిదాహుః; దృష్టాంతం చోపదిశంతి- యథా తావత్ క్షీరముఖాగతం పచ్యమానం మధురమేవ స్యాత్తథా శాలియవముద్గాదయః ప్రకీర్ణాః స్వభావముత్తరకాలేఽపి న పరిత్యజంతి తద్వదితి | కేచిద్వదంతి- అబలవంతో బలవతాం వశమాయాంతీతి | ఏవమనవస్థితిః, తస్మాదసిద్ధాంత ఏషః | ఆగమే హి ద్వివిధ ఏవ పాకో మధురః కటుకశ్చ | తయోర్మధురాఖ్యో గురుః, కటుకాఖ్యో లఘురితి | తత్ర పృథివ్యప్తేజోవాయ్వాకాశానాం ద్వైవిధ్యం భవతి గుణసాధర్మ్యాద్గురుతా లఘుతా చ; పృథివ్యాపశ్చ గుర్వ్యః, శేషాణి లఘూని; తస్మాద్ద్వివిధ ఏవ పాక ఇతి ||10||
नेत्याहुरन्ये , विपाकः प्रधानमिति | कस्मात्? सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात्; इह सर्वद्रवाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति | तत्राहुरन्ये- प्रति रसं पाक इति | केचित्त्रिविधमिच्छन्ति- मधुरमम्लं कटुकं चेति | तत्तु न सम्यक्, भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति; पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात्; यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति, श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति | मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति केचिदाहुः; दृष्टान्तं चोपदिशन्ति- यथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति | केचिद्वदन्ति- अबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति | एवमनवस्थितिः, तस्मादसिद्धान्त एषः | आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च | तयोर्मधुराख्यो गुरुः, कटुकाख्यो लघुरिति | तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च; पृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि; तस्माद्द्विविध एव पाक इति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
భవంతి చాత్ర- ద్రవ్యేషు పచ్యమానేషు యేష్వంబుపృథివీగుణాః | నిర్వర్తంతేఽధికాస్తత్ర పాకో మధుర ఉచ్యతే ||11|| తేజోఽనిలాకాశగుణాః పచ్యమానేషు యేషు తు | నిర్వర్తంతేఽధికాస్తత్ర పాకః కటుక ఉచ్యతే ||12||
भवन्ति चात्र- द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते ||११|| तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु | निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
పృథక్త్వదర్శినామేష వాదినాం వాదసంగ్రహః | చతుర్ణామపి సామగ్ర్యమిచ్ఛంత్యత్ర విపశ్చితః ||13||
पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसङ्ग्रहः | चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
తద్ద్రవ్యమాత్మనా కించిత్కించిద్వీర్యేణ సేవితం | కించిద్రసవిపాకాభ్యాం దోషం హంతి కరోతి వా ||14||
तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चिद्वीर्येण सेवितम् | किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
పాకో నాస్తి వినా వీర్యాద్వీర్యం నాస్తి వినా రసాత్ | రసో నాస్తి వినా ద్రవ్యాద్ద్రవ్యం శ్రేష్ఠతమం స్మృతం ||15||
पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् | रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (16-18) · Śloka 18
జన్మ తు ద్రవ్యరసయోరన్యోన్యాపేక్షికం స్మృతం | అన్యోన్యాపేక్షికం జన్మ యథా స్యాద్దేహదేహినోః ||16|| వీర్యసంజ్ఞా గుణా యేఽష్టౌ తేఽపి ద్రవ్యాశ్రయాః స్మృతాః | రసేషు న భవంత్యేతే నిర్గుణాస్తు గుణాః స్మృతాః ||17|| ద్రవ్యే ద్రవ్యాణి యస్మాద్ధి విపచ్యంతే న షడ్రసాః | శ్రేష్ఠం ద్రవ్యమతో జ్ఞేయం, శేషా భావాస్తదాశ్రయాః ||18||
जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् | अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः ||१६|| वीर्यसञ्ज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः | रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ||१७|| द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः | श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं, शेषा भावास्तदाश्रयाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
అమీమాంస్యాన్యచింత్యాని ప్రసిద్ధాని స్వభావతః | ఆగమేనోపయోజ్యాని భేషజాని విచక్షణైః ||19||
अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः | आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
ప్రత్యక్షలక్షణఫలాః ప్రసిద్ధాశ్చ స్వభావతః | నౌషధీర్హేతుభిర్విద్వాన్ పరీక్షేత కదాచన ||20|| సహస్రేణాపి హేతూనాం నాంబష్ఠాదిర్విరచయేత్ | తస్మాత్తిష్ఠేత్తు మతిమానాగమే న తు హేతుషు ||21||
प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः | नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन ||२०|| सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरचयेत् | तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యగుణరసవీర్యవిపాకవిజ్ఞానీయో నామ చత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||40||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४०||
🔊 Audio coming soon