38. dravyasaṁgrahaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

દ્રવ્યાણાં સઙ્ગ્રહઃ સઙ્ક્ષેપઃ, તમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાય ઇત્યર્થઃ; વિસ્તરસ્તુ ચિકિત્સિતે કથ્યતે| તદુક્તં- “સમાસેન ગણા હ્યેતે પ્રોક્તાસ્તેષાં તુ વિસ્તરમ્| ચિકિત્સિતેષુ વક્ષ્યામિ જ્ઞાત્વા દોષબલાબલમ્”- ઇતિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સમાસેન સપ્તત્રિંશદ્દ્રવ્યગણા ભવન્તિ ||૩||

તત્રાદાવધ્યાયસ્ય પિણ્ડાર્થં નિર્દિશન્નાહ- સમાસેનેત્યાદિ|- સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણ| ગણ્યન્ત ઇતિ ગણાઃ સમૂહાઃ| તત્ર દ્વાત્રિંશદનિયતાવયવાઃ, પુનઃ પઞ્ચ પઞ્ચાવયવાઃ| કેચિત્ પઞ્ચત્રિંશદિતિ પઠન્તિ (ત્રિંશદ્વાઽઽમલકાદીનિ વિહાયેતિ)||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

તદ્યથા- વિદારિગન્ધા વિદારી વિશ્વદેવા સહદેવા શ્વદંષ્ટ્રા પૃથક્પર્ણી શતાવરી સારિવા કૃષ્ણસારિવા જીવકર્ષભકૌ મહાસહા ક્ષુદ્રસહા બૃહત્યૌ પુનર્નવૈરણ્ડો હંસપાદી વૃશ્ચિકાલ્યૃષભી ચેતિ ||૪|| વિદારીગન્ધાદિરયં ગણઃ પિત્તાનિલાપહઃ | શોષગુલ્માઙ્ગમર્દોર્ધ્વશ્વાસકાસવિનાશનઃ ||૫||

તત્ર પ્રથમં દોષક્રમેણાદ્યં ગણં નિર્દિશન્નાહ- તદ્યથેત્યાદિ| વિદારિગન્ધા શાલપર્ણી, વિદારી વિપાદિકકન્દઃ કોહલાકારો લોહિતકુસુમઃ, સ ચ દ્વિવિધઃ- દીર્ઘકન્દો બહુક્ષીરઃ, હસ્તિપાદકોઽલ્પક્ષીર ઇતિ| વિશ્વદેવા ગાઙ્ગેરુકી પ્રસિદ્ધા, ‘ગુડશર્કરા (ગુલશકરી)’ ઇતિ પૂર્વદેશે, અન્યે સિતકુસુમાં બલામાહુઃ| સહદેવી બલાભેદઃ પીતપુષ્પા ‘કાઙ્કસી’ ઇતિ લોકે; અન્યે બલાં નીલપુષ્પામાહુઃ| શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ| પૃશ્નિપર્ણી પૃથક્પર્ણી ‘પીઠવની’ ઇતિ લોકે| શતાવરી સૂક્ષ્મપત્રા ‘શતાઉરી’ ઇતિ લોકે| સારિવા જમ્બૂપત્રા, દુગ્ધગર્ભા વલ્લી સ્વનામપ્રસિદ્ધા| કૃષ્ણસારિવા છિલહેણ્ટાપત્રસદૃશચ્છદા ચન્દનગન્ધા ‘કાલવેલી’ ઇતિ લોકે; કેચિત્ કૃષ્ણસારિવાં ન પઠન્તિ| જીવકઃ કૂર્ચશીર્ષકઃ સ્વનામખ્યાતઃ| ઋષભકો વૃષભકઃ, અયમપિ સ્વનામખ્યાતઃ| મહાસહા માષપર્ણી| ક્ષુદ્રસહા મુદ્ગપર્ણી| બૃહત્યૌ સૂક્ષ્મફલા સ્થૂલફલા ચ| પુનર્નવા વર્ષાભૂઃ ‘સાટડી’ ઇતિ લોકે| એરણ્ડઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ| હંસપાદી મધુશ્રવા હંસપદાકારપત્રા પીતપુષ્પા જલયુ(મુ)ક્તદેશજાતા ‘હંસપાઈ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધા| વૃશ્ચિકાલી કણ્ટકિતમેષશૃઙ્ગયુગાકારફલા પાઠાપત્રા ઈષદ્રોમશા શ્વેતપુષ્પગુચ્છા દક્ષિણાવર્તવલ્લી મેષશૃઙ્ગીભેદઃ; વૃશ્ચિયાશાકમન્યે| ઋષભી કપિકચ્છુઃ| શૃગાલવિન્નામેકે વિદારિગન્ધાદૌ પઠન્તિ, તામપઠનીયામેકે મન્યન્તે, અન્યે પૃથક્પર્ણીભેદં દીર્ઘપત્રાં સિંહપુચ્છામાહુઃ| શોષો રાજયક્ષ્મા, અઙ્ગમર્દઃ સ્ફુટનિકા| પિત્તાનિલહરત્વેન દોષપ્રત્યનીકતોક્તા, શોષાદિનાશકત્વેન વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વં ચોક્તમ્, એવં દોષયોરુક્તયોર્વ્યાધિષુ ચોક્તેષ્વવસ્થાકાલદેશાદિભેદેન સમસ્તૈરેતૈરર્ધૈર્યથાલાભં લબ્ધૈર્વા શૃતશીતફાણ્ટસ્વરસકલ્કચૂર્ણગુટિકોત્કારિકારસક્રિયાલેપપ્રદેહપરિષેકાવગાહનઘૃતતૈલાદીનિ યથાયોગં સાધનીયાનિ| એવમન્યેષ્વપિ ગણેષુ યોજ્યમ્| યેષાં જીવકર્ષભકાદિદ્રવ્યાણામન્નપાનાદૌ ગુણો ન નિર્દિષ્ટઃ, તેષાં સમુદિતસ્ય ગણસ્ય ગુણાભિધાનેનૈવ પૃથગ્દ્રવ્યગુણો જ્ઞાતવ્ય ઇતિ||૪-૫||

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

આરગ્વધમદનગોપઘોણ્ટાકણ્ટકીકુટજપાઠાપાટલામૂર્વેન્દ્રયવસપ્તપર્ણનિમ્બકુરુણ્ટકદાસીકુરુણ્ટક- ગુડૂચીચિત્રકશાર્ઙ્ગ(ર્ઙ્ગે)ષ્ટાકરઞ્જદ્વયપટોલકિરાતતિક્તકાનિ સુષવી ચેતિ ||૬|| આરગ્વધાદિરિત્યેષ ગણઃ શ્લેષ્મવિષાપહઃ | મેહકુષ્ઠજ્વરવમીકણ્ડૂઘ્નો વ્રણશોધનઃ ||૭||

આરગ્વધેત્યાદિ| આરગ્વધઃ કિરમાલકઃ; મદનઃ પિણ્ડીતકઃ, ‘મયણફલ’ ઇતિ લોકે; ગોપઘોણ્ટા કર્કોટી, બદરભેદ ઇત્યન્યે, ‘ગ્રામકોલિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા, પૂગભેદમપરે; કણ્ટકી વિકઙ્કતઃ વૃક્ષકણ્ટકારિકેતિ પ્રસિદ્ધા, ‘કાઙ્કઈ’ ઇતિ લોકે; કુટજ ઇન્દ્રવૃક્ષઃ; પાઠા અવિદ્ધકરણી, ‘પાઢ’ ઇતિ લોકે; પાટલા વસન્તદૂતી સ્વનામપ્રસિદ્ધા; મૂર્વા ધનુર્ગુણોપયોગ્યા, ‘દૂધ ઉ’ ઇતિ લોકે, અન્યે ચોરસ્નાયુમાહુઃ; ઇન્દ્રયવઃ કુટજફલં; સપ્તપર્ણઃ શાલ્મલીસદૃશપર્ણો ગજમદગન્ધપુષ્પઃ શરદિ વિકસનશીલ ઉચ્ચૈર્વૃક્ષઃ ‘સાતવન’ ઇતિ લોકે; નિમ્બઃ પ્રસિદ્ધઃ; કુરુણ્ટકઃ પીતપુષ્પઃ, ‘કણ્ટાશેલુઆ’ ઇતિ લોકે; નીલપુષ્પઃ સ એવ દાસીકુરુણ્ટકઃ; ગુડૂચી પ્રસિદ્ધા; ચિત્રકઃ પ્રસિદ્ધઃ; શાર્ઙ્ગ(ર્ઙ્ગે)ષ્ટા કાકજઙ્ઘા ‘વિકસવની’ ઇતિ લોકે, કાકમાચીત્યન્યે, અન્યે તુ શાર્ઙ્ગષ્ટા કાકતિક્તા ગૌરવર્તુલાવગુણ્ઠિતફલા ‘ચિરપોટિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા, ‘ભુરુદાકા’ ઇતિ પૂર્વદેશે, કાકાદનીત્યપરે, સા ચ ગુઞ્જેતિ પ્રસિદ્ધા; કરઞ્જદ્વયમિતિ એકશ્ચિરબિલ્વઃ, દ્વિતીયઃ કણ્ટકી વિટપકરઞ્જઃ; પટોલઃ કુલકઃ સ્વનામખ્યાતઃ; કિરાતતિક્તકો ભૂનિમ્બઃ; સુષવી કારવેલ્લકઃ, અન્યે તુ પાનીયવલ્લીમાહુઃ||૬-૭||

Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9

સાલસારાજકર્ણખદિરકદરકાલસ્કન્ધક્રમુકભૂર્જમેષશૃઙ્ગતિનિશચન્દનકુચન્દનશિંશપા- શિરીષાસનધવાર્જુનતાલશાકનક્તમાલપૂતીકાશ્વકર્ણાગુરૂણિ કાલીયકં ચેતિ ||૮|| સાલસારાદિરિત્યેષ ગણઃ કુષ્ઠવિનાશનઃ | મેહપાણ્ડ્વામયહરઃ કફમેદોવિશોષણઃ ||૯||

સાલસારેત્યાદિ| સાલઃ શઙ્કુઃ, તસ્ય સારઃ સાલસારઃ; અજકર્ણઃ સર્જઃ સાલભેદ એવ; ખદિરો ગાયત્રી સ્વનામખ્યાતઃ; કદરઃ ખદિરાકારઃ શ્વેતસારઃ; ક્રમુકઃ પૂગઃ, કેચિત્ ‘ક્રમુગ’ ઇતિ પઠન્તિ, અત્રાપિ સ એવાર્થઃ, વૃક્ષરોધ્ર ઇત્યન્યે સારાધિકારાત્; ભૂર્જો મૃદુત્વક્ સ્વનામખ્યાતઃ, કેચિત્ ભૂર્જસ્થાને ‘સ્ફૂર્જક’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર સ્ફૂર્જકઃ શ્યોનાકનામ્ના પ્રસિદ્ધઃ, (લકુચાકારપત્રકાણ્ડઃ ); મેષશૃઙ્ગઃ કર્કટશૃઙ્ગઃ, સ ચ પુત્રઞ્જીવકસદૃશસ્તરુવિશેષઃ; તિનિશઃ સ્યન્દનઃ, ‘સાદણ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ; ચન્દનં શ્રીચન્દનં ‘શ્રીખણ્ડ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધં; કુચન્દનં રક્તચન્દનં; શિંશપા કૃષ્ણસારા ‘સીસઈ’ ઇતિ લોકે; શિરીષો વિષઘાતી, ‘શિરસ’ ઇતિ લોકે; અસનો બીજકઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધઃ; ધવઃ શકટાખ્યઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; અર્જુનઃ કકુભઃ; તાલઃ સ્વનામખ્યાતઃ; શાકઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધો મહાખરપત્રઃ; નક્તમાલો બૃહત્કરઞ્જઃ; પૂતીકઃ ચિરબિલ્વઃ; અશ્વકર્ણો ગન્ધમુણ્ડોઽશ્વત્થસદૃશઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધઃ; અગુરુ સ્વનામખ્યાતં; કાલીયકં ‘મલેન્દ્રીચન્દનમ્’ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્| વિનાશનહરણવિશોષણાનામર્થભેદમાહુઃ- તત્ર કુષ્ઠવિનાશનો મૂલોચ્છેદનઃ, હરણો મેહપાણ્ડ્વાદેઃ સંશમનત્વેન નિર્મૂલનત્વેન વા, શોષણઃ કફમેદસોર્દ્રવસ્નિગ્ધયોઃ||૮-૯||

Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11

વરુણાર્તગલશિગ્રુમધુશિગ્રુતર્કારીમેષશૃઙ્ગીપૂતીકનક્તમાલમોરટાગ્નિમન્થસૈરેયકદ્વયબિમ્બીવસુકવસિરચિત્રક- શતાવરીબિલ્વાજશૃઙ્ગીદર્ભા બૃહતીદ્વયં ચેતિ ||૧૦|| વરુણાદિર્ગણો હ્યેષ કફમેદોનિવારણઃ | વિનિહન્તિ શિરઃશૂલગુલ્માભ્યન્તરવિદ્રધીન્ ||૧૧||

વરુણેત્યાદિ| વરુણસ્તિક્તસારઃ શાકદ્રુમઃ ‘વરુણ’ ઇતિ લોકે; આર્તગલઃ કકુભઃ સુગન્ધમૂલઃ ‘કવહા (કૌહા)’ ઇતિ નામ્ના પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધાઃ; શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનકઃ; મધુશિગ્રૂ રક્તશોભાઞ્જનકઃ; તર્કારી અરણિકા; મેષશૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી; પૂતીકશ્ચિરબિલ્વઃ; નક્તમાલો બૃહત્કરઞ્જઃ; મોરટોઽઙ્કોલ્લપુષ્પો ‘મોઇહર ’ ઇતિ લોકે, હસ્તિકર્ણપલાશ ઇત્યન્યે; અગ્નિમન્થસ્તેજોવૃક્ષઃ પૂર્વદેશે ‘આગથ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; સૈરેયકદ્વયં રક્તપુષ્પનીલપુષ્પકણ્ટશેલુઆદ્વયં; બિમ્બી ઓષ્ઠોપમફલા ‘તિણ્ડુરિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા; ચિત્રકઃ પ્રસિદ્ધઃ; શતાવરી પ્રસિદ્ધા; વસુકો બુકઃ ‘બકપુષ્પ’ ઇતિ લોકે; અન્યે તુ વસુકોઽર્કઃ; વશિરો મર્કટપિપ્પલી તૃણજાતિઃ ‘અપામાર્ગ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; બિલ્વઃ શ્રીફલઃ; અજશૃઙ્ગી છગલવિષાણિકા ઉત્તમારણી ‘મેણ્ઢિકા’ ઇતિ લોકે; દર્ભઃ કુશઃ; બૃહતીદ્વયં કણ્ટકારિકાદ્વયમ્- એકા સ્થૂલફલા, દ્વિતીયા હ્રસ્વફલા||૧૦-૧૧||

Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13

વીરતરુસહચરદ્વયદર્ભવૃક્ષાદનીગુન્દ્રાનલકુશકાશાશ્મભેદકાગ્નિમન્થમોરટાવસુકવસિરભલ્લૂકકુરણ્ટિકેન્દીવરકપોતવઙ્કાઃ શ્વદંષ્ટ્રા ચેતિ ||૧૨|| વીરતર્વાદિરિત્યેષ ગણો વાતવિકારનુત્ | અશ્મરીશર્કરામૂત્રકૃચ્છ્રાઘાતરુજાપહઃ ||૧૩||

વીરેત્યાદિ| વીરતરુઃ શરઃ, અન્યે તુ વીરતરુઃ ‘વેલ્લન્તર’ ઇતિ નામ્ના પ્રસિદ્ધો જાઙ્ગલદેશે નર્મદાતટે ચર્મણ્વતીનદીસમીપે ચ, તલ્લક્ષણમુચ્યતે- “વેલ્લન્તરુર્જગતિ વીરતરુઃ પ્રસિદ્ધઃ શ્વેતાસિતારુણવિલોહિતપીતપુષ્પઃ| આદારિતુલ્યકુસુમઃ શમિસૂક્ષ્મપત્રઃ સ્યાત્ કણ્ટકી વિજલદેશજ એષ વૃક્ષઃ-” ઇતિ; સહચરદ્વયં કણ્ટશેલુદ્વયં; દર્ભઃ પ્રસિદ્ધઃ; વૃક્ષાદની બન્દાકઃ ‘કવલેખૂ’ ઇતિ લોકે, વૃક્ષકલમ્બુકમપરે; ગુન્દ્રા પાદરકભેદો ‘ગોદર’ ઇતિ લોકે; નલો દૂર્વાકારાઙ્કુરોઽન્તઃશુષિરઃ સ્વનામખ્યાતઃ; કુશો હ્રસ્વદર્ભઃ; કાશઃ ચામરપુષ્પઃ; અશ્મભેદકઃ પાષાણભેદકઃ, અગ્નિમન્થઃ તેજોવૃક્ષઃ; ‘અઙ્ગેશૂર’ ઇતિ લોકે; મોરટોઽઙ્કોલ્લપુષ્પઃ, હસ્તિકર્ણપલાશ ઇત્યેકે, ઇક્ષુમૂલમિત્યપરે; વસુકો બુકઃ ‘બકપુષ્પ’ ઇતિ લોકે; વસિરઃ અપામાર્ગઃ, સૂર્યાવર્તભેદ ઇત્યેકે; ભલ્લૂકઃ શ્યોનાકઃ ‘શોણા’ ઇતિ લોકે; કુરણ્ટિકા કૃષ્ણસૂક્ષ્મફલા ‘સિરિવાલિકા’ ઇતિ લોકે; ઇન્દીવરોઽપિ તદ્ભેદો દીર્ઘપત્રો બહુલપુષ્પઃ; કપોતવઙ્કા સુવર્ચલા, અન્યે ‘શિરીષસદૃશપત્રા સ્વલ્પવિટપા’ ઇતિ દ્રવ્યાન્તરમાહુઃ; શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ| અશ્મરી બસ્તિપાષાણઃ, સૈવ વાતભિન્ના શર્કરા, મૂત્રાઘાતો મૂત્રાવરોધઃ; રુજાશબ્દો રોગવચનઃ, સ ચાશ્મર્યાદિષુ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે||૧૨-૧૩||

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15

લોધ્રસાવરલોધ્રપલાશકુટન્નટાશોકફઞ્જીકટ્ફલૈલવાલુકશલ્લકીજિઙ્ગિનીકદમ્બસાલાઃ કદલી ચેતિ ||૧૪|| એષ રોધ્રાદિરિત્યુક્તો મેદઃકફહરો ગણઃ | યોનિદોષહરઃ સ્તમ્ભી વર્ણ્યો વિષવિનાશનઃ ||૧૫||

રોધ્રેત્યાદિ| રોધ્રો લાક્ષાપ્રસાદનો રક્તઃ; સાવરલોધ્રઃ શ્વેતસ્થૂલત્વક્; પલાશઃ કિંશુકઃ; કુટન્નટઃ સ્યોનાકઃ; અશોકો લોહિતકુસુમઃ સ્વનામખ્યાતઃ; ફઞ્જી ભાર્ગી; કટ્ફલઃ ‘કાયફલ’ ઇતિ લોકે; એલવાલુકં હરિવાલુકં કૃષ્ણગન્ધિકટ્ફલસદૃશં; શલ્લકી ગજભક્ષ્યા ‘સાલ’ ઇતિ લોકે; જિઙ્ગિની ગુડમજ્જનિકા, ‘ગુલદુણિ’ ઇતિ લોકે, પૂર્વદેશે સ્વનામપ્રસિદ્ધા; કદમ્બો વૃક્ષકદમ્બઃ; સાલઃ સર્જઃ; કદલી રમ્ભા સ્વનામપ્રસિદ્ધા| સ્તમ્ભી અતિસારાદેઃ સ્તમ્ભનઃ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

અર્કાલર્કકરઞ્જદ્વયનાગદન્તીમયૂરકભાર્ગીરાસ્નેન્દ્રપુષ્પીક્ષુદ્રશ્વેતામહાશ્વેતાવૃશ્ચિકાલ્યલવણાસ્તાપસવૃક્ષશ્ચેતિ ||૧૬|| અર્કાદિકો ગણો હ્યેષ કફમેદોવિષાપહઃ | કૃમિકુષ્ઠપ્રશમનો વિશેષાદ્વ્રણશોધનઃ ||૧૭||

અર્કેત્યાદિ| અર્કો રક્તપુષ્પઃ પ્રસિદ્ધઃ; અલર્કો મન્દારકઃ, યસ્ય ક્ષીરં ન વિનશ્યતિ; કરઞ્જદ્વયં વૃક્ષવિટપકરઞ્જૌ; નાગદન્તી દન્તિની; મયૂરકોઽપામાર્ગઃ; ભાર્ગી સ્વનામખ્યાતા; રાસ્ના સુરભી સ્વનામખ્યાતા; ઇન્દ્રપુષ્પી કણ્ટકી કૃષ્ણપુષ્પકરઞ્જઃ, ‘કલિકારિકા’ ઇત્યન્યે; ક્ષુદ્રશ્વેતા શ્વેતસ્યન્દા શ્વેતપુષ્પા ‘સેફન્દ’ ઇતિ લોકે; મહાશ્વેતા નીલપુષ્પઃ સેફન્દઃ, ‘વન્ધ્યાકર્કોટિકા’ ઇત્યન્યે; વૃશ્ચિકાલી વૃશ્ચિયાકઃ; અલવણા જ્યોતિષ્મતી વર્તુલપક્વરક્તફલા, પીતતૈલા ‘કાકમર્દનીકા’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધા; તાપસવૃક્ષઃ ઇઙ્ગુદઃ, પુત્રઞ્જીવક ઇત્યન્યે||૧૬-૧૭||

Adhikarana 10 (18-19) · Śloka 19

સુરસાશ્વેતસુરસાફણિજ્ઝકાર્જકભૂસ્તૃણસુગન્ધકસુમુખકાલમાલકુઠેરકકાસમર્દક્ષવકખરપુષ્પાવિડઙ્ગકટ્ફલ- સુરસીનિર્ગુણ્ડીકુલાહલોન્દુરુકર્ણિકાફઞ્જીપ્રાચીબલકાકમાચ્યો વિષમુષ્ટિકશ્ચેતિ ||૧૮|| સુરસાદિર્ગણો હ્યેષ કફહૃત્ કૃમિસૂદનઃ | પ્રતિશ્યાયારુચિશ્વાસકાસઘ્નો વ્રણશોધનઃ ||૧૯||

સુરસેત્યાદિ| સુરસે દ્વે શ્વેતકૃષ્ણકુસુમે તે ચ લોકે ‘તુલસી’ ઇતિ પ્રસિદ્ધે; ફણિજ્ઝકસ્તીક્ષ્ણગન્ધો ‘મરુવક’ ઇતિ લોકે, અન્યે ત્વનેનૈવ નામ્ના પ્રસિદ્ધઃ; અર્જકો બર્બરિકાકારો લઘુમઞ્જરીકઃ સૂક્ષ્મપત્રો નિર્ગન્ધઃ શ્વેતકુઠેરકઃ; ભૂસ્તૃણો ગુદાકનામધેયો, દ્રોણપુષ્પીસદૃશઃ; સુગન્ધકો દ્રોણપુષ્પઃ; અન્યે તુ ભૂસ્તૃણં રોહિષં, સુગન્ધકો બૃહત્સુગન્ધતૃણં; સુમુખો રાજિકા, અન્યે તુ વનબર્બરિકા ‘સૌહા’ ઇતિ નામ્ના જેજીભુક્તૌ પ્રસિદ્ધા; કાલમાલઃ કૃષ્ણમલ્લિકા ‘બર્બરિકા’ ઇતિ લોકે; કાસમર્દઃ સ્વનામખ્યાતઃ; ક્ષવકઃ ક્ષવથુકારઃ ફણિજ્ઝકાકારઃ ‘ચિહ્વરિયાક’ ઇતિ પારિયાત્રે પ્રસિદ્ધઃ, ‘છિઙ્કિની’ ઇતિ લોકે; ખરપુષ્પઃ તસ્યૈવ ભેદઃ, બોવૈકામપરે, મરુવકમન્યે; વિડઙ્ગઃ પ્રસિદ્ધઃ; કટ્ફલઃ સોમવલ્કઃ ‘કાયફલ’ ઇતિ લોકે; સુરસી કપિત્થસદૃશપત્રા ‘બિલ્વનાસી’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધા, શ્વેતનિર્ગુણ્ડીત્યન્યે; નિર્ગુણ્ડી નીલનિર્ગુણ્ડી; કુલાહલઃ ‘મુણ્ડિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; ઉન્દુરુકર્ણિકા મૂષિકકર્ણિકા ‘ઉન્દુરી’ ઇતિ લોકે, ઉન્દુરકર્ણીં દ્રવન્તીમાહુરન્યે, અપરે દન્તિનીમાહુઃ, ‘ઉન્દુરકર્ણા’ ઇત્યેકે પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ; ફઞ્જી ભાર્ગી; પ્રાચીબલો મત્સ્યાક્ષકઃ, ‘કાકજઙ્ઘા, નદીપિપ્પલી વા’ ઇત્યપરે, કેચિદાચાર્યા એવં વદન્તિ- યદ્યપિ પ્રાચીબલશબ્દેન કાકજઙ્ઘા ગણ્ડદૂર્વા જલપિપ્પલી ચોચ્યતે, તથાઽપ્યત્ર કાકજઙ્ઘૈવ, કાકમાચીસાન્નિધ્યાદ્વાતકફકૃમિબાધિર્યહરત્વાચ્ચ; કાકમાચી મૃષ્ટફલા સ્વનામપ્રસિદ્ધા; વિષમુષ્ટિકો દ્રેક્કા ‘રાજનિમ્બ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, બૃહદલમ્બુષામપરે, કર્કોટીમન્યે| કૃમિસૂદન ઇતિ કૃમિઘ્ન ઇત્યર્થઃ||૧૮-૧૯||

Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 21

મુષ્કકપલાશધવચિત્રકમદનવૃક્ષકશિંશપાવજ્રવૃક્ષાસ્ત્રિફલા ચેતિ ||૨૦|| મુષ્કકાદિર્ગણો હ્યેષ મેદોઘ્નઃ શુક્રદોષહૃત્ | મેહાર્શઃપાણ્ડુરોગાશ્મશર્કરાનાશનઃ પરઃ ||૨૧||

મુષ્કકેત્યાદિ| મુષ્કકઃ ક્ષારવૃક્ષઃ ‘મોખક’ ઇતિ લોકે; પલાશઃ કિંશુકઃ; ધવઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; ચિત્રકોઽપિ સ્વનામ્નૈવ પ્રસિદ્ધઃ; મદનઃ પિણ્ડીતકઃ; વૃક્ષકઃ કુટજઃ; ‘મદનવૃક્ષ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, મદનવૃક્ષ ઇત્યત્ર વૃક્ષશબ્દનિર્દેશઃ ફલપ્રતિષેધાર્થમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; શિંશપા કૃષ્ણસારા સ્વનામખ્યાતા; વજ્રવૃક્ષઃ ‘સેહુણ્ડ’ ઇતિ લોકે; ત્રિફલા હરીતક્યામલકબિભીતકાનિ||૨૦-૨૧||

Adhikarana 12 (22-23) · Śloka 23

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરમરિચહસ્તિપિપ્પલીહરેણુકૈલાજમોદેન્દ્રયવપાઠાજીરકસર્ષપ- મહાનિમ્બફલહિઙ્ગુભાર્ગીમધુરસાતિવિષાવચાવિડઙ્ગાનિ કટુરોહિણી ચેતિ ||૨૨|| પિપ્પલ્યાદિઃ કફહરઃ પ્રતિશ્યાયાનિલારુચીઃ | નિહન્યાદ્દીપનો ગુલ્મશૂલઘ્નશ્ચામપાચનઃ ||૨૩||

પિપ્પલીત્યાદિ| ચવ્યં હસ્તિપિપ્પલીમૂલં સ્વનામખ્યાતં; શૃઙ્ગવેરં શુણ્ઠી; હસ્તિપિપ્પલી ગજપિપ્પલી; અજમોદા સ્વનામખ્યાતા, અન્યે યવાનિકામાહુઃ; મહાનિમ્બફલમિતિ મહાનિમ્બો દ્રેક્કા ‘પર્વતનિમ્બ’ ઇતિ લોકે; મધુરસા મૂર્વા| આમપાચન ઇતિ આમલક્ષણં યથા- “જઠરાનલદૌર્બલ્યાદવિપક્વસ્તુ યો રસઃ| સ આમસઞ્જ્ઞકો દેહે સર્વદોષપ્રકોપકઃ”- ઇતિ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૨૨-૨૩||

Adhikarana 13 (24-25) · Śloka 25

એલાતગરકુષ્ઠમાંસીધ્યામકત્વક્પત્રનાગપુષ્પપ્રિયઙ્ગુહરેણુકાવ્યાઘ્રનખશુક્તિચણ્ડાસ્થૌણેયકશ્રીવેષ્ટક- ચોચચોરકવાલુકગુગ્ગુલુસર્જરસતુરુષ્કકુન્દુરુકાગુરુસ્પૃક્કોશીરભદ્રદારુકુઙ્કુમાનિ પુન્નાગકેશરં ચેતિ ||૨૪|| એલાદિકો વાતકફૌ નિહન્યાદ્વિષમેવ ચ | વર્ણપ્રસાદનઃ કણ્ડૂપિડકાકોઠનાશનઃ ||૨૫||

એલેત્યાદિ| ધ્યામકં કત્તૃણં ‘રોહિષ’ ઇતિ લોકે; ત્વક્ વરાઙ્ગં ‘ગુડતજ’ ઇતિ લોકે; પત્રં પત્રકં; નાગપુષ્પં નાગકેશરમ્, અન્યે નાગકેશરપુષ્પસમપુષ્પો મહાતરુરિત્યાહુઃ; હરેણુકા રેણુકા; વ્યાઘ્રનખો બૃહન્નખઃ, બૃહન્નખીત્યન્યે; શુક્તિસ્તદ્ભેદોઽલ્પનખઃ; ચણ્ડા સ્વનામખ્યાતેષત્કૃષ્ણા ચોરકભેદઃ અજમોદાકારા; સ્થૌણેયકં થુણેરકઃ; શ્રીવેષ્ટકઃ સરલચોપઃ ‘ગુગ્ગુલી’ ઇતિ લોકે; ચોચસ્ત્વગ્ભેદો વનવાસિકાત્વક્; ચોરકઃ સ્વનામખ્યાતઃ, ગ્રન્થિપર્ણકભેદો ગ્રન્થિપર્ણાકાર એવ; સર્જઃ સર્જરસઃ ‘રાલ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; અન્તલોપાત્; રસઃ ગન્ધરસઃ ‘બોલ’ ઇતિ લોકે; તુરુષ્કઃ સિહ્લકઃ; કુન્દુરકઃ શલ્લકીચોપઃ; સ્પૃક્કા કુટિલપુષ્પા સુગન્ધિદ્રવ્યમૌત્તરાપથિકં; ભદ્રદારુ દેવદારુ; પુન્નાગઃ સુરપર્ણિકા, સુઙ્ગન્ધિપુષ્પા દક્ષિણાપથે ‘સુરપતિ’(સુરઙ્ગી)નામ્ના પ્રતીતા; કેશરં બકુલં, કેચિત્ સમુદિતં વ્યાખ્યાનયન્તિ- પુન્નાગકેશરં પદ્મકેશરમિત્યર્થઃ; અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “પુન્નાગનાગકેશરં ચ” ઇતિ, પુન્નાગં દેવવલ્લભં રાજચમ્પકમિતિ લોકે, નાગકેશરં સ્વનામપ્રસિદ્ધમ્| કોઠનાશન ઇતિ અત્ર કોઠલક્ષણમુચ્યતે- “વરટીદષ્ટસઙ્કાશઃ કણ્ડૂમાન્ લોહિતોઽસ્રકફપિત્તાત્| ક્ષિપ્રોત્પાદવિનાશઃ કોઠ ઇતિ નિગદ્યતે સદ્ભિઃ”- ઇતિ||૨૪-૨૫||

Adhikarana 14 (26-28) · Śloka 28

વચામુસ્તાતિવિષાભયાભદ્રદારૂણિ નાગકેશરં ચેતિ ||૨૬|| હરિદ્રાદારુહરિદ્રાકલશીકુટજબીજાનિ મધુકં ચેતિ ||૨૭|| એતૌ વચાહરિદ્રાદી ગણૌ સ્તન્યવિશોધનૌ | આમાતિસારશમનૌ વિશેષાદ્દોષપાચનૌ ||૨૮||

વચેત્યાદિ| ભદ્રદારુ દેવદારુ| કલશી પૃશ્નિપર્ણી| દોષપાચનાવિતિ આમસંસૃષ્ટાનાં દોષાણાં પાચનૌ||૨૬-૨૮||

Adhikarana 15 (29-30) · Śloka 30

શ્યામામહાશ્યામાત્રિવૃદ્દન્તીશઙ્ખિનીતિલ્વકકમ્પિલ્લકરમ્યકક્રમુકપુત્રશ્રેણીગવાક્ષી- રાજવૃક્ષકરઞ્જદ્વયગુડૂચીસપ્તલાચ્છગલાન્ત્રીસુધાઃ સુવર્ણક્ષીરી ચેતિ ||૨૯|| ઉક્તઃ શ્યામાદિરિત્યેષ ગણો ગુલ્મવિષાપહઃ | આનાહોદરવિડ્ભેદી તથોદાવર્તનાશનઃ ||૩૦||

શ્યામેત્યાદિ| શ્યામા શ્વેતા ત્રિવૃતા; મહાશ્યામા વૃદ્ધદારકઃ; ત્રિવૃત્ રક્તમૂલા ત્રિવૃત્ ‘નિશોત્ર’ ઇતિ લોકે; દન્તી દન્તિની; શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ, ‘શ્વેતબુધ્ના’ ઇત્યેકે; તિલ્વકો રોધ્રઃ, અન્યે તિલ્વકો રોધ્રાકારો બૃહત્પત્રો રક્તત્વક્કો વૈરેચનિકઃ; કમ્પિલ્લકો રોચનિકા, સ્વનામખ્યાતઃ; રમ્યકો દ્રેક્કા ‘મહાનિમ્બ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ, પટોલમૂલમિત્યેકે; ક્રમુકઃ પૂગફલં; પુત્રશ્રેણી દ્રવન્તી એરણ્ડસદૃશફલપત્રાઽલ્પવિટપા ‘શમ્બરી’ ઇતિ લોકે; ગવાક્ષી ઇન્દ્રવારુણી; રાજવૃક્ષઃ કિરમાલકઃ; કરઞ્જદ્વયં વૃક્ષવિટપકરઞ્જૌ; ગુડૂચી પ્રસિદ્ધા; સપ્તલા સાતલા સ્નુહીભેદઃ; છગલાન્ત્રી વૃદ્ધદાર(રુ)કભેદઃ, બુધ્નાભેદ ઇત્યપરે; સુધા સેહુણ્ડઃ; સુવર્ણક્ષીરી અનન્તાસદૃશપત્રા, કઙ્ગુષ્ઠમિત્યપરે||૨૯-૩૦||

Adhikarana 16 (31-32) · Śloka 32

બૃહતીકણ્ટકારિકાકુટજફલપાઠા મધુકં ચેતિ ||૩૧|| પાચનીયો બૃહત્યાદિર્ગણઃ પિત્તાનિલાપહઃ | કફારોચકહૃદ્રોગમૂત્રકૃચ્છ્રરુજાપહઃ ||૩૨||

બૃહતીત્યાદિ| મૂલે સ્પષ્ટ એવ||૩૧-૩૨||

Adhikarana 17 (33-34) · Śloka 34

પટોલચન્દનકુચન્દનમૂર્વાગુડૂચીપાઠાઃ કટુરોહિણી ચેતિ ||૩૩|| પટોલાદિર્ગણઃ પિત્તકફારોચકનાશનઃ | જ્વરોપશમનો વ્રણ્યશ્છર્દિકણ્ડૂવિષાપહઃ ||૩૪||

પટોલેત્યાદિ| કુચન્દનં રક્તચન્દનં; મૂર્વા દુધૌડઃ, ‘ચૌરસ્નાયુક’ ઇત્યેકે| વ્રણેભ્યો હિતો વ્રણ્યઃ| શેષં સુખબોધમ્||૩૩-૩૪||

Adhikarana 18 (35-36) · Śloka 36

કાકોલીક્ષીરકાકોલીજીવકર્ષભકમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીમેદામહામેદાચ્છિન્નરુહા કર્કટશૃઙ્ગીતુગાક્ષીરીપદ્મકપ્રપૌણ્ડરીકર્ધિવૃદ્ધિમૃદ્વીકાજીવન્ત્યો મધુકં ચેતિ ||૩૫|| કાકોલ્યાદિરયં પિત્તશોણિતાનિલનાશનઃ | જીવનો બૃંહણો વૃષ્યઃ સ્તન્યશ્લેષ્મકરસ્તથા ||૩૬||

કાકોલીત્યાદિ| કાકોલી વીરા સ્વનામ્ના પ્રસિદ્ધા, ક્ષીરકાકોલી તદ્ભેદઃ સ્વનામખ્યાત; જીવકઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; ઋષભઃ સ્વનામખ્યાતઃ; મુદ્ગપર્ણી ‘મુગવની’ ઇતિ લોકે; માષપર્ણી ‘માષવની’ ઇતિ લોકે, ‘અરણ્યમાષસ્તમ્બ’ ઇત્યેકે; મેદા મહામેદા ચ સ્વનામખ્યાતા; છિન્નરુહા ગુડૂચી; તુગાક્ષીરી વંશલોચના; પદ્મકં પદ્મકાષ્ઠં; પ્રપૌણ્ડરીકં સ્વનામખ્યાતં યષ્ટીમધુદ્રવ્યાદીષત્સ્થૂલં મધુરરસં નેત્રાશ્ચ્યોતનાર્હં દ્રવ્યમ્, અન્યે શ્રીપુષ્પમાહુઃ; મૃદ્વીકા દ્રાક્ષા; જીવન્તી ‘ડોડિકા’ ઇતિ લોકે, લતાઽર્કફલાકારસક્ષીરફલા, અન્યે સુવર્ણજીવન્તીમાહુઃ| જીવનઃ પ્રાણધારણઃ, બૃંહણઃ શરીરવૃદ્ધિકરઃ| શેષં સુબોધમ્||૩૫-૩૬||

Adhikarana 19 (37-38) · Śloka 38

ઊષકસૈન્ધવશિલાજતુકાસીસદ્વયહિઙ્ગૂનિ તુત્થકં ચેતિ ||૩૭|| ઊષકાદિઃ કફં હન્તિ ગણો મેદોવિશોષણઃ | અશ્મરીશર્કરામૂત્રકૃચ્છ્રગુલ્મપ્રણાશનઃ ||૩૮||

ઊષકેત્યાદિ| ઊષકઃ ક્ષારમૃત્તિકા વારાણસીસમીપે બડહરદેશે બાહુલ્યેન ભવતિ, અન્યે તદ્ભવં દ્રવ્યાન્તરમાહુઃ; કાસીસદ્વયં કાસીસં ભસ્મસદૃશં કિઞ્ચિદમ્લલવણરસં, દ્વિતીયં પુષ્પકાસીસમીષત્પીતં તુવરરસં તદ્ભેદ એવ; તુત્થકં કર્પરિકાતુત્થં ‘ખપરિયા’ ઇતિ લોકે, અન્યે મયૂરગ્રીવમાહુઃ| શેષં સુબોધમ્||૩૭-૩૮||

Adhikarana 20 (39-40) · Śloka 40

સારિવામધુકચન્દનકુચન્દનપદ્મકકાશ્મરીફલમધૂકપુષ્પાણ્યુશીરં ચેતિ ||૩૯|| સારિવાદિઃ પિપાસાઘ્નો રક્તપિત્તહરો ગણઃ | પિત્તજ્વરપ્રશમનો વિશેષાદ્દાહનાશનઃ ||૪૦||

સારિવેત્યાદિ| ચન્દનં રક્તચન્દનમ્; અન્યે પદ્મમિતિ પઠન્તિ, તત્ર પદ્મં પદ્મપુષ્પમ્| શેષં સુબોધમ્||૩૯-૪૦||

Adhikarana 21 (41-42) · Śloka 42

અઞ્જનરસાઞ્જનનાગપુષ્પપ્રિયઙ્ગુનીલોત્પલનલદનલિનકેશરાણિ મધુકં ચેતિ ||૪૧|| અઞ્જનાદિર્ગણો હ્યેષ રક્તપિત્તનિબર્હણઃ | વિષોપશમનો દાહં નિહન્ત્યાભ્યન્તરં ભૃશમ્ ||૪૨||

અઞ્જનમિત્યાદિ| અઞ્જનં સૌવીરાઞ્જનં; રસાઞ્જનં દારુહરિદ્રાક્વાથેન કૃત્રિમં, અન્યે ત્વેવં વદન્તિ- રસાઞ્જનં દ્વિવિધં- સ્રોતોઽઞ્જનં કૃષ્ણપાષાણાકૃતિ ધાતુદ્રવ્યમ્, અન્યદ્દારુહરિદ્રાક્વાથેન કૃત્રિમં પીતલોહિતમ્, અત્ર ધાતુદ્રવ્યમેવ સૌવીરાઞ્જનસાહચર્યાત્; નાગપુષ્પં નાગકેશરં; નલદં માંસી; નલિનકેશરાણિ પદ્મકેશરાણિ| શેષં સુબોધમ્||૪૧-૪૨||

Adhikarana 22 (43-44) · Śloka 44

પરૂષકદ્રાક્ષાકટ્ફલદાડિમરાજાદનકતકફલશાકફલાનિ ત્રિફલા ચેતિ ||૪૩|| પરૂષકાદિરિત્યેષ ગણોઽનિલવિનાશનઃ | મૂત્રદોષહરો હૃદ્યઃ પિપાસાઘ્નો રુચિપ્રદઃ ||૪૪||

પરૂષકેત્યાદિ| પરૂષકો ધન્વપત્રકઃ સ્વનામ્નૈવ પ્રસિદ્ધઃ, સ દ્વિવિધો વૃક્ષવિટપભેદાત્; કટ્ફલઃ સોમવલ્કઃ ‘કાયફલ’ ઇતિ લોકે; રાજાદનઃ ક્ષીરિકા; કતકફલં સ્વનામખ્યાતં શશકપુરીષપ્રતિમફલમમ્બુપ્રસાદનં; શાકફલાનિ શાકો મસૃણકર્કશોદરપૃષ્ઠદલો વૃક્ષવિશેષઃ, તસ્ય ફલાનિ| સર્વેષાં ફલાનિ ગ્રાહ્યાણિ| શેષં સુબોધમ્||૪૩-૪૪||

Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47

પ્રિયઙ્ગુસમઙ્ગાધાતકીપુન્નાગનાગપુષ્પચન્દનકુચન્દનમોચરસરસાઞ્જનકુમ્ભીકસ્રોતોજપદ્મકેસરયોજનવલ્લ્યો દીર્ઘમૂલા ચેતિ ||૪૫|| અમ્બષ્ઠાધાતકીકુસુમસમઙ્ગાકટ્વઙ્ગમધુકબિલ્વપેશિકાસાવરરોધ્રપલાશનન્દીવૃક્ષાઃ પદ્મકેશરાણિ ચેતિ ||૪૬|| ગણૌ પ્રિયઙ્ગ્વમ્બષ્ઠાદી પક્વાતીસારનાશનૌ | સન્ધાનીયૌ હિતૌ પિત્તે વ્રણાનાં ચાપિ રોપણૌ ||૪૭||

પ્રિયઙ્ગ્વિત્યાદિ| સમઙ્ગાઽઞ્જલિકારિકા ‘લજ્જાલુઃ’ ઇતિ લોકે; પુન્નાગસ્તુઙ્ગઃ સ્વનામખ્યાતઃ, અન્યે સુરપર્ણિકા સુગન્ધિપુષ્પા દક્ષિણાપથે સુરપતી(સુરઙ્ગી)તિ પ્રસિદ્ધા; નાગપુષ્પં નાગકેશરં; ચન્દનં રક્તચન્દનં; કુચન્દનં મલયાદ્રિચન્દનં ; મોચરસઃ શાલ્મલીચુપઃ; રસાઞ્જનં દાર્વીક્વાથસમુદ્ભવં સ્વનામખ્યાતં; કુમ્ભીકઃ શ્લક્ષ્ણત્વક્કો રોમશઃ કુમ્ભીનામા વૃક્ષો યસ્ય ત્વગ્ વસ્ત્રાકારા ભવતિ, અન્યે પાટલામાહુઃ, અપરે સ્વલ્પવિટપમાહુઃ; સ્રોતોજં સૌવીરાઞ્જનં; પદ્મકેશરં સ્વનામખ્યાતં; યોજનવલ્લી મઞ્જિષ્ઠા; દીર્ઘમૂલા દુરાલભા, શાલિપર્ણીત્યપરે| અમ્બષ્ઠેત્યાદિ|- અમ્બષ્ઠા માચિકા ‘સાઙ્કુરડ’ ઇતિ પશ્ચિમે પ્રસિદ્ધા, પાઠા ઇત્યપરે; ધાતકીકુસુમં ધાતકીપુષ્પં; સમઙ્ગાઽઞ્જલિકારિકા ‘લજ્જાલુઃ’ ઇતિ લોકે; કટ્વઙ્ગોઽરલુકઃ; બિલ્વપેશિકા બાલબિલ્વગિરઃ; મહારોધ્રં કેચિત્ પઠન્તિ; સાવરરોધ્રો લોધ્રસ્તસ્યૈવ ગ્રાહિત્વાત્, નેતરસ્તસ્ય વિરેચનત્વાત્; પલાશઃ કિંશુકઃ; નન્દીવૃક્ષઃ કાશ્મરી, અન્યે ગર્દભાણ્ડમાહુઃ; પદ્મકેશરં સ્વનામખ્યાતમ્| સન્ધાનીયાવિતિ ભગ્નસન્ધાનકારકૌ||૪૫-૪૭||

Adhikarana 24 (48-49) · Śloka 49

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષમધુકકપીતનકકુભામ્રકોશામ્રચોરકપત્રજમ્બૂદ્વયપ્રિયાલ- મધૂકરોહિણીવઞ્જુલકદમ્બબદરીતિન્દુકીસલ્લકીરોધ્રસાવરરોધ્રભલ્લાતકપલાશા નન્દીવૃક્ષશ્ચેતિ ||૪૮|| ન્યગ્રોધાદિર્ગણો વ્રણ્યઃ સઙ્ગ્રાહી ભગ્નસાધકઃ | રક્તપિત્તહરો દાહમેદોઘ્નો યોનિદોષહૃત્ ||૪૯||

ન્યગ્રોધેત્યાદિ| ન્યગ્રોધો વટઃ; ઉદુમ્બરઃ પ્રસિદ્ધઃ; અશ્વત્થઃ પિપ્પલઃ; પ્લક્ષઃ પર્કટી; મધુકં પ્રસિદ્ધં; કપીતન આમ્રાતકઃ; કકુભઃ અર્જુનઃ; આમ્રાઃ પ્રસિદ્ધઃ; કોશામ્રઃ સ્વનામખ્યાતઃ; ચોરકપત્રો લાક્ષાવૃક્ષઃ; જમ્બૂદ્વયમેકા રાજજમ્બૂર્બૃહત્ફલા, દ્વિતીયા કાકજમ્બૂઃ સ્વલ્પફલા, દ્વયગ્રહણાદ્ભૂમિજમ્બ્વાસ્તૃતીયાયાઃ પ્રતિષેધઃ; પ્રિયાલઃ ચારદ્રુમઃ; મધૂકો ગુડપુષ્પો ‘મહુવા’ ઇતિ લોકે; રોહિણી કટ્ફલઃ; વઞ્જુલો વેતસઃ; કદમ્બઃ પ્રસિદ્ધઃ; બદરી પ્રસિદ્ધા; તિન્દુકી તિન્દુકવૃક્ષઃ, ‘ટિમ્બરુયણિ’ ઇતિ લોકે; નન્દીવૃક્ષોઽત્ર પ્રરોહી ગર્દભાણ્ડઃ ‘પાર્શ્વપિપ્પલ’ ઇતિ લોકે| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૪૮-૪૯||

Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51

ગુડૂચીનિમ્બકુસ્તુમ્બુરુચન્દનાનિ પદ્મકં ચેતિ ||૫૦|| એષ સર્વજ્વરાન્ હન્તિ ગુડૂચ્યાદિસ્તુ દીપનઃ | હૃલ્લાસારોચકવમીપિપાસાદાહનાશનઃ ||૫૧||

ગુડૂચીત્યાદિ| કુસ્તુસ્બુરુઃ ધાન્યકં, ચન્દનં રક્તચન્દનમ્| હૃલ્લાસસ્થૂત્કરણમ્| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૫૦-૫૧||

Adhikarana 26 (52-53) · Śloka 53

ઉત્પલરક્તોત્પલકુમુદસૌગન્ધિકકુવલયપુણ્ડરીકાણિ મધુકં ચેતિ ||૫૨|| ઉત્પલાદિરયં દાહપિત્તરક્તવિનાશનઃ | પિપાસાવિષહૃદ્રોગચ્છર્દિમૂર્ચ્છાહરો ગણઃ ||૫૩||

ઉત્પલેત્યાદિ| ઉત્પલં નીલોત્પલં, રક્તોત્પલં લોહિતોત્પલં, કુમુદં શ્વેતોત્પલં, સૌગન્ધિકં નીલોત્પલાકારવર્ણમુત્પલં સુગન્ધિ ચ, કુવલયમીષન્નીલધવલં, પુણ્ડરીકં શ્વેતપદ્મં, મધુકં યષ્ટીમધુકમ્||૫૨-૫૩||

Adhikarana 27 (54-55) · Śloka 55

મુસ્તાહરિદ્રાદારુહરિદ્રાહરીતક્યામલકબિભીતકકુષ્ઠહૈમવતીવચાપાઠાકટુરોહિણીશાર્ઙ્ગષ્ટાતિવિષાદ્રાવિડીભલ્લાતકાનિ ચિત્રકશ્ચેતિ ||૫૪|| એષ મુસ્તાદિકો નામ્ના ગણઃ શ્લેષ્મનિષૂદનઃ | યોનિદોષહરઃ સ્તન્યશોધનઃ પાચનસ્તથા ||૫૫||

મુસ્તેત્યાદિ| હૈમવતી શ્વેતવચા; વચા સ્વનામખ્યાતાઽરુણવર્ણા; શાર્ઙ્ગ(ર્ઙ્ગે)ષ્ટા કાકતિક્તા ગૌરવર્તુલાવગુણ્ઠિતફલા ‘ચિરપોટિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા, ‘ઝઝરુષ’ ઇતિ પૂર્વદેશે, કાકજઙ્ઘામન્યે, કાકમાચીત્યપરે; દ્રાવિડી એલા| સ્તન્યશોધન ઇતિ સ્ત્રીક્ષીરપ્રસાદનઃ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૫૪-૫૫||

Adhikarana 28 (56-57) · Śloka 57

હરીતક્યામલકબિભીતકાનીતિ ત્રિફલા ||૫૬|| ત્રિફલા કફપિત્તઘ્ની મેહકુષ્ઠવિનાશની | ચક્ષુષ્યા દીપની ચૈવ વિષમજ્વરનાશની ||૫૭||

હરીતકીત્યાદિ| ત્રિફલા પ્રસિદ્ધા| ત્રિફલાત્રિકટુકયોર્યથાલાભપરિભાષા ન વ્યાપ્રિયતે અત એવાનયોર્ગ્રન્થકારેણ સઞ્જ્ઞા કૃતેતિ||૫૬-૫૭||

Adhikarana 29 (58-59) · Śloka 59

પિપ્પલીમરિચશૃઙ્ગવેરાણીતિ ત્રિકટુકમ્ ||૫૮|| ત્ર્યૂષણં કફમેદોઘ્નં મેહકુષ્ઠત્વગામયાન્ | નિહન્યાદ્દીપનં ગુલ્મપીનસાગ્ન્યલ્પતામપિ ||૫૯||

પિપ્પલીત્યાદિ| ત્વગામયાન્ કુષ્ઠાદીન્| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૫૮-૫૯||

Adhikarana 30 (60-61) · Śloka 61

આમલકીહરીતકીપિપ્પલ્યશ્ચિત્રકશ્ચેતિ ||૬૦|| આમલક્યાદિરિત્યેષ ગણઃ સર્વજ્વરાપહઃ | ચક્ષુષ્યો દીપનો વૃષ્યઃ કફારોચકનાશનઃ ||૬૧||

આમલકીત્યાદિ| મૂલે સ્પષ્ટ એવ||૬૦-૬૧||

Adhikarana 31 (62-63) · Śloka 63

ત્રપુસીસતામ્રરજતસુવર્ણકૃષ્ણલોહાનિ લોહમલશ્ચેતિ ||૬૨|| ગણસ્ત્રપ્વાદિરિત્યેષ ગરક્રિમિહરઃ પરઃ | પિપાસાવિષહૃદ્રોગપાણ્ડુમેહહરસ્તથા ||૬૩||

ત્રપ્વિત્યાદિ| ત્રપુ વઙ્ગં, સીસં નાગં, તામ્રં પ્રસિદ્ધં, રજતં રૂપ્યં, સુવર્ણં પ્રસિદ્ધં, કૃષ્ણલોહં તીક્ષ્ણલોહં, લોહમલઃ પ્રસિદ્ધઃ ‘કાટ’ ઇતિ લોકે| ગરઃ કૃત્રિમં વિષમ્||૬૨-૬૩||

Adhikarana 32 (64-65) · Śloka 65

લાક્ષારેવતકુટજાશ્વમારકટ્ફલહરિદ્રાદ્વયનિમ્બસપ્તચ્છદમાલત્યસ્ત્રાયમાણા ચેતિ ||૬૪|| કષાયતિક્તમધુરઃ કફપિત્તાર્તિનાશનઃ | કુષ્ઠક્રિમિહરશ્ચૈવ દુષ્ટવ્રણવિશોધનઃ ||૬૫||

લાક્ષેત્યાદિ| આરેવતઃ કિરમાલકઃ; કુટજ ઇન્દ્રયવઃ; અશ્વમારકઃ કરવીરઃ; કટ્ફલઃ સોમકલ્કલઃ ‘કાયફલ’ ઇતિ લોકે; સપ્તચ્છદઃ સપ્તપર્ણઃ ‘સાતવન’ ઇતિ લોકે; માલતી જાતી; ત્રાયમાણા સ્વનામપ્રસિદ્ધા| કેચિદત્ર ત્રિફલાં પઠન્તિ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૬૪-૬૫||

Adhikarana 33 (66-67) · Śloka 67

પઞ્ચ પઞ્ચમૂલાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ | - તત્ર ત્રિકણ્ટકબૃહતીદ્વયપૃથક્પર્ણ્યો વિદારિગન્ધા ચેતિ કનીયઃ ||૬૬|| કષાયતિક્તમધુરં કનીયઃ પઞ્ચમૂલકમ્ | વાતઘ્નં પિત્તશમનં બૃંહણં બલવર્ધનમ્ ||૬૭||

પઞ્ચેત્યાદિ| ત્રિકણ્ટકો ગોક્ષુરકઃ, વિદારિગન્ધા શાલપર્ણી| કનીયઃ લઘુપઞ્ચમૂલમિત્યર્થઃ| કેચિદ્ગોક્ષુરકસ્થાન એરણ્ડં પઠન્તિ||૬૬-૬૭||

Adhikarana 34 (68-69) · Śloka 69

બિલ્વાગ્નિમન્થટિણ્ટુકપાટલાઃ કાશ્મરી ચેતિ મહત્ ||૬૮|| સતિક્તં કફવાતઘ્નં પાકે લઘ્વગ્નિદીપનમ્ | મધુરાનુરસં ચૈવ પઞ્ચમૂલં મહત્ સ્મૃતમ્ ||૬૯||

બિલ્વેત્યાદિ| અગ્નિમન્થઃ ‘અગ્નિવધૂ’ ઇતિ લોકે, ટુણ્ટુકઃ સ્યોનાકઃ| મહત્ મહત્પઞ્ચમૂલમિત્યર્થઃ||૬૮-૬૯||

Adhikarana 35 (70-71) · Śloka 71

અનયોર્દશમૂલમુચ્યતે ||૭૦|| ગણઃ શ્વાસહરો હ્યેષ કફપિત્તાનિલાપહઃ | આમસ્ય પાચનશ્ચૈવ સર્વજ્વરવિનાશનઃ ||૭૧||

અનયોરિત્યાદિ| તસ્ય ગુણમાહ- ગણ ઇત્યાદિ||૭૦-૭૧||

Adhikarana 36 (72- 74) · Śloka 74

વિદારીસારિવારજનીગુડૂચ્યોઽજશૃઙ્ગી ચેતિ વલ્લીસઞ્જ્ઞઃ ||૭૨|| કરમર્દીત્રિકણ્ટકસૈરીયકશતાવરીગૃધ્રનખ્ય ઇતિ કણ્ટકસઞ્જ્ઞઃ ||૭૩|| રક્તપિત્તહરૌ હ્યેતૌ શોફત્રયવિનાશનૌ | સર્વમેહહરૌ ચૈવ શુક્રદોષવિનાશનૌ ||૭૪||

વિદારી વિદારીકન્દઃ, રજની હરિદ્રા, ‘રઞ્જની’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, રઞ્જની શિરહલકઃ; અજશૃઙ્ગી મેઢિકા, કર્કટશૃઙ્ગીત્યપરે| વલ્લીસઞ્જ્ઞઃ ‘પઞ્ચમૂલમ્ ’ ઇતિ શેષઃ| કરમર્દી ક્ષીરફલા ‘કરમદી’ ઇતિ લોકે; ત્રિકણ્ટઃ ગોક્ષુરકઃ; સૈરેયકઃ કણ્ટસેલિયાકઃ; ગૃધ્રનખી હિંસ્રા| કણ્ટકસઞ્જ્ઞઃ ‘પઞ્ચમૂલમ્’ ઇતિ શેષઃ| “વલ્લીજં પઞ્ચમૂલં તુ પ્રશસ્તં કફનાશનમ્| સૃષ્ટમૂત્રાનિલહરં વૃષ્યમિન્દ્રિયબોધનમ્|| કણ્ટકાખ્યં પઞ્ચમૂલં કફાનિલહરં પરમ્| મધુરાનુરસં ચૈવ પક્વાશયવિશોધનમ્-” ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૭૨- ૭૪||

Adhikarana 37 (75-76) · Śloka 76

કુશકાશનલદર્ભકાણ્ડેક્ષુકા ઇતિ તૃણસઞ્જ્ઞકઃ ||૭૫|| મૂત્રદોષવિકારં ચ રક્તપિત્તં તથૈવ ચ | અન્ત્યઃ પ્રયુક્તઃ ક્ષીરેણ શીઘ્રમેવ વિનાશયેત્ ||૭૬||

કુશેત્યાદિ| કુશો હ્રસ્વો મૃદુઃ સૂચીપત્રઃ, કાશશ્ચમરપત્રઃ, નલઃ સ્વનામ્ના ખ્યાતઃ; દર્ભઃ પૃથુલઃ ખરપત્રો દીર્ઘઃ; કાણ્ડેક્ષુકા મહતી ખગાલી, અન્યે ઇક્ષુમેવાહુઃ, અન્યે તુ પઠન્તિ ‘કાણ્ડશ્ચ’ ઇતિ, તત્ર કાણ્ડઃ શરઃ| અન્ત્યસ્તૃણપઞ્ચમૂલમિત્યર્થઃ||૭૫-૭૬||

Adhikarana 38 (77) · Śloka 77

એષાં વાતહરાવાદ્યાવન્ત્યઃ પિત્તવિનાશનઃ | પઞ્ચકૌ શ્લેષ્મશમનાવિતરૌ પરિકીર્તિતૌ ||૭૭||

યે પ્રતિપઞ્ચકં ગુણશ્લોકં ન પઠન્તિ તેષાં મતે પઞ્ચકાનાં ગુણાનેકેનૈવ શ્લોકેન વક્તુમાહ- એષામિત્યાદિ| આદ્યાવિતિ લઘુપઞ્ચમૂલમહાપઞ્ચમૂલૌ, અન્ત્યસ્તૃણપઞ્ચમૂલમિત્યર્થઃ, ઇતરૌ મધ્યૌ વલ્લીસઞ્જ્ઞઃ કણ્ટકસઞ્જ્ઞકશ્ચેત્યર્થઃ||૭૭||

Adhikarana 39 (78) · Śloka 78

ત્રિવૃતાદિકમન્યત્રોપદેક્ષ્યામઃ ||૭૮||

કેચિદત્ર વૃદ્ધાઃ પઠન્તિ- ત્રિવૃદાદિકમિત્યાદિ||૭૮||

Adhikarana 40 (79) · Śloka 79

સમાસેન ગણા હ્યેતે પ્રોક્તાસ્તેષાં તુ વિસ્તરમ્ | ચિકિત્સિતેષુ વક્ષ્યામિ, ... |૭૯|

અયમેષાં સઙ્ક્ષેપ ઇતિ દર્શયન્નાહ- સમાસેનેત્યાદિ||૭૯||-

Adhikarana 41 (79-80) · Śloka 80

... જ્ઞાત્વા દોષબલાબલમ્ ||૭૯|| એભિર્લેપાન્ કષાયાંશ્ચ તૈલં સર્પીંષિ પાનકાન્ | પ્રવિભજ્ય યથાન્યાયં કુર્વીત મતિમાન્ ભિષક્ ||૮૦||

કિમેભિર્ગણૈઃ કર્તવ્યમિત્યાહ- જ્ઞાત્વેત્યાદિ| દોષબલાબલમિતિ દોષાદિબલાબલમિત્યર્થઃ, તેન સર્વેષામેવ પરીક્ષાણામવરોધઃ કૃતો ભવતિ| કષાયશબ્દેનાત્ર શૃતશીતસ્વરસફાણ્ટકલ્કભેદાઃ પઞ્ચોચ્યન્તે| પીયન્ત ઇતિ પાનકા યૂષમણ્ડાદયઃ કથ્યન્તે, કષાયાંશ્ચેતિ ચકારાદનુક્તા ગુડાદિસંસ્કારાઃ સમુચ્ચીયન્તે||૭૯-૮૦||

Adhikarana 42 (81) · Śloka 81

ધૂમવર્ષાનિલક્લેદૈઃ સર્વર્તુષ્વનભિદ્રુતે | ગ્રાહયિત્વા ગૃહે ન્યસ્યેદ્વિધિનૌષધસઙ્ગ્રહમ્ ||૮૧||

અત્ર કેચિદ્વૃદ્ધાઃ પઠન્તિ- ધૂમેત્યાદિ| એતદુક્તં ભવતિ- વિધિનૌષધસઙ્ગ્રહં ગ્રાહયિત્વા ધૂમાદિભિરનુપદ્રુતે ગૃહે નિક્ષિપેદિતિ||૮૧||

Adhikarana 43 (82) · Śloka 82

સમીક્ષ્ય દોષભેદાંશ્ચ ભિન્નાન્ મિશ્રાન્ ભિન્નાન્ પ્રયોજયેત્ | પૃથઙ્મિશ્રાન્ સમસ્તાન્વા ગણં વા વ્યસ્તસંહતમ્ ||૮૨||

કથમેતે દ્રવ્યગણા યોજ્યા ઇત્યાહ- સમીક્ષ્યેત્યાદિ| અયમર્થઃ- દોષભેદાન્ પૃથક્ કોઽર્થઃ? ભિન્નાન્ દૃષ્ટ્વા, ગણાન્ ભિન્નાન્ અમિશ્રાન્ પ્રયોજયેત્| મિશ્રાન્ વા કોઽર્થઃ? દ્વન્દ્વાન્ દોષભેદાન્ વા સમીક્ષ્ય મિશ્રાન્ ગણાન્ પ્રયોજયેત્| સમસ્તાન્ વા દોષભેદાન્ સમીક્ષ્ય સંયુક્તાંસ્ત્રીનેવ પ્રયોજયેદિતિ| ગણેનાપિ ગણસ્ય સંયોગોઽભિપ્રેતઃ| તદુક્તં- “વર્ગમપિ વર્ગેણ સહ યોજયેત્” ઇતિ| અયં ચાર્થઃ પ્રતિગણં ચકારકરણાલ્લભ્યતે| એકસ્યૈવ ગણસ્ય યથાઽવચારણં કરણીયં તથા નિર્દિશન્નાહ- ગણં વેત્યાદિ| વ્યસ્તં દ્વિત્રિચતુરાદિદ્રવ્યયોગઃ, સંહતં સમસ્તદ્રવ્યયોગઃ| ઇયં પુનઃ પરિભાષા ગણવિષયૈવ જ્ઞેયા નાન્યયોગેષુ| કેચિત્ પુનરિમાં પરિભાષાં નાધીયત ઇતિ||૮૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 38

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયો નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાનેઽષ્ટત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૮||