Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో ద్రవ్యసంగ్రహణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो द्रव्यसङ्ग्रहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ద్రవ్యాణాం సంగ్రహః సంక్షేపః, తమధికృత్య కృతోఽధ్యాయ ఇత్యర్థః; విస్తరస్తు చికిత్సితే కథ్యతే| తదుక్తం- “సమాసేన గణా హ్యేతే ప్రోక్తాస్తేషాం తు విస్తరం| చికిత్సితేషు వక్ష్యామి జ్ఞాత్వా దోషబలాబలం”- ఇతి||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సమాసేన సప్తత్రింశద్ద్రవ్యగణా భవంతి ||3||
समासेन सप्तत्रिंशद्द्रव्यगणा भवन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
తత్రాదావధ్యాయస్య పిండార్థం నిర్దిశన్నాహ- సమాసేనేత్యాది|- సమాసేన సంక్షేపేణ| గణ్యంత ఇతి గణాః సమూహాః| తత్ర ద్వాత్రింశదనియతావయవాః, పునః పంచ పంచావయవాః| కేచిత్ పంచత్రింశదితి పఠంతి (త్రింశద్వాఽఽమలకాదీని విహాయేతి)||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
తద్యథా- విదారిగంధా విదారీ విశ్వదేవా సహదేవా శ్వదంష్ట్రా పృథక్పర్ణీ శతావరీ సారివా కృష్ణసారివా జీవకర్షభకౌ మహాసహా క్షుద్రసహా బృహత్యౌ పునర్నవైరండో హంసపాదీ వృశ్చికాల్యృషభీ చేతి ||4|| విదారీగంధాదిరయం గణః పిత్తానిలాపహః | శోషగుల్మాంగమర్దోర్ధ్వశ్వాసకాసవినాశనః ||5||
तद्यथा- विदारिगन्धा विदारी विश्वदेवा सहदेवा श्वदंष्ट्रा पृथक्पर्णी शतावरी सारिवा कृष्णसारिवा जीवकर्षभकौ महासहा क्षुद्रसहा बृहत्यौ पुनर्नवैरण्डो हंसपादी वृश्चिकाल्यृषभी चेति ||४|| विदारीगन्धादिरयं गणः पित्तानिलापहः | शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासविनाशनः ||५||
🔊 Audio coming soon
తత్ర ప్రథమం దోషక్రమేణాద్యం గణం నిర్దిశన్నాహ- తద్యథేత్యాది| విదారిగంధా శాలపర్ణీ, విదారీ విపాదికకందః కోహలాకారో లోహితకుసుమః, స చ ద్వివిధః- దీర్ఘకందో బహుక్షీరః, హస్తిపాదకోఽల్పక్షీర ఇతి| విశ్వదేవా గాంగేరుకీ ప్రసిద్ధా, ‘గుడశర్కరా (గులశకరీ)’ ఇతి పూర్వదేశే, అన్యే సితకుసుమాం బలామాహుః| సహదేవీ బలాభేదః పీతపుష్పా ‘కాంకసీ’ ఇతి లోకే; అన్యే బలాం నీలపుష్పామాహుః| శ్వదంష్ట్రా గోక్షురకః| పృశ్నిపర్ణీ పృథక్పర్ణీ ‘పీఠవనీ’ ఇతి లోకే| శతావరీ సూక్ష్మపత్రా ‘శతాఉరీ’ ఇతి లోకే| సారివా జంబూపత్రా, దుగ్ధగర్భా వల్లీ స్వనామప్రసిద్ధా| కృష్ణసారివా ఛిలహేంటాపత్రసదృశచ్ఛదా చందనగంధా ‘కాలవేలీ’ ఇతి లోకే; కేచిత్ కృష్ణసారివాం న పఠంతి| జీవకః కూర్చశీర్షకః స్వనామఖ్యాతః| ఋషభకో వృషభకః, అయమపి స్వనామఖ్యాతః| మహాసహా మాషపర్ణీ| క్షుద్రసహా ముద్గపర్ణీ| బృహత్యౌ సూక్ష్మఫలా స్థూలఫలా చ| పునర్నవా వర్షాభూః ‘సాటడీ’ ఇతి లోకే| ఏరండః స్వనామప్రసిద్ధః| హంసపాదీ మధుశ్రవా హంసపదాకారపత్రా పీతపుష్పా జలయు(ము)క్తదేశజాతా ‘హంసపాఈ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధా| వృశ్చికాలీ కంటకితమేషశృంగయుగాకారఫలా పాఠాపత్రా ఈషద్రోమశా శ్వేతపుష్పగుచ్ఛా దక్షిణావర్తవల్లీ మేషశృంగీభేదః; వృశ్చియాశాకమన్యే| ఋషభీ కపికచ్ఛుః| శృగాలవిన్నామేకే విదారిగంధాదౌ పఠంతి, తామపఠనీయామేకే మన్యంతే, అన్యే పృథక్పర్ణీభేదం దీర్ఘపత్రాం సింహపుచ్ఛామాహుః| శోషో రాజయక్ష్మా, అంగమర్దః స్ఫుటనికా| పిత్తానిలహరత్వేన దోషప్రత్యనీకతోక్తా, శోషాదినాశకత్వేన వ్యాధిప్రత్యనీకత్వం చోక్తం, ఏవం దోషయోరుక్తయోర్వ్యాధిషు చోక్తేష్వవస్థాకాలదేశాదిభేదేన సమస్తైరేతైరర్ధైర్యథాలాభం లబ్ధైర్వా శృతశీతఫాంటస్వరసకల్కచూర్ణగుటికోత్కారికారసక్రియాలేపప్రదేహపరిషేకావగాహనఘృతతైలాదీని యథాయోగం సాధనీయాని| ఏవమన్యేష్వపి గణేషు యోజ్యం| యేషాం జీవకర్షభకాదిద్రవ్యాణామన్నపానాదౌ గుణో న నిర్దిష్టః, తేషాం సముదితస్య గణస్య గుణాభిధానేనైవ పృథగ్ద్రవ్యగుణో జ్ఞాతవ్య ఇతి||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ఆరగ్వధమదనగోపఘోంటాకంటకీకుటజపాఠాపాటలామూర్వేంద్రయవసప్తపర్ణనింబకురుంటకదాసీకురుంటక- గుడూచీచిత్రకశారంగ(రంగే)ష్టాకరంజద్వయపటోలకిరాతతిక్తకాని సుషవీ చేతి ||6|| ఆరగ్వధాదిరిత్యేష గణః శ్లేష్మవిషాపహః | మేహకుష్ఠజ్వరవమీకండూఘ్నో వ్రణశోధనః ||7||
आरग्वधमदनगोपघोण्टाकण्टकीकुटजपाठापाटलामूर्वेन्द्रयवसप्तपर्णनिम्बकुरुण्टकदासीकुरुण्टक- गुडूचीचित्रकशार्ङ्ग(र्ङ्गे)ष्टाकरञ्जद्वयपटोलकिराततिक्तकानि सुषवी चेति ||६|| आरग्वधादिरित्येष गणः श्लेष्मविषापहः | मेहकुष्ठज्वरवमीकण्डूघ्नो व्रणशोधनः ||७||
🔊 Audio coming soon
ఆరగ్వధేత్యాది| ఆరగ్వధః కిరమాలకః; మదనః పిండీతకః, ‘మయణఫల’ ఇతి లోకే; గోపఘోంటా కర్కోటీ, బదరభేద ఇత్యన్యే, ‘గ్రామకోలికా’ ఇతి ప్రసిద్ధా, పూగభేదమపరే; కంటకీ వికంకతః వృక్షకంటకారికేతి ప్రసిద్ధా, ‘కాంకఈ’ ఇతి లోకే; కుటజ ఇంద్రవృక్షః; పాఠా అవిద్ధకరణీ, ‘పాఢ’ ఇతి లోకే; పాటలా వసంతదూతీ స్వనామప్రసిద్ధా; మూర్వా ధనుర్గుణోపయోగ్యా, ‘దూధ ఉ’ ఇతి లోకే, అన్యే చోరస్నాయుమాహుః; ఇంద్రయవః కుటజఫలం; సప్తపర్ణః శాల్మలీసదృశపర్ణో గజమదగంధపుష్పః శరది వికసనశీల ఉచ్చైర్వృక్షః ‘సాతవన’ ఇతి లోకే; నింబః ప్రసిద్ధః; కురుంటకః పీతపుష్పః, ‘కంటాశేలుఆ’ ఇతి లోకే; నీలపుష్పః స ఏవ దాసీకురుంటకః; గుడూచీ ప్రసిద్ధా; చిత్రకః ప్రసిద్ధః; శారంగ(రంగే)ష్టా కాకజంఘా ‘వికసవనీ’ ఇతి లోకే, కాకమాచీత్యన్యే, అన్యే తు శారంగష్టా కాకతిక్తా గౌరవర్తులావగుంఠితఫలా ‘చిరపోటికా’ ఇతి ప్రసిద్ధా, ‘భురుదాకా’ ఇతి పూర్వదేశే, కాకాదనీత్యపరే, సా చ గుంజేతి ప్రసిద్ధా; కరంజద్వయమితి ఏకశ్చిరబిల్వః, ద్వితీయః కంటకీ విటపకరంజః; పటోలః కులకః స్వనామఖ్యాతః; కిరాతతిక్తకో భూనింబః; సుషవీ కారవేల్లకః, అన్యే తు పానీయవల్లీమాహుః||6-7||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
సాలసారాజకర్ణఖదిరకదరకాలస్కంధక్రముకభూర్జమేషశృంగతినిశచందనకుచందనశింశపా- శిరీషాసనధవార్జునతాలశాకనక్తమాలపూతీకాశ్వకర్ణాగురూణి కాలీయకం చేతి ||8|| సాలసారాదిరిత్యేష గణః కుష్ఠవినాశనః | మేహపాండ్వామయహరః కఫమేదోవిశోషణః ||9||
सालसाराजकर्णखदिरकदरकालस्कन्धक्रमुकभूर्जमेषशृङ्गतिनिशचन्दनकुचन्दनशिंशपा- शिरीषासनधवार्जुनतालशाकनक्तमालपूतीकाश्वकर्णागुरूणि कालीयकं चेति ||८|| सालसारादिरित्येष गणः कुष्ठविनाशनः | मेहपाण्ड्वामयहरः कफमेदोविशोषणः ||९||
🔊 Audio coming soon
సాలసారేత్యాది| సాలః శంకుః, తస్య సారః సాలసారః; అజకర్ణః సర్జః సాలభేద ఏవ; ఖదిరో గాయత్రీ స్వనామఖ్యాతః; కదరః ఖదిరాకారః శ్వేతసారః; క్రముకః పూగః, కేచిత్ ‘క్రముగ’ ఇతి పఠంతి, అత్రాపి స ఏవార్థః, వృక్షరోధ్ర ఇత్యన్యే సారాధికారాత్; భూర్జో మృదుత్వక్ స్వనామఖ్యాతః, కేచిత్ భూర్జస్థానే ‘స్ఫూర్జక’ ఇతి పఠంతి, తత్ర స్ఫూర్జకః శ్యోనాకనామ్నా ప్రసిద్ధః, (లకుచాకారపత్రకాండః ); మేషశృంగః కర్కటశృంగః, స చ పుత్రంజీవకసదృశస్తరువిశేషః; తినిశః స్యందనః, ‘సాదణ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః; చందనం శ్రీచందనం ‘శ్రీఖండ’ ఇతి ప్రసిద్ధం; కుచందనం రక్తచందనం; శింశపా కృష్ణసారా ‘సీసఈ’ ఇతి లోకే; శిరీషో విషఘాతీ, ‘శిరస’ ఇతి లోకే; అసనో బీజకః పూర్వదేశే ప్రసిద్ధః; ధవః శకటాఖ్యః స్వనామప్రసిద్ధః; అర్జునః కకుభః; తాలః స్వనామఖ్యాతః; శాకః పూర్వదేశే ప్రసిద్ధో మహాఖరపత్రః; నక్తమాలో బృహత్కరంజః; పూతీకః చిరబిల్వః; అశ్వకర్ణో గంధముండోఽశ్వత్థసదృశః పూర్వదేశే ప్రసిద్ధః; అగురు స్వనామఖ్యాతం; కాలీయకం ‘మలేంద్రీచందనం’ ఇతి ప్రసిద్ధం| వినాశనహరణవిశోషణానామర్థభేదమాహుః- తత్ర కుష్ఠవినాశనో మూలోచ్ఛేదనః, హరణో మేహపాండ్వాదేః సంశమనత్వేన నిర్మూలనత్వేన వా, శోషణః కఫమేదసోర్ద్రవస్నిగ్ధయోః||8-9||
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
వరుణార్తగలశిగ్రుమధుశిగ్రుతర్కారీమేషశృంగీపూతీకనక్తమాలమోరటాగ్నిమంథసైరేయకద్వయబింబీవసుకవసిరచిత్రక- శతావరీబిల్వాజశృంగీదర్భా బృహతీద్వయం చేతి ||10|| వరుణాదిర్గణో హ్యేష కఫమేదోనివారణః | వినిహంతి శిరఃశూలగుల్మాభ్యంతరవిద్రధీన్ ||11||
वरुणार्तगलशिग्रुमधुशिग्रुतर्कारीमेषशृङ्गीपूतीकनक्तमालमोरटाग्निमन्थसैरेयकद्वयबिम्बीवसुकवसिरचित्रक- शतावरीबिल्वाजशृङ्गीदर्भा बृहतीद्वयं चेति ||१०|| वरुणादिर्गणो ह्येष कफमेदोनिवारणः | विनिहन्ति शिरःशूलगुल्माभ्यन्तरविद्रधीन् ||११||
🔊 Audio coming soon
వరుణేత్యాది| వరుణస్తిక్తసారః శాకద్రుమః ‘వరుణ’ ఇతి లోకే; ఆర్తగలః కకుభః సుగంధమూలః ‘కవహా (కౌహా)’ ఇతి నామ్నా పూర్వదేశే ప్రసిద్ధాః; శిగ్రుః శోభాంజనకః; మధుశిగ్రూ రక్తశోభాంజనకః; తర్కారీ అరణికా; మేషశృంగీ కర్కటశృంగీ; పూతీకశ్చిరబిల్వః; నక్తమాలో బృహత్కరంజః; మోరటోఽంకోల్లపుష్పో ‘మోఇహర ’ ఇతి లోకే, హస్తికర్ణపలాశ ఇత్యన్యే; అగ్నిమంథస్తేజోవృక్షః పూర్వదేశే ‘ఆగథ’ ఇతి ప్రసిద్ధః; సైరేయకద్వయం రక్తపుష్పనీలపుష్పకంటశేలుఆద్వయం; బింబీ ఓష్ఠోపమఫలా ‘తిండురికా’ ఇతి ప్రసిద్ధా; చిత్రకః ప్రసిద్ధః; శతావరీ ప్రసిద్ధా; వసుకో బుకః ‘బకపుష్ప’ ఇతి లోకే; అన్యే తు వసుకోఽర్కః; వశిరో మర్కటపిప్పలీ తృణజాతిః ‘అపామార్గ’ ఇతి ప్రసిద్ధః; బిల్వః శ్రీఫలః; అజశృంగీ ఛగలవిషాణికా ఉత్తమారణీ ‘మేంఢికా’ ఇతి లోకే; దర్భః కుశః; బృహతీద్వయం కంటకారికాద్వయం- ఏకా స్థూలఫలా, ద్వితీయా హ్రస్వఫలా||10-11||
Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13
వీరతరుసహచరద్వయదర్భవృక్షాదనీగుంద్రానలకుశకాశాశ్మభేదకాగ్నిమంథమోరటావసుకవసిరభల్లూకకురంటికేందీవరకపోతవంకాః శ్వదంష్ట్రా చేతి ||12|| వీరతర్వాదిరిత్యేష గణో వాతవికారనుత్ | అశ్మరీశర్కరామూత్రకృచ్ఛ్రాఘాతరుజాపహః ||13||
वीरतरुसहचरद्वयदर्भवृक्षादनीगुन्द्रानलकुशकाशाश्मभेदकाग्निमन्थमोरटावसुकवसिरभल्लूककुरण्टिकेन्दीवरकपोतवङ्काः श्वदंष्ट्रा चेति ||१२|| वीरतर्वादिरित्येष गणो वातविकारनुत् | अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजापहः ||१३||
🔊 Audio coming soon
వీరేత్యాది| వీరతరుః శరః, అన్యే తు వీరతరుః ‘వేల్లంతర’ ఇతి నామ్నా ప్రసిద్ధో జాంగలదేశే నర్మదాతటే చర్మణ్వతీనదీసమీపే చ, తల్లక్షణముచ్యతే- “వేల్లంతరుర్జగతి వీరతరుః ప్రసిద్ధః శ్వేతాసితారుణవిలోహితపీతపుష్పః| ఆదారితుల్యకుసుమః శమిసూక్ష్మపత్రః స్యాత్ కంటకీ విజలదేశజ ఏష వృక్షః-” ఇతి; సహచరద్వయం కంటశేలుద్వయం; దర్భః ప్రసిద్ధః; వృక్షాదనీ బందాకః ‘కవలేఖూ’ ఇతి లోకే, వృక్షకలంబుకమపరే; గుంద్రా పాదరకభేదో ‘గోదర’ ఇతి లోకే; నలో దూర్వాకారాంకురోఽంతఃశుషిరః స్వనామఖ్యాతః; కుశో హ్రస్వదర్భః; కాశః చామరపుష్పః; అశ్మభేదకః పాషాణభేదకః, అగ్నిమంథః తేజోవృక్షః; ‘అంగేశూర’ ఇతి లోకే; మోరటోఽంకోల్లపుష్పః, హస్తికర్ణపలాశ ఇత్యేకే, ఇక్షుమూలమిత్యపరే; వసుకో బుకః ‘బకపుష్ప’ ఇతి లోకే; వసిరః అపామార్గః, సూర్యావర్తభేద ఇత్యేకే; భల్లూకః శ్యోనాకః ‘శోణా’ ఇతి లోకే; కురంటికా కృష్ణసూక్ష్మఫలా ‘సిరివాలికా’ ఇతి లోకే; ఇందీవరోఽపి తద్భేదో దీర్ఘపత్రో బహులపుష్పః; కపోతవంకా సువర్చలా, అన్యే ‘శిరీషసదృశపత్రా స్వల్పవిటపా’ ఇతి ద్రవ్యాంతరమాహుః; శ్వదంష్ట్రా గోక్షురకః| అశ్మరీ బస్తిపాషాణః, సైవ వాతభిన్నా శర్కరా, మూత్రాఘాతో మూత్రావరోధః; రుజాశబ్దో రోగవచనః, స చాశ్మర్యాదిషు ప్రత్యేకం సంబధ్యతే||12-13||
Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15
లోధ్రసావరలోధ్రపలాశకుటన్నటాశోకఫంజీకట్ఫలైలవాలుకశల్లకీజింగినీకదంబసాలాః కదలీ చేతి ||14|| ఏష రోధ్రాదిరిత్యుక్తో మేదఃకఫహరో గణః | యోనిదోషహరః స్తంభీ వర్ణ్యో విషవినాశనః ||15||
लोध्रसावरलोध्रपलाशकुटन्नटाशोकफञ्जीकट्फलैलवालुकशल्लकीजिङ्गिनीकदम्बसालाः कदली चेति ||१४|| एष रोध्रादिरित्युक्तो मेदःकफहरो गणः | योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः ||१५||
🔊 Audio coming soon
రోధ్రేత్యాది| రోధ్రో లాక్షాప్రసాదనో రక్తః; సావరలోధ్రః శ్వేతస్థూలత్వక్; పలాశః కింశుకః; కుటన్నటః స్యోనాకః; అశోకో లోహితకుసుమః స్వనామఖ్యాతః; ఫంజీ భార్గీ; కట్ఫలః ‘కాయఫల’ ఇతి లోకే; ఏలవాలుకం హరివాలుకం కృష్ణగంధికట్ఫలసదృశం; శల్లకీ గజభక్ష్యా ‘సాల’ ఇతి లోకే; జింగినీ గుడమజ్జనికా, ‘గులదుణి’ ఇతి లోకే, పూర్వదేశే స్వనామప్రసిద్ధా; కదంబో వృక్షకదంబః; సాలః సర్జః; కదలీ రంభా స్వనామప్రసిద్ధా| స్తంభీ అతిసారాదేః స్తంభనః||14-15||
Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17
అర్కాలర్కకరంజద్వయనాగదంతీమయూరకభార్గీరాస్నేంద్రపుష్పీక్షుద్రశ్వేతామహాశ్వేతావృశ్చికాల్యలవణాస్తాపసవృక్షశ్చేతి ||16|| అర్కాదికో గణో హ్యేష కఫమేదోవిషాపహః | కృమికుష్ఠప్రశమనో విశేషాద్వ్రణశోధనః ||17||
अर्कालर्ककरञ्जद्वयनागदन्तीमयूरकभार्गीरास्नेन्द्रपुष्पीक्षुद्रश्वेतामहाश्वेतावृश्चिकाल्यलवणास्तापसवृक्षश्चेति ||१६|| अर्कादिको गणो ह्येष कफमेदोविषापहः | कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद्व्रणशोधनः ||१७||
🔊 Audio coming soon
అర్కేత్యాది| అర్కో రక్తపుష్పః ప్రసిద్ధః; అలర్కో మందారకః, యస్య క్షీరం న వినశ్యతి; కరంజద్వయం వృక్షవిటపకరంజౌ; నాగదంతీ దంతినీ; మయూరకోఽపామార్గః; భార్గీ స్వనామఖ్యాతా; రాస్నా సురభీ స్వనామఖ్యాతా; ఇంద్రపుష్పీ కంటకీ కృష్ణపుష్పకరంజః, ‘కలికారికా’ ఇత్యన్యే; క్షుద్రశ్వేతా శ్వేతస్యందా శ్వేతపుష్పా ‘సేఫంద’ ఇతి లోకే; మహాశ్వేతా నీలపుష్పః సేఫందః, ‘వంధ్యాకర్కోటికా’ ఇత్యన్యే; వృశ్చికాలీ వృశ్చియాకః; అలవణా జ్యోతిష్మతీ వర్తులపక్వరక్తఫలా, పీతతైలా ‘కాకమర్దనీకా’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధా; తాపసవృక్షః ఇంగుదః, పుత్రంజీవక ఇత్యన్యే||16-17||
Adhikarana 10 (18-19) · Śloka 19
సురసాశ్వేతసురసాఫణిజ్ఝకార్జకభూస్తృణసుగంధకసుముఖకాలమాలకుఠేరకకాసమర్దక్షవకఖరపుష్పావిడంగకట్ఫల- సురసీనిర్గుండీకులాహలోందురుకర్ణికాఫంజీప్రాచీబలకాకమాచ్యో విషముష్టికశ్చేతి ||18|| సురసాదిర్గణో హ్యేష కఫహృత్ కృమిసూదనః | ప్రతిశ్యాయారుచిశ్వాసకాసఘ్నో వ్రణశోధనః ||19||
सुरसाश्वेतसुरसाफणिज्झकार्जकभूस्तृणसुगन्धकसुमुखकालमालकुठेरककासमर्दक्षवकखरपुष्पाविडङ्गकट्फल- सुरसीनिर्गुण्डीकुलाहलोन्दुरुकर्णिकाफञ्जीप्राचीबलकाकमाच्यो विषमुष्टिकश्चेति ||१८|| सुरसादिर्गणो ह्येष कफहृत् कृमिसूदनः | प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः ||१९||
🔊 Audio coming soon
సురసేత్యాది| సురసే ద్వే శ్వేతకృష్ణకుసుమే తే చ లోకే ‘తులసీ’ ఇతి ప్రసిద్ధే; ఫణిజ్ఝకస్తీక్ష్ణగంధో ‘మరువక’ ఇతి లోకే, అన్యే త్వనేనైవ నామ్నా ప్రసిద్ధః; అర్జకో బర్బరికాకారో లఘుమంజరీకః సూక్ష్మపత్రో నిర్గంధః శ్వేతకుఠేరకః; భూస్తృణో గుదాకనామధేయో, ద్రోణపుష్పీసదృశః; సుగంధకో ద్రోణపుష్పః; అన్యే తు భూస్తృణం రోహిషం, సుగంధకో బృహత్సుగంధతృణం; సుముఖో రాజికా, అన్యే తు వనబర్బరికా ‘సౌహా’ ఇతి నామ్నా జేజీభుక్తౌ ప్రసిద్ధా; కాలమాలః కృష్ణమల్లికా ‘బర్బరికా’ ఇతి లోకే; కాసమర్దః స్వనామఖ్యాతః; క్షవకః క్షవథుకారః ఫణిజ్ఝకాకారః ‘చిహ్వరియాక’ ఇతి పారియాత్రే ప్రసిద్ధః, ‘ఛింకినీ’ ఇతి లోకే; ఖరపుష్పః తస్యైవ భేదః, బోవైకామపరే, మరువకమన్యే; విడంగః ప్రసిద్ధః; కట్ఫలః సోమవల్కః ‘కాయఫల’ ఇతి లోకే; సురసీ కపిత్థసదృశపత్రా ‘బిల్వనాసీ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధా, శ్వేతనిర్గుండీత్యన్యే; నిర్గుండీ నీలనిర్గుండీ; కులాహలః ‘ముండికా’ ఇతి ప్రసిద్ధః; ఉందురుకర్ణికా మూషికకర్ణికా ‘ఉందురీ’ ఇతి లోకే, ఉందురకర్ణీం ద్రవంతీమాహురన్యే, అపరే దంతినీమాహుః, ‘ఉందురకర్ణా’ ఇత్యేకే పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః; ఫంజీ భార్గీ; ప్రాచీబలో మత్స్యాక్షకః, ‘కాకజంఘా, నదీపిప్పలీ వా’ ఇత్యపరే, కేచిదాచార్యా ఏవం వదంతి- యద్యపి ప్రాచీబలశబ్దేన కాకజంఘా గండదూర్వా జలపిప్పలీ చోచ్యతే, తథాఽప్యత్ర కాకజంఘైవ, కాకమాచీసాన్నిధ్యాద్వాతకఫకృమిబాధిర్యహరత్వాచ్చ; కాకమాచీ మృష్టఫలా స్వనామప్రసిద్ధా; విషముష్టికో ద్రేక్కా ‘రాజనింబ’ ఇతి ప్రసిద్ధః, బృహదలంబుషామపరే, కర్కోటీమన్యే| కృమిసూదన ఇతి కృమిఘ్న ఇత్యర్థః||18-19||
Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 21
ముష్కకపలాశధవచిత్రకమదనవృక్షకశింశపావజ్రవృక్షాస్త్రిఫలా చేతి ||20|| ముష్కకాదిర్గణో హ్యేష మేదోఘ్నః శుక్రదోషహృత్ | మేహార్శఃపాండురోగాశ్మశర్కరానాశనః పరః ||21||
मुष्ककपलाशधवचित्रकमदनवृक्षकशिंशपावज्रवृक्षास्त्रिफला चेति ||२०|| मुष्ककादिर्गणो ह्येष मेदोघ्नः शुक्रदोषहृत् | मेहार्शःपाण्डुरोगाश्मशर्करानाशनः परः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ముష్కకేత్యాది| ముష్కకః క్షారవృక్షః ‘మోఖక’ ఇతి లోకే; పలాశః కింశుకః; ధవః స్వనామప్రసిద్ధః; చిత్రకోఽపి స్వనామ్నైవ ప్రసిద్ధః; మదనః పిండీతకః; వృక్షకః కుటజః; ‘మదనవృక్ష’ ఇత్యన్యే పఠంతి, మదనవృక్ష ఇత్యత్ర వృక్షశబ్దనిర్దేశః ఫలప్రతిషేధార్థమితి వ్యాఖ్యానయంతి; శింశపా కృష్ణసారా స్వనామఖ్యాతా; వజ్రవృక్షః ‘సేహుండ’ ఇతి లోకే; త్రిఫలా హరీతక్యామలకబిభీతకాని||20-21||
Adhikarana 12 (22-23) · Śloka 23
పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశృంగవేరమరిచహస్తిపిప్పలీహరేణుకైలాజమోదేంద్రయవపాఠాజీరకసర్షప- మహానింబఫలహింగుభార్గీమధురసాతివిషావచావిడంగాని కటురోహిణీ చేతి ||22|| పిప్పల్యాదిః కఫహరః ప్రతిశ్యాయానిలారుచీః | నిహన్యాద్దీపనో గుల్మశూలఘ్నశ్చామపాచనః ||23||
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पलीहरेणुकैलाजमोदेन्द्रयवपाठाजीरकसर्षप- महानिम्बफलहिङ्गुभार्गीमधुरसातिविषावचाविडङ्गानि कटुरोहिणी चेति ||२२|| पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यायानिलारुचीः | निहन्याद्दीपनो गुल्मशूलघ्नश्चामपाचनः ||२३||
🔊 Audio coming soon
పిప్పలీత్యాది| చవ్యం హస్తిపిప్పలీమూలం స్వనామఖ్యాతం; శృంగవేరం శుంఠీ; హస్తిపిప్పలీ గజపిప్పలీ; అజమోదా స్వనామఖ్యాతా, అన్యే యవానికామాహుః; మహానింబఫలమితి మహానింబో ద్రేక్కా ‘పర్వతనింబ’ ఇతి లోకే; మధురసా మూర్వా| ఆమపాచన ఇతి ఆమలక్షణం యథా- “జఠరానలదౌర్బల్యాదవిపక్వస్తు యో రసః| స ఆమసంజ్ఞకో దేహే సర్వదోషప్రకోపకః”- ఇతి| శేషం ప్రసిద్ధం||22-23||
Adhikarana 13 (24-25) · Śloka 25
ఏలాతగరకుష్ఠమాంసీధ్యామకత్వక్పత్రనాగపుష్పప్రియంగుహరేణుకావ్యాఘ్రనఖశుక్తిచండాస్థౌణేయకశ్రీవేష్టక- చోచచోరకవాలుకగుగ్గులుసర్జరసతురుష్కకుందురుకాగురుస్పృక్కోశీరభద్రదారుకుంకుమాని పున్నాగకేశరం చేతి ||24|| ఏలాదికో వాతకఫౌ నిహన్యాద్విషమేవ చ | వర్ణప్రసాదనః కండూపిడకాకోఠనాశనః ||25||
एलातगरकुष्ठमांसीध्यामकत्वक्पत्रनागपुष्पप्रियङ्गुहरेणुकाव्याघ्रनखशुक्तिचण्डास्थौणेयकश्रीवेष्टक- चोचचोरकवालुकगुग्गुलुसर्जरसतुरुष्ककुन्दुरुकागुरुस्पृक्कोशीरभद्रदारुकुङ्कुमानि पुन्नागकेशरं चेति ||२४|| एलादिको वातकफौ निहन्याद्विषमेव च | वर्णप्रसादनः कण्डूपिडकाकोठनाशनः ||२५||
🔊 Audio coming soon
ఏలేత్యాది| ధ్యామకం కత్తృణం ‘రోహిష’ ఇతి లోకే; త్వక్ వరాంగం ‘గుడతజ’ ఇతి లోకే; పత్రం పత్రకం; నాగపుష్పం నాగకేశరం, అన్యే నాగకేశరపుష్పసమపుష్పో మహాతరురిత్యాహుః; హరేణుకా రేణుకా; వ్యాఘ్రనఖో బృహన్నఖః, బృహన్నఖీత్యన్యే; శుక్తిస్తద్భేదోఽల్పనఖః; చండా స్వనామఖ్యాతేషత్కృష్ణా చోరకభేదః అజమోదాకారా; స్థౌణేయకం థుణేరకః; శ్రీవేష్టకః సరలచోపః ‘గుగ్గులీ’ ఇతి లోకే; చోచస్త్వగ్భేదో వనవాసికాత్వక్; చోరకః స్వనామఖ్యాతః, గ్రంథిపర్ణకభేదో గ్రంథిపర్ణాకార ఏవ; సర్జః సర్జరసః ‘రాల’ ఇతి ప్రసిద్ధః; అంతలోపాత్; రసః గంధరసః ‘బోల’ ఇతి లోకే; తురుష్కః సిహ్లకః; కుందురకః శల్లకీచోపః; స్పృక్కా కుటిలపుష్పా సుగంధిద్రవ్యమౌత్తరాపథికం; భద్రదారు దేవదారు; పున్నాగః సురపర్ణికా, సుంగంధిపుష్పా దక్షిణాపథే ‘సురపతి’(సురంగీ)నామ్నా ప్రతీతా; కేశరం బకులం, కేచిత్ సముదితం వ్యాఖ్యానయంతి- పున్నాగకేశరం పద్మకేశరమిత్యర్థః; అన్యే త్వేవం పఠంతి- “పున్నాగనాగకేశరం చ” ఇతి, పున్నాగం దేవవల్లభం రాజచంపకమితి లోకే, నాగకేశరం స్వనామప్రసిద్ధం| కోఠనాశన ఇతి అత్ర కోఠలక్షణముచ్యతే- “వరటీదష్టసంకాశః కండూమాన్ లోహితోఽస్రకఫపిత్తాత్| క్షిప్రోత్పాదవినాశః కోఠ ఇతి నిగద్యతే సద్భిః”- ఇతి||24-25||
Adhikarana 14 (26-28) · Śloka 28
వచాముస్తాతివిషాభయాభద్రదారూణి నాగకేశరం చేతి ||26|| హరిద్రాదారుహరిద్రాకలశీకుటజబీజాని మధుకం చేతి ||27|| ఏతౌ వచాహరిద్రాదీ గణౌ స్తన్యవిశోధనౌ | ఆమాతిసారశమనౌ విశేషాద్దోషపాచనౌ ||28||
वचामुस्तातिविषाभयाभद्रदारूणि नागकेशरं चेति ||२६|| हरिद्रादारुहरिद्राकलशीकुटजबीजानि मधुकं चेति ||२७|| एतौ वचाहरिद्रादी गणौ स्तन्यविशोधनौ | आमातिसारशमनौ विशेषाद्दोषपाचनौ ||२८||
🔊 Audio coming soon
వచేత్యాది| భద్రదారు దేవదారు| కలశీ పృశ్నిపర్ణీ| దోషపాచనావితి ఆమసంసృష్టానాం దోషాణాం పాచనౌ||26-28||
Adhikarana 15 (29-30) · Śloka 30
శ్యామామహాశ్యామాత్రివృద్దంతీశంఖినీతిల్వకకంపిల్లకరమ్యకక్రముకపుత్రశ్రేణీగవాక్షీ- రాజవృక్షకరంజద్వయగుడూచీసప్తలాచ్ఛగలాంత్రీసుధాః సువర్ణక్షీరీ చేతి ||29|| ఉక్తః శ్యామాదిరిత్యేష గణో గుల్మవిషాపహః | ఆనాహోదరవిడ్భేదీ తథోదావర్తనాశనః ||30||
श्यामामहाश्यामात्रिवृद्दन्तीशङ्खिनीतिल्वककम्पिल्लकरम्यकक्रमुकपुत्रश्रेणीगवाक्षी- राजवृक्षकरञ्जद्वयगुडूचीसप्तलाच्छगलान्त्रीसुधाः सुवर्णक्षीरी चेति ||२९|| उक्तः श्यामादिरित्येष गणो गुल्मविषापहः | आनाहोदरविड्भेदी तथोदावर्तनाशनः ||३०||
🔊 Audio coming soon
శ్యామేత్యాది| శ్యామా శ్వేతా త్రివృతా; మహాశ్యామా వృద్ధదారకః; త్రివృత్ రక్తమూలా త్రివృత్ ‘నిశోత్ర’ ఇతి లోకే; దంతీ దంతినీ; శంఖినీ యవతిక్తాభేదః, ‘శ్వేతబుధ్నా’ ఇత్యేకే; తిల్వకో రోధ్రః, అన్యే తిల్వకో రోధ్రాకారో బృహత్పత్రో రక్తత్వక్కో వైరేచనికః; కంపిల్లకో రోచనికా, స్వనామఖ్యాతః; రమ్యకో ద్రేక్కా ‘మహానింబ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః, పటోలమూలమిత్యేకే; క్రముకః పూగఫలం; పుత్రశ్రేణీ ద్రవంతీ ఏరండసదృశఫలపత్రాఽల్పవిటపా ‘శంబరీ’ ఇతి లోకే; గవాక్షీ ఇంద్రవారుణీ; రాజవృక్షః కిరమాలకః; కరంజద్వయం వృక్షవిటపకరంజౌ; గుడూచీ ప్రసిద్ధా; సప్తలా సాతలా స్నుహీభేదః; ఛగలాంత్రీ వృద్ధదార(రు)కభేదః, బుధ్నాభేద ఇత్యపరే; సుధా సేహుండః; సువర్ణక్షీరీ అనంతాసదృశపత్రా, కంగుష్ఠమిత్యపరే||29-30||
Adhikarana 16 (31-32) · Śloka 32
బృహతీకంటకారికాకుటజఫలపాఠా మధుకం చేతి ||31|| పాచనీయో బృహత్యాదిర్గణః పిత్తానిలాపహః | కఫారోచకహృద్రోగమూత్రకృచ్ఛ్రరుజాపహః ||32||
बृहतीकण्टकारिकाकुटजफलपाठा मधुकं चेति ||३१|| पाचनीयो बृहत्यादिर्गणः पित्तानिलापहः | कफारोचकहृद्रोगमूत्रकृच्छ्ररुजापहः ||३२||
🔊 Audio coming soon
బృహతీత్యాది| మూలే స్పష్ట ఏవ||31-32||
Adhikarana 17 (33-34) · Śloka 34
పటోలచందనకుచందనమూర్వాగుడూచీపాఠాః కటురోహిణీ చేతి ||33|| పటోలాదిర్గణః పిత్తకఫారోచకనాశనః | జ్వరోపశమనో వ్రణ్యశ్ఛర్దికండూవిషాపహః ||34||
पटोलचन्दनकुचन्दनमूर्वागुडूचीपाठाः कटुरोहिणी चेति ||३३|| पटोलादिर्गणः पित्तकफारोचकनाशनः | ज्वरोपशमनो व्रण्यश्छर्दिकण्डूविषापहः ||३४||
🔊 Audio coming soon
పటోలేత్యాది| కుచందనం రక్తచందనం; మూర్వా దుధౌడః, ‘చౌరస్నాయుక’ ఇత్యేకే| వ్రణేభ్యో హితో వ్రణ్యః| శేషం సుఖబోధం||33-34||
Adhikarana 18 (35-36) · Śloka 36
కాకోలీక్షీరకాకోలీజీవకర్షభకముద్గపర్ణీమాషపర్ణీమేదామహామేదాచ్ఛిన్నరుహా కర్కటశృంగీతుగాక్షీరీపద్మకప్రపౌండరీకర్ధివృద్ధిమృద్వీకాజీవంత్యో మధుకం చేతి ||35|| కాకోల్యాదిరయం పిత్తశోణితానిలనాశనః | జీవనో బృంహణో వృష్యః స్తన్యశ్లేష్మకరస్తథా ||36||
काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदामहामेदाच्छिन्नरुहा कर्कटशृङ्गीतुगाक्षीरीपद्मकप्रपौण्डरीकर्धिवृद्धिमृद्वीकाजीवन्त्यो मधुकं चेति ||३५|| काकोल्यादिरयं पित्तशोणितानिलनाशनः | जीवनो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा ||३६||
🔊 Audio coming soon
కాకోలీత్యాది| కాకోలీ వీరా స్వనామ్నా ప్రసిద్ధా, క్షీరకాకోలీ తద్భేదః స్వనామఖ్యాత; జీవకః స్వనామప్రసిద్ధః; ఋషభః స్వనామఖ్యాతః; ముద్గపర్ణీ ‘ముగవనీ’ ఇతి లోకే; మాషపర్ణీ ‘మాషవనీ’ ఇతి లోకే, ‘అరణ్యమాషస్తంబ’ ఇత్యేకే; మేదా మహామేదా చ స్వనామఖ్యాతా; ఛిన్నరుహా గుడూచీ; తుగాక్షీరీ వంశలోచనా; పద్మకం పద్మకాష్ఠం; ప్రపౌండరీకం స్వనామఖ్యాతం యష్టీమధుద్రవ్యాదీషత్స్థూలం మధురరసం నేత్రాశ్చ్యోతనార్హం ద్రవ్యం, అన్యే శ్రీపుష్పమాహుః; మృద్వీకా ద్రాక్షా; జీవంతీ ‘డోడికా’ ఇతి లోకే, లతాఽర్కఫలాకారసక్షీరఫలా, అన్యే సువర్ణజీవంతీమాహుః| జీవనః ప్రాణధారణః, బృంహణః శరీరవృద్ధికరః| శేషం సుబోధం||35-36||
Adhikarana 19 (37-38) · Śloka 38
ఊషకసైంధవశిలాజతుకాసీసద్వయహింగూని తుత్థకం చేతి ||37|| ఊషకాదిః కఫం హంతి గణో మేదోవిశోషణః | అశ్మరీశర్కరామూత్రకృచ్ఛ్రగుల్మప్రణాశనః ||38||
ऊषकसैन्धवशिलाजतुकासीसद्वयहिङ्गूनि तुत्थकं चेति ||३७|| ऊषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोषणः | अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्रगुल्मप्रणाशनः ||३८||
🔊 Audio coming soon
ఊషకేత్యాది| ఊషకః క్షారమృత్తికా వారాణసీసమీపే బడహరదేశే బాహుల్యేన భవతి, అన్యే తద్భవం ద్రవ్యాంతరమాహుః; కాసీసద్వయం కాసీసం భస్మసదృశం కించిదమ్లలవణరసం, ద్వితీయం పుష్పకాసీసమీషత్పీతం తువరరసం తద్భేద ఏవ; తుత్థకం కర్పరికాతుత్థం ‘ఖపరియా’ ఇతి లోకే, అన్యే మయూరగ్రీవమాహుః| శేషం సుబోధం||37-38||
Adhikarana 20 (39-40) · Śloka 40
సారివామధుకచందనకుచందనపద్మకకాశ్మరీఫలమధూకపుష్పాణ్యుశీరం చేతి ||39|| సారివాదిః పిపాసాఘ్నో రక్తపిత్తహరో గణః | పిత్తజ్వరప్రశమనో విశేషాద్దాహనాశనః ||40||
सारिवामधुकचन्दनकुचन्दनपद्मककाश्मरीफलमधूकपुष्पाण्युशीरं चेति ||३९|| सारिवादिः पिपासाघ्नो रक्तपित्तहरो गणः | पित्तज्वरप्रशमनो विशेषाद्दाहनाशनः ||४०||
🔊 Audio coming soon
సారివేత్యాది| చందనం రక్తచందనం; అన్యే పద్మమితి పఠంతి, తత్ర పద్మం పద్మపుష్పం| శేషం సుబోధం||39-40||
Adhikarana 21 (41-42) · Śloka 42
అంజనరసాంజననాగపుష్పప్రియంగునీలోత్పలనలదనలినకేశరాణి మధుకం చేతి ||41|| అంజనాదిర్గణో హ్యేష రక్తపిత్తనిబర్హణః | విషోపశమనో దాహం నిహంత్యాభ్యంతరం భృశం ||42||
अञ्जनरसाञ्जननागपुष्पप्रियङ्गुनीलोत्पलनलदनलिनकेशराणि मधुकं चेति ||४१|| अञ्जनादिर्गणो ह्येष रक्तपित्तनिबर्हणः | विषोपशमनो दाहं निहन्त्याभ्यन्तरं भृशम् ||४२||
🔊 Audio coming soon
అంజనమిత్యాది| అంజనం సౌవీరాంజనం; రసాంజనం దారుహరిద్రాక్వాథేన కృత్రిమం, అన్యే త్వేవం వదంతి- రసాంజనం ద్వివిధం- స్రోతోఽంజనం కృష్ణపాషాణాకృతి ధాతుద్రవ్యం, అన్యద్దారుహరిద్రాక్వాథేన కృత్రిమం పీతలోహితం, అత్ర ధాతుద్రవ్యమేవ సౌవీరాంజనసాహచర్యాత్; నాగపుష్పం నాగకేశరం; నలదం మాంసీ; నలినకేశరాణి పద్మకేశరాణి| శేషం సుబోధం||41-42||
Adhikarana 22 (43-44) · Śloka 44
పరూషకద్రాక్షాకట్ఫలదాడిమరాజాదనకతకఫలశాకఫలాని త్రిఫలా చేతి ||43|| పరూషకాదిరిత్యేష గణోఽనిలవినాశనః | మూత్రదోషహరో హృద్యః పిపాసాఘ్నో రుచిప్రదః ||44||
परूषकद्राक्षाकट्फलदाडिमराजादनकतकफलशाकफलानि त्रिफला चेति ||४३|| परूषकादिरित्येष गणोऽनिलविनाशनः | मूत्रदोषहरो हृद्यः पिपासाघ्नो रुचिप्रदः ||४४||
🔊 Audio coming soon
పరూషకేత్యాది| పరూషకో ధన్వపత్రకః స్వనామ్నైవ ప్రసిద్ధః, స ద్వివిధో వృక్షవిటపభేదాత్; కట్ఫలః సోమవల్కః ‘కాయఫల’ ఇతి లోకే; రాజాదనః క్షీరికా; కతకఫలం స్వనామఖ్యాతం శశకపురీషప్రతిమఫలమంబుప్రసాదనం; శాకఫలాని శాకో మసృణకర్కశోదరపృష్ఠదలో వృక్షవిశేషః, తస్య ఫలాని| సర్వేషాం ఫలాని గ్రాహ్యాణి| శేషం సుబోధం||43-44||
Adhikarana 23 (45-47) · Śloka 47
ప్రియంగుసమంగాధాతకీపున్నాగనాగపుష్పచందనకుచందనమోచరసరసాంజనకుంభీకస్రోతోజపద్మకేసరయోజనవల్ల్యో దీర్ఘమూలా చేతి ||45|| అంబష్ఠాధాతకీకుసుమసమంగాకట్వంగమధుకబిల్వపేశికాసావరరోధ్రపలాశనందీవృక్షాః పద్మకేశరాణి చేతి ||46|| గణౌ ప్రియంగ్వంబష్ఠాదీ పక్వాతీసారనాశనౌ | సంధానీయౌ హితౌ పిత్తే వ్రణానాం చాపి రోపణౌ ||47||
प्रियङ्गुसमङ्गाधातकीपुन्नागनागपुष्पचन्दनकुचन्दनमोचरसरसाञ्जनकुम्भीकस्रोतोजपद्मकेसरयोजनवल्ल्यो दीर्घमूला चेति ||४५|| अम्बष्ठाधातकीकुसुमसमङ्गाकट्वङ्गमधुकबिल्वपेशिकासावररोध्रपलाशनन्दीवृक्षाः पद्मकेशराणि चेति ||४६|| गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ | सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानां चापि रोपणौ ||४७||
🔊 Audio coming soon
ప్రియంగ్విత్యాది| సమంగాఽంజలికారికా ‘లజ్జాలుః’ ఇతి లోకే; పున్నాగస్తుంగః స్వనామఖ్యాతః, అన్యే సురపర్ణికా సుగంధిపుష్పా దక్షిణాపథే సురపతీ(సురంగీ)తి ప్రసిద్ధా; నాగపుష్పం నాగకేశరం; చందనం రక్తచందనం; కుచందనం మలయాద్రిచందనం ; మోచరసః శాల్మలీచుపః; రసాంజనం దార్వీక్వాథసముద్భవం స్వనామఖ్యాతం; కుంభీకః శ్లక్ష్ణత్వక్కో రోమశః కుంభీనామా వృక్షో యస్య త్వగ్ వస్త్రాకారా భవతి, అన్యే పాటలామాహుః, అపరే స్వల్పవిటపమాహుః; స్రోతోజం సౌవీరాంజనం; పద్మకేశరం స్వనామఖ్యాతం; యోజనవల్లీ మంజిష్ఠా; దీర్ఘమూలా దురాలభా, శాలిపర్ణీత్యపరే| అంబష్ఠేత్యాది|- అంబష్ఠా మాచికా ‘సాంకురడ’ ఇతి పశ్చిమే ప్రసిద్ధా, పాఠా ఇత్యపరే; ధాతకీకుసుమం ధాతకీపుష్పం; సమంగాఽంజలికారికా ‘లజ్జాలుః’ ఇతి లోకే; కట్వంగోఽరలుకః; బిల్వపేశికా బాలబిల్వగిరః; మహారోధ్రం కేచిత్ పఠంతి; సావరరోధ్రో లోధ్రస్తస్యైవ గ్రాహిత్వాత్, నేతరస్తస్య విరేచనత్వాత్; పలాశః కింశుకః; నందీవృక్షః కాశ్మరీ, అన్యే గర్దభాండమాహుః; పద్మకేశరం స్వనామఖ్యాతం| సంధానీయావితి భగ్నసంధానకారకౌ||45-47||
Adhikarana 24 (48-49) · Śloka 49
న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షమధుకకపీతనకకుభామ్రకోశామ్రచోరకపత్రజంబూద్వయప్రియాల- మధూకరోహిణీవంజులకదంబబదరీతిందుకీసల్లకీరోధ్రసావరరోధ్రభల్లాతకపలాశా నందీవృక్షశ్చేతి ||48|| న్యగ్రోధాదిర్గణో వ్రణ్యః సంగ్రాహీ భగ్నసాధకః | రక్తపిత్తహరో దాహమేదోఘ్నో యోనిదోషహృత్ ||49||
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षमधुककपीतनककुभाम्रकोशाम्रचोरकपत्रजम्बूद्वयप्रियाल- मधूकरोहिणीवञ्जुलकदम्बबदरीतिन्दुकीसल्लकीरोध्रसावररोध्रभल्लातकपलाशा नन्दीवृक्षश्चेति ||४८|| न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः सङ्ग्राही भग्नसाधकः | रक्तपित्तहरो दाहमेदोघ्नो योनिदोषहृत् ||४९||
🔊 Audio coming soon
న్యగ్రోధేత్యాది| న్యగ్రోధో వటః; ఉదుంబరః ప్రసిద్ధః; అశ్వత్థః పిప్పలః; ప్లక్షః పర్కటీ; మధుకం ప్రసిద్ధం; కపీతన ఆమ్రాతకః; కకుభః అర్జునః; ఆమ్రాః ప్రసిద్ధః; కోశామ్రః స్వనామఖ్యాతః; చోరకపత్రో లాక్షావృక్షః; జంబూద్వయమేకా రాజజంబూర్బృహత్ఫలా, ద్వితీయా కాకజంబూః స్వల్పఫలా, ద్వయగ్రహణాద్భూమిజంబ్వాస్తృతీయాయాః ప్రతిషేధః; ప్రియాలః చారద్రుమః; మధూకో గుడపుష్పో ‘మహువా’ ఇతి లోకే; రోహిణీ కట్ఫలః; వంజులో వేతసః; కదంబః ప్రసిద్ధః; బదరీ ప్రసిద్ధా; తిందుకీ తిందుకవృక్షః, ‘టింబరుయణి’ ఇతి లోకే; నందీవృక్షోఽత్ర ప్రరోహీ గర్దభాండః ‘పార్శ్వపిప్పల’ ఇతి లోకే| శేషం ప్రసిద్ధం||48-49||
Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51
గుడూచీనింబకుస్తుంబురుచందనాని పద్మకం చేతి ||50|| ఏష సర్వజ్వరాన్ హంతి గుడూచ్యాదిస్తు దీపనః | హృల్లాసారోచకవమీపిపాసాదాహనాశనః ||51||
गुडूचीनिम्बकुस्तुम्बुरुचन्दनानि पद्मकं चेति ||५०|| एष सर्वज्वरान् हन्ति गुडूच्यादिस्तु दीपनः | हृल्लासारोचकवमीपिपासादाहनाशनः ||५१||
🔊 Audio coming soon
గుడూచీత్యాది| కుస్తుస్బురుః ధాన్యకం, చందనం రక్తచందనం| హృల్లాసస్థూత్కరణం| శేషం ప్రసిద్ధం||50-51||
Adhikarana 26 (52-53) · Śloka 53
ఉత్పలరక్తోత్పలకుముదసౌగంధికకువలయపుండరీకాణి మధుకం చేతి ||52|| ఉత్పలాదిరయం దాహపిత్తరక్తవినాశనః | పిపాసావిషహృద్రోగచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాహరో గణః ||53||
उत्पलरक्तोत्पलकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकाणि मधुकं चेति ||५२|| उत्पलादिरयं दाहपित्तरक्तविनाशनः | पिपासाविषहृद्रोगच्छर्दिमूर्च्छाहरो गणः ||५३||
🔊 Audio coming soon
ఉత్పలేత్యాది| ఉత్పలం నీలోత్పలం, రక్తోత్పలం లోహితోత్పలం, కుముదం శ్వేతోత్పలం, సౌగంధికం నీలోత్పలాకారవర్ణముత్పలం సుగంధి చ, కువలయమీషన్నీలధవలం, పుండరీకం శ్వేతపద్మం, మధుకం యష్టీమధుకం||52-53||
Adhikarana 27 (54-55) · Śloka 55
ముస్తాహరిద్రాదారుహరిద్రాహరీతక్యామలకబిభీతకకుష్ఠహైమవతీవచాపాఠాకటురోహిణీశారంగష్టాతివిషాద్రావిడీభల్లాతకాని చిత్రకశ్చేతి ||54|| ఏష ముస్తాదికో నామ్నా గణః శ్లేష్మనిషూదనః | యోనిదోషహరః స్తన్యశోధనః పాచనస్తథా ||55||
मुस्ताहरिद्रादारुहरिद्राहरीतक्यामलकबिभीतककुष्ठहैमवतीवचापाठाकटुरोहिणीशार्ङ्गष्टातिविषाद्राविडीभल्लातकानि चित्रकश्चेति ||५४|| एष मुस्तादिको नाम्ना गणः श्लेष्मनिषूदनः | योनिदोषहरः स्तन्यशोधनः पाचनस्तथा ||५५||
🔊 Audio coming soon
ముస్తేత్యాది| హైమవతీ శ్వేతవచా; వచా స్వనామఖ్యాతాఽరుణవర్ణా; శారంగ(రంగే)ష్టా కాకతిక్తా గౌరవర్తులావగుంఠితఫలా ‘చిరపోటికా’ ఇతి ప్రసిద్ధా, ‘ఝఝరుష’ ఇతి పూర్వదేశే, కాకజంఘామన్యే, కాకమాచీత్యపరే; ద్రావిడీ ఏలా| స్తన్యశోధన ఇతి స్త్రీక్షీరప్రసాదనః| శేషం ప్రసిద్ధం||54-55||
Adhikarana 28 (56-57) · Śloka 57
హరీతక్యామలకబిభీతకానీతి త్రిఫలా ||56|| త్రిఫలా కఫపిత్తఘ్నీ మేహకుష్ఠవినాశనీ | చక్షుష్యా దీపనీ చైవ విషమజ్వరనాశనీ ||57||
हरीतक्यामलकबिभीतकानीति त्रिफला ||५६|| त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठविनाशनी | चक्षुष्या दीपनी चैव विषमज्वरनाशनी ||५७||
🔊 Audio coming soon
హరీతకీత్యాది| త్రిఫలా ప్రసిద్ధా| త్రిఫలాత్రికటుకయోర్యథాలాభపరిభాషా న వ్యాప్రియతే అత ఏవానయోర్గ్రంథకారేణ సంజ్ఞా కృతేతి||56-57||
Adhikarana 29 (58-59) · Śloka 59
పిప్పలీమరిచశృంగవేరాణీతి త్రికటుకం ||58|| త్ర్యూషణం కఫమేదోఘ్నం మేహకుష్ఠత్వగామయాన్ | నిహన్యాద్దీపనం గుల్మపీనసాగ్న్యల్పతామపి ||59||
पिप्पलीमरिचशृङ्गवेराणीति त्रिकटुकम् ||५८|| त्र्यूषणं कफमेदोघ्नं मेहकुष्ठत्वगामयान् | निहन्याद्दीपनं गुल्मपीनसाग्न्यल्पतामपि ||५९||
🔊 Audio coming soon
పిప్పలీత్యాది| త్వగామయాన్ కుష్ఠాదీన్| శేషం ప్రసిద్ధం||58-59||
Adhikarana 30 (60-61) · Śloka 61
ఆమలకీహరీతకీపిప్పల్యశ్చిత్రకశ్చేతి ||60|| ఆమలక్యాదిరిత్యేష గణః సర్వజ్వరాపహః | చక్షుష్యో దీపనో వృష్యః కఫారోచకనాశనః ||61||
आमलकीहरीतकीपिप्पल्यश्चित्रकश्चेति ||६०|| आमलक्यादिरित्येष गणः सर्वज्वरापहः | चक्षुष्यो दीपनो वृष्यः कफारोचकनाशनः ||६१||
🔊 Audio coming soon
ఆమలకీత్యాది| మూలే స్పష్ట ఏవ||60-61||
Adhikarana 31 (62-63) · Śloka 63
త్రపుసీసతామ్రరజతసువర్ణకృష్ణలోహాని లోహమలశ్చేతి ||62|| గణస్త్రప్వాదిరిత్యేష గరక్రిమిహరః పరః | పిపాసావిషహృద్రోగపాండుమేహహరస్తథా ||63||
त्रपुसीसताम्ररजतसुवर्णकृष्णलोहानि लोहमलश्चेति ||६२|| गणस्त्रप्वादिरित्येष गरक्रिमिहरः परः | पिपासाविषहृद्रोगपाण्डुमेहहरस्तथा ||६३||
🔊 Audio coming soon
త్రప్విత్యాది| త్రపు వంగం, సీసం నాగం, తామ్రం ప్రసిద్ధం, రజతం రూప్యం, సువర్ణం ప్రసిద్ధం, కృష్ణలోహం తీక్ష్ణలోహం, లోహమలః ప్రసిద్ధః ‘కాట’ ఇతి లోకే| గరః కృత్రిమం విషం||62-63||
Adhikarana 32 (64-65) · Śloka 65
లాక్షారేవతకుటజాశ్వమారకట్ఫలహరిద్రాద్వయనింబసప్తచ్ఛదమాలత్యస్త్రాయమాణా చేతి ||64|| కషాయతిక్తమధురః కఫపిత్తార్తినాశనః | కుష్ఠక్రిమిహరశ్చైవ దుష్టవ్రణవిశోధనః ||65||
लाक्षारेवतकुटजाश्वमारकट्फलहरिद्राद्वयनिम्बसप्तच्छदमालत्यस्त्रायमाणा चेति ||६४|| कषायतिक्तमधुरः कफपित्तार्तिनाशनः | कुष्ठक्रिमिहरश्चैव दुष्टव्रणविशोधनः ||६५||
🔊 Audio coming soon
లాక్షేత్యాది| ఆరేవతః కిరమాలకః; కుటజ ఇంద్రయవః; అశ్వమారకః కరవీరః; కట్ఫలః సోమకల్కలః ‘కాయఫల’ ఇతి లోకే; సప్తచ్ఛదః సప్తపర్ణః ‘సాతవన’ ఇతి లోకే; మాలతీ జాతీ; త్రాయమాణా స్వనామప్రసిద్ధా| కేచిదత్ర త్రిఫలాం పఠంతి| శేషం ప్రసిద్ధం||64-65||
Adhikarana 33 (66-67) · Śloka 67
పంచ పంచమూలాన్యత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః | - తత్ర త్రికంటకబృహతీద్వయపృథక్పర్ణ్యో విదారిగంధా చేతి కనీయః ||66|| కషాయతిక్తమధురం కనీయః పంచమూలకం | వాతఘ్నం పిత్తశమనం బృంహణం బలవర్ధనం ||67||
पञ्च पञ्चमूलान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः | - तत्र त्रिकण्टकबृहतीद्वयपृथक्पर्ण्यो विदारिगन्धा चेति कनीयः ||६६|| कषायतिक्तमधुरं कनीयः पञ्चमूलकम् | वातघ्नं पित्तशमनं बृंहणं बलवर्धनम् ||६७||
🔊 Audio coming soon
పంచేత్యాది| త్రికంటకో గోక్షురకః, విదారిగంధా శాలపర్ణీ| కనీయః లఘుపంచమూలమిత్యర్థః| కేచిద్గోక్షురకస్థాన ఏరండం పఠంతి||66-67||
Adhikarana 34 (68-69) · Śloka 69
బిల్వాగ్నిమంథటింటుకపాటలాః కాశ్మరీ చేతి మహత్ ||68|| సతిక్తం కఫవాతఘ్నం పాకే లఘ్వగ్నిదీపనం | మధురానురసం చైవ పంచమూలం మహత్ స్మృతం ||69||
बिल्वाग्निमन्थटिण्टुकपाटलाः काश्मरी चेति महत् ||६८|| सतिक्तं कफवातघ्नं पाके लघ्वग्निदीपनम् | मधुरानुरसं चैव पञ्चमूलं महत् स्मृतम् ||६९||
🔊 Audio coming soon
బిల్వేత్యాది| అగ్నిమంథః ‘అగ్నివధూ’ ఇతి లోకే, టుంటుకః స్యోనాకః| మహత్ మహత్పంచమూలమిత్యర్థః||68-69||
Adhikarana 35 (70-71) · Śloka 71
అనయోర్దశమూలముచ్యతే ||70|| గణః శ్వాసహరో హ్యేష కఫపిత్తానిలాపహః | ఆమస్య పాచనశ్చైవ సర్వజ్వరవినాశనః ||71||
अनयोर्दशमूलमुच्यते ||७०|| गणः श्वासहरो ह्येष कफपित्तानिलापहः | आमस्य पाचनश्चैव सर्वज्वरविनाशनः ||७१||
🔊 Audio coming soon
అనయోరిత్యాది| తస్య గుణమాహ- గణ ఇత్యాది||70-71||
Adhikarana 36 (72- 74) · Śloka 74
విదారీసారివారజనీగుడూచ్యోఽజశృంగీ చేతి వల్లీసంజ్ఞః ||72|| కరమర్దీత్రికంటకసైరీయకశతావరీగృధ్రనఖ్య ఇతి కంటకసంజ్ఞః ||73|| రక్తపిత్తహరౌ హ్యేతౌ శోఫత్రయవినాశనౌ | సర్వమేహహరౌ చైవ శుక్రదోషవినాశనౌ ||74||
विदारीसारिवारजनीगुडूच्योऽजशृङ्गी चेति वल्लीसञ्ज्ञः ||७२|| करमर्दीत्रिकण्टकसैरीयकशतावरीगृध्रनख्य इति कण्टकसञ्ज्ञः ||७३|| रक्तपित्तहरौ ह्येतौ शोफत्रयविनाशनौ | सर्वमेहहरौ चैव शुक्रदोषविनाशनौ ||७४||
🔊 Audio coming soon
విదారీ విదారీకందః, రజనీ హరిద్రా, ‘రంజనీ’ ఇత్యన్యే పఠంతి, రంజనీ శిరహలకః; అజశృంగీ మేఢికా, కర్కటశృంగీత్యపరే| వల్లీసంజ్ఞః ‘పంచమూలం ’ ఇతి శేషః| కరమర్దీ క్షీరఫలా ‘కరమదీ’ ఇతి లోకే; త్రికంటః గోక్షురకః; సైరేయకః కంటసేలియాకః; గృధ్రనఖీ హింస్రా| కంటకసంజ్ఞః ‘పంచమూలం’ ఇతి శేషః| “వల్లీజం పంచమూలం తు ప్రశస్తం కఫనాశనం| సృష్టమూత్రానిలహరం వృష్యమింద్రియబోధనం|| కంటకాఖ్యం పంచమూలం కఫానిలహరం పరం| మధురానురసం చైవ పక్వాశయవిశోధనం-” ఇత్యన్యే పఠంతి||72- 74||
Adhikarana 37 (75-76) · Śloka 76
కుశకాశనలదర్భకాండేక్షుకా ఇతి తృణసంజ్ఞకః ||75|| మూత్రదోషవికారం చ రక్తపిత్తం తథైవ చ | అంత్యః ప్రయుక్తః క్షీరేణ శీఘ్రమేవ వినాశయేత్ ||76||
कुशकाशनलदर्भकाण्डेक्षुका इति तृणसञ्ज्ञकः ||७५|| मूत्रदोषविकारं च रक्तपित्तं तथैव च | अन्त्यः प्रयुक्तः क्षीरेण शीघ्रमेव विनाशयेत् ||७६||
🔊 Audio coming soon
కుశేత్యాది| కుశో హ్రస్వో మృదుః సూచీపత్రః, కాశశ్చమరపత్రః, నలః స్వనామ్నా ఖ్యాతః; దర్భః పృథులః ఖరపత్రో దీర్ఘః; కాండేక్షుకా మహతీ ఖగాలీ, అన్యే ఇక్షుమేవాహుః, అన్యే తు పఠంతి ‘కాండశ్చ’ ఇతి, తత్ర కాండః శరః| అంత్యస్తృణపంచమూలమిత్యర్థః||75-76||
Adhikarana 38 (77) · Śloka 77
ఏషాం వాతహరావాద్యావంత్యః పిత్తవినాశనః | పంచకౌ శ్లేష్మశమనావితరౌ పరికీర్తితౌ ||77||
एषां वातहरावाद्यावन्त्यः पित्तविनाशनः | पञ्चकौ श्लेष्मशमनावितरौ परिकीर्तितौ ||७७||
🔊 Audio coming soon
యే ప్రతిపంచకం గుణశ్లోకం న పఠంతి తేషాం మతే పంచకానాం గుణానేకేనైవ శ్లోకేన వక్తుమాహ- ఏషామిత్యాది| ఆద్యావితి లఘుపంచమూలమహాపంచమూలౌ, అంత్యస్తృణపంచమూలమిత్యర్థః, ఇతరౌ మధ్యౌ వల్లీసంజ్ఞః కంటకసంజ్ఞకశ్చేత్యర్థః||77||
Adhikarana 39 (78) · Śloka 78
త్రివృతాదికమన్యత్రోపదేక్ష్యామః ||78||
त्रिवृतादिकमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||७८||
🔊 Audio coming soon
కేచిదత్ర వృద్ధాః పఠంతి- త్రివృదాదికమిత్యాది||78||
Adhikarana 40 (79) · Śloka 79
సమాసేన గణా హ్యేతే ప్రోక్తాస్తేషాం తు విస్తరం | చికిత్సితేషు వక్ష్యామి, ... |79|
समासेन गणा ह्येते प्रोक्तास्तेषां तु विस्तरम् | चिकित्सितेषु वक्ष्यामि, ... |७९|
🔊 Audio coming soon
అయమేషాం సంక్షేప ఇతి దర్శయన్నాహ- సమాసేనేత్యాది||79||-
Adhikarana 41 (79-80) · Śloka 80
... జ్ఞాత్వా దోషబలాబలం ||79|| ఏభిర్లేపాన్ కషాయాంశ్చ తైలం సర్పీంషి పానకాన్ | ప్రవిభజ్య యథాన్యాయం కుర్వీత మతిమాన్ భిషక్ ||80||
... ज्ञात्वा दोषबलाबलम् ||७९|| एभिर्लेपान् कषायांश्च तैलं सर्पींषि पानकान् | प्रविभज्य यथान्यायं कुर्वीत मतिमान् भिषक् ||८०||
🔊 Audio coming soon
కిమేభిర్గణైః కర్తవ్యమిత్యాహ- జ్ఞాత్వేత్యాది| దోషబలాబలమితి దోషాదిబలాబలమిత్యర్థః, తేన సర్వేషామేవ పరీక్షాణామవరోధః కృతో భవతి| కషాయశబ్దేనాత్ర శృతశీతస్వరసఫాంటకల్కభేదాః పంచోచ్యంతే| పీయంత ఇతి పానకా యూషమండాదయః కథ్యంతే, కషాయాంశ్చేతి చకారాదనుక్తా గుడాదిసంస్కారాః సముచ్చీయంతే||79-80||
Adhikarana 42 (81) · Śloka 81
ధూమవర్షానిలక్లేదైః సర్వర్తుష్వనభిద్రుతే | గ్రాహయిత్వా గృహే న్యస్యేద్విధినౌషధసంగ్రహం ||81||
धूमवर्षानिलक्लेदैः सर्वर्तुष्वनभिद्रुते | ग्राहयित्वा गृहे न्यस्येद्विधिनौषधसङ्ग्रहम् ||८१||
🔊 Audio coming soon
అత్ర కేచిద్వృద్ధాః పఠంతి- ధూమేత్యాది| ఏతదుక్తం భవతి- విధినౌషధసంగ్రహం గ్రాహయిత్వా ధూమాదిభిరనుపద్రుతే గృహే నిక్షిపేదితి||81||
Adhikarana 43 (82) · Śloka 82
సమీక్ష్య దోషభేదాంశ్చ భిన్నాన్ మిశ్రాన్ భిన్నాన్ ప్రయోజయేత్ | పృథఙ్మిశ్రాన్ సమస్తాన్వా గణం వా వ్యస్తసంహతం ||82||
समीक्ष्य दोषभेदांश्च भिन्नान् मिश्रान् भिन्नान् प्रयोजयेत् | पृथङ्मिश्रान् समस्तान्वा गणं वा व्यस्तसंहतम् ||८२||
🔊 Audio coming soon
కథమేతే ద్రవ్యగణా యోజ్యా ఇత్యాహ- సమీక్ష్యేత్యాది| అయమర్థః- దోషభేదాన్ పృథక్ కోఽర్థః? భిన్నాన్ దృష్ట్వా, గణాన్ భిన్నాన్ అమిశ్రాన్ ప్రయోజయేత్| మిశ్రాన్ వా కోఽర్థః? ద్వంద్వాన్ దోషభేదాన్ వా సమీక్ష్య మిశ్రాన్ గణాన్ ప్రయోజయేత్| సమస్తాన్ వా దోషభేదాన్ సమీక్ష్య సంయుక్తాంస్త్రీనేవ ప్రయోజయేదితి| గణేనాపి గణస్య సంయోగోఽభిప్రేతః| తదుక్తం- “వర్గమపి వర్గేణ సహ యోజయేత్” ఇతి| అయం చార్థః ప్రతిగణం చకారకరణాల్లభ్యతే| ఏకస్యైవ గణస్య యథాఽవచారణం కరణీయం తథా నిర్దిశన్నాహ- గణం వేత్యాది| వ్యస్తం ద్విత్రిచతురాదిద్రవ్యయోగః, సంహతం సమస్తద్రవ్యయోగః| ఇయం పునః పరిభాషా గణవిషయైవ జ్ఞేయా నాన్యయోగేషు| కేచిత్ పునరిమాం పరిభాషాం నాధీయత ఇతి||82||
Adhikarana puShpikA · Śloka 38
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యసంగ్రహణీయో నామాష్టత్రింశోఽధ్యాయః ||38||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यसङ्ग्रहणीयो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ||३८||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానేఽష్టత్రింశత్తమోఽధ్యాయః||38||