41. dravyaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દ્રવ્યવિશેષવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| દ્રવ્યસ્ય વિશેષો ભેદઃ પાર્થિવાદિકઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

તત્ર પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાનાં સમુદાયાદ્દ્રવ્યાભિનિર્વૃત્તિઃ, ઉત્કર્ષસ્ત્વભિવ્યઞ્જકો ભવતિ- ઇદં પાર્થિવમિદમાપ્યમિદં તૈજસમિદં વાયવ્યમિદમાકાશીયમિતિ ||૩||

તત્ર સર્વેષામેવ દ્રવ્યાણાં પઞ્ચભૂતાભિનિર્વૃત્તત્વાત્ પૃથગ્દ્રવ્યાણાં પૃથિવ્યાદ્યારબ્ધાનાં પરમાર્થભેદો નાસ્તીત્યુત્કર્ષોપાધિભેદં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| સમુદાયાત્ સમવાયાત્| દ્રવ્યાભિનિર્વૃત્તિર્દ્રવ્યજન્મ| અભિવ્યઞ્જકો જ્ઞાપકઃ||૩||

Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4

તત્ર સ્થૂલસાન્દ્રમન્દસ્થિરગુરુકઠિનં ગન્ધબહુલમીષત્કષાયં પ્રાયશો મધુરમિતિ પાર્થિવં; તત્ સ્થૈર્યબલગૌરવસઙ્ઘાતોપચયકરં વિશેષતશ્ચાધોગતિસ્વભાવમિતિ(૧) |૪|

તત્ર પ્રભૂતં દ્રવ્યાભિવ્યક્તિકારણં પૃથિવ્યાદિભૂતગુણોત્કર્ષં નિર્દિશન્નાહ- તત્ર સ્થૂલેત્યાદિ| સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મવિપરીતઃ, સાન્દ્રસ્તનુવિપર્યયઃ, મન્દસ્તીક્ષ્ણવિપર્યયઃ, સરવિપરીતઃ સ્થિરઃ, ગુરુશ્ચિરપાકી, કઠિનો મૃદુવિપરીતઃ| પાર્થિવસ્ય લક્ષણાભિધાનેન ગુણવત્ત્વમભિધાય ક્રિયાવત્ત્વં દર્શયન્નાહ- તત્ર સ્થૈર્યેત્યાદિ| સ્થૈર્યમચલત્વં, સઙ્ઘાતઃ કાઠિન્યમ્, ઉપચયો બૃંહણમ્||૪(૧)||

Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4

શીતસ્તિમિતસ્નિગ્ધમન્દગુરુસરસાન્દ્રમૃદુપિચ્છિલં રસબહુલમીષત્કષાયામ્લલવણં મધુરરસપ્રાયમાપ્યં; તત્ સ્નેહનહ્લાદનક્લેદનબન્ધનવિષ્યન્દનકરમિતિ;(૨) |૪|

ઇદાનીમાપ્યદ્રવ્યમબ્ગુણોત્કર્ષેણ ભિન્નં દર્શયન્નાહ- શીતમિત્યાદિ| સ્તિમિતમાર્દ્રં, જડમિત્યન્યે| આપ્યસ્ય લક્ષણાભિધાનેન ગુણવત્ત્વમભિધાય ક્રિયાવત્ત્વં દર્શયન્નાહ- તત્ સ્નેહનેત્યાદિ| હ્લાદનં સુખોત્પાદનં, ક્લેદનમાર્દ્રભાવઃ, બન્ધનં સંહત્યાપાદનં, વિષ્યન્દનં દ્રવસ્રુતિઃ||૪ (૨)||

Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4

ઉષ્ણતીક્ષ્ણસૂક્ષ્મરૂક્ષખરલઘુવિશદં રૂપબહુલમીષદમ્લલવણં કટુકરસપ્રાયં વિશેષતશ્ચોર્ધ્વગતિસ્વભાવમિતિ તૈજસં; તદ્દહનપચનદારણતાપનપ્રકાશનપ્રભાવર્ણકરમિતિ;(૩) |૪|

આગ્નેયદ્રવ્યલક્ષણં તદ્ભૂતગુણોત્કર્ષેણ દર્શયન્નાહ- ઉષ્ણેત્યાદિ| તીક્ષ્ણં રાજિકામરિચાદિવત્, સૂક્ષ્મં સ્રોતોનુસરણશીલં, વિશદં પિચ્છિલવિપરીતમ્| તસ્ય ક્રિયાવત્ત્વં દર્શયન્નાહ- દહનેત્યાદિ| દહનં ભસ્મસાત્કરણં, પચનમાહારાદિપાકઃ, દારણં વ્રણાદેઃ, તાપનં શરીરાદિસન્તાપનં, પ્રકાશનમભિવ્યક્તિઃ, પ્રભા તેજઃ, વર્ણો ગૌરાદિઃ||૪(૩)||

Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4

સૂક્ષ્મરૂક્ષખરશિશિરલઘુવિશદં સ્પર્શબહુલમીષત્તિક્તં વિશેષતઃ કષાયમિતિ વાયવીયં; તદ્વૈશદ્યલાઘવગ્લપનવિરૂક્ષણવિચારણકરમિતિ;(૪) |૪|

વાયુગુણોત્કર્ષાદ્વાયવ્યં દ્રવ્યવિશેષં દર્શયન્નાહ- સૂક્ષ્મેત્યાદિ| ખરં કર્કોટકફલવત્, શિશિરં શીતં, વિશદં ધૂલિવત્| તસ્યૈવ કર્મ દર્શયન્નાહ- તદ્વૈશદ્યેત્યાદિ| ગ્લપનમવૃષ્યત્વં, વિચારણં મનસોઽનેકવિકલ્પકારણં; ‘વિચરણકરમ્’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર ગતિવિશેષકરમિત્યર્થઃ; ‘વિધારણમ્’ ઇત્યન્યે||૪(૪)||

Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4

શ્લક્ષ્ણસૂક્ષ્મમૃદુવ્યવાયિવિશદવિવિક્તમવ્યક્તરસં શબ્દબહુલમાકાશીયં; તન્માર્દવશૌષિર્યલાઘવકરમિતિ(૫) ||૪||

આકાશગુણોત્કર્ષેણાકાશીયં દ્રવ્યવિશેષં દર્શયન્નાહ- શ્લક્ષ્ણેત્યાદિ| શ્લક્ષ્ણં મસૃણં, મૃદુ કોમલં, વ્યવાયીતિ સમસ્તદેહં વ્યાપ્ય પશ્ચાત્ પાકં ગચ્છતિ વિષમદ્યવત્, વિવિક્તં પૃથગ્ભૂતમ્, અવયવદ્વારેણ શૂન્યમિત્યન્યે, અવ્યક્તરસં મધુરાદિરસવિશેષાનુપલબ્ધેઃ| તસ્ય કર્માણિ નિર્દિશન્નાહ- તન્માર્દવેત્યાદિ| શૌષિર્યં છિદ્રભાવઃ ||૪(૫)||

Adhikarana 8 (5) · Śloka 5

અનેન નિદર્શનેન નાનૌષધીભૂતં જગતિ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમસ્તીતિ કૃત્વા તં તં યુક્તિવિશેષમર્થં ચાભિસમીક્ષ્ય સ્વવીર્યગુણયુક્તાનિ દ્રવ્યાણિ કાર્મુકાણિ ભવન્તિ | તાનિ યદા કુર્વન્તિ સ કાલઃ, યત્ કુર્વન્તિ તત્ કર્મ, યેન કુર્વન્તિ તદ્વીર્યં, યત્ર કુર્વન્તિ તદધિકરણં, યથા કુર્વન્તિ સ ઉપાયઃ, યન્નિષ્પાદયન્તિ તત્ ફલમિતિ ||૫||

ઇદાનીં સર્વસ્યૈવ જગતઃ સ્થાવરજઙ્ગમાખ્યસ્ય પાઞ્ચભૌતિકત્વેન સર્વમૌષધં ક્રિયાગુણયોગાદિભિર્દર્શયન્નાહ- અનેનેત્યાદિ| નાનૌષધિભૂતમિતિ અનૌષધિભૂતં દ્રવ્યં નાસ્તીતિ સમ્બન્ધઃ| યુક્તિવિશેષમિતિ યુક્તિવિશેષો યોજનાવિશેષસ્તોયાગ્નિસંસ્કારવાસનભાવનામાત્રાકાલાદ્યપેક્ષઃ| અર્થં ચેતિ| અર્થઃ પ્રયોજનં નાનાવ્યાધિનિર્ઘાતનં, વીર્યં શક્તિઃ શીતોષ્ણાદયો વાઽષ્ટૌ શક્તિમન્તો ગુણાઃ, ગુણા ગુર્વાદયઃ, અન્યે તુ વીર્યપ્રધાના ગુણા વીર્યગુણાસ્તે પુનઃ સરત્વાદયઃ| કાર્મુકાણિ કાર્યકરાણિ| તાનિ દ્રવ્યાણિ યદા યસ્મિન્ કાલે, ક્રિયાં કુર્વન્તિ સ કાલઃ; કાલશ્ચ સંવત્સરાત્મા ઋત્વાખ્યઃ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણશ્ચાતુરાવસ્થિકશ્ચાભિપ્રેતઃ| યદિત્યાદિ કર્મશબ્દેનાત્ર ભેષજદ્રવ્યવ્યાપારઃ શોધનાદિરુક્તઃ| યેનેત્યાદિ| વીર્યમિતિ શક્તિઃ| યત્રેત્યાદિ| અધિકરણમિતિ પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયિલક્ષણઃ પુરુષોઽધિકરણમ્| યથેત્યાદિ| યેન સ્વરસકલ્કશૃતશીતફાણ્ટઘૃતતૈલલેહમોદકોત્કારિકાદિપ્રકારેણ કુર્વન્તિ સ ઉપાયઃ| યદિતિ સ્વાસ્થ્યમસ્વાસ્થ્યં વા||૫||

Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9

તત્ર, વિરેચનદ્રવ્યાણિ પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠાનિ, પૃથિવ્યાપો ગુર્વ્યઃ, તાનિ ગુરુત્વાદધો ગચ્છન્તિ, તસ્માદ્વિરેચનમધોગુણભૂયિષ્ઠમનુમાનાત્ ; વમનદ્રવ્યાણ્યગ્નિવાયુગુણભૂયિષ્ઠાનિ, અગ્નિવાયુ હિ લઘૂ, લઘુત્વાચ્ચ તાન્યૂર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ, તસ્માદ્વમનમપ્યૂર્ધ્વગુણભૂયિષ્ઠમ્; ઉભયગુણભૂયિષ્ઠમુભયતોભાગમ્; આકાશગુણભૂયિષ્ઠં સંશમનં; સાઙ્ગ્રાહિકમનિલગુણભૂયિષ્ઠમ્, અનિલસ્ય શોષણાત્મકત્વાત્; દીપનમગ્નિગુણભૂયિષ્ઠં, તત્સમાનત્વાત્; લેખનમનિલાનલગુણભૂયિષ્ઠં; બૃંહણં પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠમ્; એવમૌષધકર્માણ્યનુમાનાત્ સાધયેત્ ||૬|| ભવન્તિ ચાત્ર- ભૂતેજોવારિજૈર્દ્રવ્યૈઃ શમં યાતિ સમીરણઃ | ભૂમ્યમ્બુવાયુજૈઃ પિત્તં ક્ષિપ્રમાપ્નોતિ નિર્વૃતિમ્ ||૭|| ખતેજોઽનિલજૈઃ શ્લેષ્મા શમમેતિ શરીરિણામ્ | વિયત્પવનજાતાભ્યાં વૃદ્ધિમભ્યેતિ મારુતઃ ||૮|| આગ્નેયમેવ યદ્દ્રવ્યં તેન પિત્તમુદીર્યતે | વસુધાજલજાતાભ્યાં બલાસઃ પરિવર્ધતે ||૯||

તત્રેત્યાદિ| ગુરુત્વાદિતિ ગુરુત્વલઘુત્વે ચેહ પ્રભાવવિશેષાધિષ્ઠિતે ત્રિવૃતાદિમદનફલાદિદ્રવ્યસમવેતે ગ્રાહ્યે, ન તુ ગુરુત્વલઘુત્વમાત્રે; અન્યથા મત્સ્યપિષ્ટાન્નમસૂરાદીનાં વિરેચકત્વં કપિઞ્જલલાવાદીનાં ચ વામનીયત્વં સ્યાત્| અધો ગચ્છન્તિ ઉપલાદિવત્| અધોગુણભૂયિષ્ઠં પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠમિત્યર્થઃ| વમનેત્યાદિ ઊર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તીતિ ધૂમવજ્જ્વાલાવચ્ચ| વમનદ્રવ્યમૂર્ધ્વગુણભૂયિષ્ઠમ્ અગ્નિવાયુગુણભૂયિષ્ઠમિત્યર્થઃ| ઉભયગુણભૂયિષ્ઠમિતિ વિરેચનવમનનિર્દિષ્ટભૂતચતુષ્ટયગુણભૂયિષ્ઠમિત્યર્થઃ| સંશમનમિતિ “ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ| સમીકરોતિ ક્રુદ્ધાંશ્ચ તત્ સંશમનમુચ્યતે” ઇતિ| લેખનં કફમેદસોઃ| નિર્વૃતિઃ શાન્તિઃ||૬-૯||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

એવમેતદ્ગુણાધિક્યં દ્રવ્યે દ્રવ્યે વિનિશ્ચિતમ્ | દ્વિશો વા બહુશો વાઽપિ જ્ઞાત્વા દોષેષુ ચાચરેત્ ||૧૦||

એવમિત્યાદિ| એવમનેન પ્રકારેણ| એતત્ પૂર્વોક્તમ્| દ્વિશ ઇતિ દ્વયોર્દ્વયોર્દોષયોઃ| બહુશ ઇતિ બહૂનાં દોષાણામિત્યર્થઃ| દોષેષુ ચાચરેદિતિ ચકારાદ્રોગેષ્વપ્યેવમાચરેદિતિ સમુચ્ચીયતે||૧૦||

Adhikarana 11 (11) · Śloka 11

તત્ર ય ઇમે ગુણા વીર્યસઞ્જ્ઞકાઃ શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષમૃદુતીક્ષ્ણપિચ્છિલવિશદાસ્તેષાં તીક્ષ્ણોષ્ણાવાગ્નેયૌ, શીતપિચ્છિલાવમ્બુગુણભૂયિષ્ઠૌ , પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠઃ સ્નેહઃ, તોયાકાશગુણભૂયિષ્ઠં મૃદુત્વં, વાયુગુણભૂયિષ્ઠં રૌક્ષ્યં, ક્ષિતિસમીરણગુણભૂયિષ્ઠં વૈશદ્યં; વિપાકાવુક્તગુણૌ | તત્ર, ઉષ્ણસ્નિગ્ધૌ વાતઘ્નૌ, શીતમૃદુપિચ્છિલાઃ પિત્તઘ્નાઃ, તીક્ષ્ણરૂક્ષવિશદાઃ શ્લેષ્મઘ્નાઃ ગુરુપાકો વાતપિત્તઘ્નઃ, લઘુપાકઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ | તેષાં મૃદુશીતોષ્ણાઃ સ્પર્શગ્રાહ્યાઃ, પિચ્છિલવિશદૌ ચક્ષુઃસ્પર્શાભ્યાં, સ્નિગ્ધરૂક્ષૌ ચક્ષુષા, તીક્ષ્ણો મુખે દુઃખોત્પાદનાત્ | ગુરુપાકઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રતયા કફોત્ક્લેશેન ચ, લઘુર્બદ્ધવિણ્મૂત્રતયા મારુતકોપેન ચ | તત્ર તુલ્યગુણેષુ ભૂતેષુ રસવૈશેષ્યમુપલક્ષયેત્ | તદ્યથા- મધુરો ગુરુશ્ચ પાર્થિવઃ, મધુરઃ સ્નિગ્ધશ્ચાપ્ય ઇતિ ||૧૧||

તત્રેત્યાદિ| ઇમે વક્ષ્યમાણાઃ| વિપાકયોર્મધુરકટુકયોઃ પ્રાગુક્તા ગુણાઃ| તત્રોષ્ણેત્યાદિ ઉષ્ણસ્નિગ્ધૌ વીર્યસઞ્જ્ઞૌ ગુણૌ| તેષામષ્ટાનાં વીર્યાણાં મધ્યે| મુખે દુઃખોત્પાદનાદિતિ અત્ર ચાર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન ઘ્રાણદુઃખોત્પાદનાચ્ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| સ્નિગ્ધશ્ચેતિ ચાકારાદ્ગુરુશ્ચ||૧૧||

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

ભવતિ ચાત્ર- ગુણા ય ઉક્તા દ્રવ્યેષુ શરીરેષ્વપિ તે તથા | સ્થાનવૃદ્ધિક્ષયાસ્તસ્માદ્દેહિનાં દ્રવ્યહેતુકાઃ ||૧૨||

ગુણા ઇત્યાદિ| ગુણા વિંશતિરધિકા વા| સ્થાનં દોષધાતુમલસામ્યેનાવસ્થાનં, વૃદ્ધિર્દોષાદેરાધિક્યં, ક્ષયઃ હ્રાસો દોષાદીનામ્| દ્રવ્યહેતુકાઃ પાઞ્ચભૌતિકદ્રવ્યહેતુકાઃ||૧૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 41

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યવિશેષવિજ્ઞાનીયો નામૈકચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને એકચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૧||