Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

૪૧. દ્રવ્યવિશેષવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨

અથાતો દ્રવ્યવિશેષવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

View original

अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now we shall explain the chapter concerning the distinctive classes of dravya, as taught by Bhagavan Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

અથાત ઇત્યાદિ| દ્રવ્યસ્ય વિશેષો ભેદઃ પાર્થિવાદિકઃ||૧-૨||

Meaning of the commentary

The distinctive division of dravya intended here is its classification as parthiva and the other elemental types.

Key terms

dravya
Substance, classified in this chapter according to the predominance of an elemental constituent.
visheSha (vishesha)
A distinction or division, here the division into parthiva and related classes.
pArthiva (parthiva)
The class characterized by predominance of the earth element.

Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩

તત્ર પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાનાં સમુદાયાદ્દ્રવ્યાભિનિર્વૃત્તિઃ, ઉત્કર્ષસ્ત્વભિવ્યઞ્જકો ભવતિ- ઇદં પાર્થિવમિદમાપ્યમિદં તૈજસમિદં વાયવ્યમિદમાકાશીયમિતિ ||૩||

View original

तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||

Meaning of the śloka

A dravya comes into being through the combined presence of prithvi, ap, tejas, vayu and akasha. The predominance of one element makes its character evident, allowing it to be described as parthiva, apya, taijasa, vayavya or akashiya.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

તત્ર સર્વેષામેવ દ્રવ્યાણાં પઞ્ચભૂતાભિનિર્વૃત્તત્વાત્ પૃથગ્દ્રવ્યાણાં પૃથિવ્યાદ્યારબ્ધાનાં પરમાર્થભેદો નાસ્તીત્યુત્કર્ષોપાધિભેદં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| સમુદાયાત્ સમવાયાત્| દ્રવ્યાભિનિર્વૃત્તિર્દ્રવ્યજન્મ| અભિવ્યઞ્જકો જ્ઞાપકઃ||૩||

Meaning of the commentary

Because every substance is produced from all five bhutas, substances originating from prithvi and the other elements have no absolute difference in their fundamental composition. Their distinction is therefore conditional upon the predominance of a particular element. Samudaya means their combined or inherent conjunction; dravyabhinirvritti means the birth of a substance; and abhivyanjaka means that which reveals or indicates its class.

Key terms

pa~jcamahAbhUta (panca-mahabhuta)
The five constituent elements: prithvi, ap, tejas, vayu and akasha.
utkarSha (utkarsha)
Predominance of one constituent element, which makes a substance's class evident.
abhivya~jjaka (abhivyanjaka)
That which reveals or indicates the elemental character of a substance.
dravyAbhinirvRutti (dravyabhinirvritti)
The coming into being or birth of a substance.

Adhikarana ૩ (૪(૧)) · Śloka ૪

તત્ર સ્થૂલસાન્દ્રમન્દસ્થિરગુરુકઠિનં ગન્ધબહુલમીષત્કષાયં પ્રાયશો મધુરમિતિ પાર્થિવં; તત્ સ્થૈર્યબલગૌરવસઙ્ઘાતોપચયકરં વિશેષતશ્ચાધોગતિસ્વભાવમિતિ(૧) |૪|

View original

तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|

Meaning of the śloka

A parthiva substance is generally gross, dense, dull, stable, heavy and hard; it has abundant smell, is slightly astringent and is predominantly sweet. It produces steadiness, strength, heaviness, compactness and bodily increase, and has a particular tendency to move downward.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

તત્ર પ્રભૂતં દ્રવ્યાભિવ્યક્તિકારણં પૃથિવ્યાદિભૂતગુણોત્કર્ષં નિર્દિશન્નાહ- તત્ર સ્થૂલેત્યાદિ| સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મવિપરીતઃ, સાન્દ્રસ્તનુવિપર્યયઃ, મન્દસ્તીક્ષ્ણવિપર્યયઃ, સરવિપરીતઃ સ્થિરઃ, ગુરુશ્ચિરપાકી, કઠિનો મૃદુવિપરીતઃ| પાર્થિવસ્ય લક્ષણાભિધાનેન ગુણવત્ત્વમભિધાય ક્રિયાવત્ત્વં દર્શયન્નાહ- તત્ર સ્થૈર્યેત્યાદિ| સ્થૈર્યમચલત્વં, સઙ્ઘાતઃ કાઠિન્યમ્, ઉપચયો બૃંહણમ્||૪(૧)||

Meaning of the commentary

The passage identifies a substance as parthiva when the qualities of prithvi are strongly predominant and thereby manifest its character. Gross is the opposite of subtle; dense is the opposite of thin; dull is the opposite of sharp; stable is the opposite of mobile; heavy is slow to digest; and hard is the opposite of soft. After defining parthiva substance by its qualities, the text describes its attributed actions. Sthairya means immobility or steadiness, sanghata means hardness or compactness, and upacaya means brimhana, bodily increase or building up.

Key terms

pArthiva (parthiva)
A substance whose earth-element qualities predominate.
sthairya
Steadiness or immobility attributed to parthiva substances.
sa~gghAta (sanghata)
Compactness or hardness.
upacaya
Increase or building up, glossed as brimhana.
adhogati
A tendency toward downward movement.

Adhikarana ૪ (૪ (૨)) · Śloka ૪

શીતસ્તિમિતસ્નિગ્ધમન્દગુરુસરસાન્દ્રમૃદુપિચ્છિલં રસબહુલમીષત્કષાયામ્લલવણં મધુરરસપ્રાયમાપ્યં; તત્ સ્નેહનહ્લાદનક્લેદનબન્ધનવિષ્યન્દનકરમિતિ;(૨) |૪|

View original

शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|

Meaning of the śloka

An apya substance is cold, moist or still, unctuous, dull, heavy, mobile, dense, soft and slimy. It is rich in taste, slightly astringent, sour and salty, and predominantly sweet. It produces unctuousness, pleasantness, moistening, cohesion and flowing or exudation.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ઇદાનીમાપ્યદ્રવ્યમબ્ગુણોત્કર્ષેણ ભિન્નં દર્શયન્નાહ- શીતમિત્યાદિ| સ્તિમિતમાર્દ્રં, જડમિત્યન્યે| આપ્યસ્ય લક્ષણાભિધાનેન ગુણવત્ત્વમભિધાય ક્રિયાવત્ત્વં દર્શયન્નાહ- તત્ સ્નેહનેત્યાદિ| હ્લાદનં સુખોત્પાદનં, ક્લેદનમાર્દ્રભાવઃ, બન્ધનં સંહત્યાપાદનં, વિષ્યન્દનં દ્રવસ્રુતિઃ||૪ (૨)||

Meaning of the commentary

The text distinguishes apya substances through predominance of the qualities of ap, the water element. Stimita is explained as moist, while some interpret it as inert or dull. Having stated its qualities, the passage gives its attributed actions: hladana is producing comfort or pleasantness, kledana is creating a moist condition, bandhana is bringing about cohesion, and vishyandana is the flowing out of liquid.

Key terms

Apya (apya)
A substance whose water-element qualities predominate.
stimita
Explained as moist; an alternative commentary gloss is inert or dull.
kledana
The action of creating moisture.
bandhana
The action of bringing about cohesion or combination.
viShyandana (vishyandana)
The flowing or exudation of liquid.

Adhikarana ૫ (૪(૩)) · Śloka ૪

ઉષ્ણતીક્ષ્ણસૂક્ષ્મરૂક્ષખરલઘુવિશદં રૂપબહુલમીષદમ્લલવણં કટુકરસપ્રાયં વિશેષતશ્ચોર્ધ્વગતિસ્વભાવમિતિ તૈજસં; તદ્દહનપચનદારણતાપનપ્રકાશનપ્રભાવર્ણકરમિતિ;(૩) |૪|

View original

उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|

Meaning of the śloka

A taijasa substance is hot, sharp, subtle, dry, rough, light and non-slimy or clear. It is rich in visible form or color, is slightly sour and salty, and is predominantly pungent. It has a particular tendency to move upward. It produces burning, digestion or transformation, splitting, heating, manifestation, brilliance and complexion or color.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

આગ્નેયદ્રવ્યલક્ષણં તદ્ભૂતગુણોત્કર્ષેણ દર્શયન્નાહ- ઉષ્ણેત્યાદિ| તીક્ષ્ણં રાજિકામરિચાદિવત્, સૂક્ષ્મં સ્રોતોનુસરણશીલં, વિશદં પિચ્છિલવિપરીતમ્| તસ્ય ક્રિયાવત્ત્વં દર્શયન્નાહ- દહનેત્યાદિ| દહનં ભસ્મસાત્કરણં, પચનમાહારાદિપાકઃ, દારણં વ્રણાદેઃ, તાપનં શરીરાદિસન્તાપનં, પ્રકાશનમભિવ્યક્તિઃ, પ્રભા તેજઃ, વર્ણો ગૌરાદિઃ||૪(૩)||

Meaning of the commentary

The passage identifies an agneya or taijasa substance through predominance of the qualities of the fire element. Tikshna is illustrated by rajika and marica; sukshma means having a tendency to follow or penetrate the channels; and vishada is the opposite of picchila. Its attributed actions are then explained: dahana is reducing to ashes, pacana includes digestion or transformation of food and related material, darana is opening or splitting a wound and similar structures, tapana is producing heat or distress in the body, and prakashana is making something manifest. Prabha means brilliance or radiance, and varna includes fair or other coloration.

Key terms

taijasa
A substance whose fire-element qualities predominate.
sUkShma (sukshma)
Subtle, interpreted here as able to follow or penetrate the channels.
vishada
Clear or non-slimy, the opposite of picchila.
pacana
Digestion or transformation, including that of food.
prakAshana (prakashana)
Making something manifest or perceptible.

Adhikarana ૬ (૪(૪)) · Śloka ૪

સૂક્ષ્મરૂક્ષખરશિશિરલઘુવિશદં સ્પર્શબહુલમીષત્તિક્તં વિશેષતઃ કષાયમિતિ વાયવીયં; તદ્વૈશદ્યલાઘવગ્લપનવિરૂક્ષણવિચારણકરમિતિ;(૪) |૪|

View original

सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|

Meaning of the śloka

A substance dominated by vayu is subtle, dry, rough, cool, light and clear; touch is prominent in it, its taste is slightly bitter and especially astringent. It produces clarity, lightness, glapana, dryness and vicharana.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

વાયુગુણોત્કર્ષાદ્વાયવ્યં દ્રવ્યવિશેષં દર્શયન્નાહ- સૂક્ષ્મેત્યાદિ| ખરં કર્કોટકફલવત્, શિશિરં શીતં, વિશદં ધૂલિવત્| તસ્યૈવ કર્મ દર્શયન્નાહ- તદ્વૈશદ્યેત્યાદિ| ગ્લપનમવૃષ્યત્વં, વિચારણં મનસોઽનેકવિકલ્પકારણં; ‘વિચરણકરમ્’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર ગતિવિશેષકરમિત્યર્થઃ; ‘વિધારણમ્’ ઇત્યન્યે||૪(૪)||

Meaning of the commentary

The commentary identifies this class through the predominance of vayu qualities. Khara means rough, compared with the fruit of karkotaka; shishira means cold; and vishada is compared to dust-like clearness or non-sliminess. Glapana is explained as reducing sexual potency. Vicharana is explained as causing many alternatives or shifting thoughts in the mind. Other readings have vicharana-kara, understood as producing a particular kind of movement, while another reads vidharana.

Key terms

vAyavIya (vayaviya)
A substance in which qualities associated with vayu predominate.
khara
Rough, illustrated by the commentary with karkotaka fruit.
glapana
Explained here as reducing sexual potency.
vicAraNa (vicharana)
Explained as causing multiple alternatives or shifting considerations in the mind; variant readings give other senses.

Adhikarana ૭ (૪(૫)) · Śloka ૪

શ્લક્ષ્ણસૂક્ષ્મમૃદુવ્યવાયિવિશદવિવિક્તમવ્યક્તરસં શબ્દબહુલમાકાશીયં; તન્માર્દવશૌષિર્યલાઘવકરમિતિ(૫) ||૪||

View original

श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||

Meaning of the śloka

A substance dominated by akasha is smooth, subtle, soft, vyavayi, clear and distinct, has no clearly manifest taste, and has sound as a prominent quality. It produces softness, porousness and lightness.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

આકાશગુણોત્કર્ષેણાકાશીયં દ્રવ્યવિશેષં દર્શયન્નાહ- શ્લક્ષ્ણેત્યાદિ| શ્લક્ષ્ણં મસૃણં, મૃદુ કોમલં, વ્યવાયીતિ સમસ્તદેહં વ્યાપ્ય પશ્ચાત્ પાકં ગચ્છતિ વિષમદ્યવત્, વિવિક્તં પૃથગ્ભૂતમ્, અવયવદ્વારેણ શૂન્યમિત્યન્યે, અવ્યક્તરસં મધુરાદિરસવિશેષાનુપલબ્ધેઃ| તસ્ય કર્માણિ નિર્દિશન્નાહ- તન્માર્દવેત્યાદિ| શૌષિર્યં છિદ્રભાવઃ ||૪(૫)||

Meaning of the commentary

The commentary identifies this type through predominance of akasha qualities. Shlakshna means smooth and mridu means soft or tender. Vyavayi describes something that spreads throughout the body before undergoing digestion, with toxic liquor given as an example. Vivikta means separate or distinct; others explain it as empty through spaces between its parts. Its taste is called unmanifest because no particular rasa such as madhura can be perceived. Shaushirya means the condition of having openings or pores.

Key terms

AkAshIya (akashiya)
A substance in which qualities associated with akasha predominate.
vyavAyi (vyavayi)
Spreading through the whole body before undergoing digestion, according to the commentary.
avyaktarasa (avyakta-rasa)
Having no distinctly perceptible taste such as madhura.
shauShirya (shaushirya)
Porousness or the condition of having openings.

Adhikarana ૮ (૫) · Śloka ૫

અનેન નિદર્શનેન નાનૌષધીભૂતં જગતિ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમસ્તીતિ કૃત્વા તં તં યુક્તિવિશેષમર્થં ચાભિસમીક્ષ્ય સ્વવીર્યગુણયુક્તાનિ દ્રવ્યાણિ કાર્મુકાણિ ભવન્તિ | તાનિ યદા કુર્વન્તિ સ કાલઃ, યત્ કુર્વન્તિ તત્ કર્મ, યેન કુર્વન્તિ તદ્વીર્યં, યત્ર કુર્વન્તિ તદધિકરણં, યથા કુર્વન્તિ સ ઉપાયઃ, યન્નિષ્પાદયન્તિ તત્ ફલમિતિ ||૫||

View original

अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||

Meaning of the śloka

On this model, there is no substance in the world that cannot become medicinal. After examining the particular method of combining or preparing it and the intended purpose, substances endowed with their own virya and qualities become capable of action. The time when they act is kala; what they do is karma; that by which they act is virya; the locus where they act is adhikarana; the manner in which they act is upaya; and what they bring about is phala.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ઇદાનીં સર્વસ્યૈવ જગતઃ સ્થાવરજઙ્ગમાખ્યસ્ય પાઞ્ચભૌતિકત્વેન સર્વમૌષધં ક્રિયાગુણયોગાદિભિર્દર્શયન્નાહ- અનેનેત્યાદિ| નાનૌષધિભૂતમિતિ અનૌષધિભૂતં દ્રવ્યં નાસ્તીતિ સમ્બન્ધઃ| યુક્તિવિશેષમિતિ યુક્તિવિશેષો યોજનાવિશેષસ્તોયાગ્નિસંસ્કારવાસનભાવનામાત્રાકાલાદ્યપેક્ષઃ| અર્થં ચેતિ| અર્થઃ પ્રયોજનં નાનાવ્યાધિનિર્ઘાતનં, વીર્યં શક્તિઃ શીતોષ્ણાદયો વાઽષ્ટૌ શક્તિમન્તો ગુણાઃ, ગુણા ગુર્વાદયઃ, અન્યે તુ વીર્યપ્રધાના ગુણા વીર્યગુણાસ્તે પુનઃ સરત્વાદયઃ| કાર્મુકાણિ કાર્યકરાણિ| તાનિ દ્રવ્યાણિ યદા યસ્મિન્ કાલે, ક્રિયાં કુર્વન્તિ સ કાલઃ; કાલશ્ચ સંવત્સરાત્મા ઋત્વાખ્યઃ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણશ્ચાતુરાવસ્થિકશ્ચાભિપ્રેતઃ| યદિત્યાદિ કર્મશબ્દેનાત્ર ભેષજદ્રવ્યવ્યાપારઃ શોધનાદિરુક્તઃ| યેનેત્યાદિ| વીર્યમિતિ શક્તિઃ| યત્રેત્યાદિ| અધિકરણમિતિ પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયિલક્ષણઃ પુરુષોઽધિકરણમ્| યથેત્યાદિ| યેન સ્વરસકલ્કશૃતશીતફાણ્ટઘૃતતૈલલેહમોદકોત્કારિકાદિપ્રકારેણ કુર્વન્તિ સ ઉપાયઃ| યદિતિ સ્વાસ્થ્યમસ્વાસ્થ્યં વા||૫||

Meaning of the commentary

Because the whole world, including stationary and moving beings, is understood as composed of the five elements, the commentary says that anything may serve medicinally when its action, qualities and combination are properly considered. Yukti-visesha is a particular mode of formulation or use that depends on such factors as water, heating, processing, impregnation, repeated steeping, quantity and time. Artha is the intended purpose, described here as removing various diseases. Virya may mean power, or the eight potent qualities beginning with cold and hot; guna includes qualities beginning with guru, while another view calls qualities such as mobility virya-gunas because potency predominates in them. Karmuka means capable of producing an effect. Kala includes season and conditions of cold, heat and rain, as well as the patient's stage. Karma is the medicinal operation, such as shodhana; adhikarana is the person constituted by the conjunction of the five great elements and the embodied self; upaya is the form of administration, such as expressed juice, paste, decoction, cold infusion, phanta, ghee, oil, linctus, modaka or utkarika; and phala may be health or ill health.

Key terms

yuktivisheSha (yukti-vishesha)
A particular method of formulation or use, assessed in relation to preparation, quantity, time and other factors.
kArmukANi (karmukani)
Capable of producing an effect or action.
adhikaraNa (adhikarana)
The locus in which an action occurs, explained here as the embodied person.
upAya (upaya)
The method or dosage form through which the action is carried out.
phala
The result produced, stated here as health or ill health.

Adhikarana ૯ (૬-૯) · Śloka ૯

તત્ર, વિરેચનદ્રવ્યાણિ પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠાનિ, પૃથિવ્યાપો ગુર્વ્યઃ, તાનિ ગુરુત્વાદધો ગચ્છન્તિ, તસ્માદ્વિરેચનમધોગુણભૂયિષ્ઠમનુમાનાત્ ; વમનદ્રવ્યાણ્યગ્નિવાયુગુણભૂયિષ્ઠાનિ, અગ્નિવાયુ હિ લઘૂ, લઘુત્વાચ્ચ તાન્યૂર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ, તસ્માદ્વમનમપ્યૂર્ધ્વગુણભૂયિષ્ઠમ્; ઉભયગુણભૂયિષ્ઠમુભયતોભાગમ્; આકાશગુણભૂયિષ્ઠં સંશમનં; સાઙ્ગ્રાહિકમનિલગુણભૂયિષ્ઠમ્, અનિલસ્ય શોષણાત્મકત્વાત્; દીપનમગ્નિગુણભૂયિષ્ઠં, તત્સમાનત્વાત્; લેખનમનિલાનલગુણભૂયિષ્ઠં; બૃંહણં પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠમ્; એવમૌષધકર્માણ્યનુમાનાત્ સાધયેત્ ||૬|| ભવન્તિ ચાત્ર- ભૂતેજોવારિજૈર્દ્રવ્યૈઃ શમં યાતિ સમીરણઃ | ભૂમ્યમ્બુવાયુજૈઃ પિત્તં ક્ષિપ્રમાપ્નોતિ નિર્વૃતિમ્ ||૭|| ખતેજોઽનિલજૈઃ શ્લેષ્મા શમમેતિ શરીરિણામ્ | વિયત્પવનજાતાભ્યાં વૃદ્ધિમભ્યેતિ મારુતઃ ||૮|| આગ્નેયમેવ યદ્દ્રવ્યં તેન પિત્તમુદીર્યતે | વસુધાજલજાતાભ્યાં બલાસઃ પરિવર્ધતે ||૯||

View original

तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||

Meaning of the śloka

Purgative substances are understood as predominantly possessing the qualities of prithivi and ap; because these are heavy, they move downward. Emetic substances predominantly possess agni and vayu qualities; because these are light, they rise upward. A substance acting in both directions has both sets of qualities. A shamana substance is predominantly associated with akasha; a sangrahika substance with anila because of its drying nature; a dipana substance with agni because of similarity; a lekhana substance with anila and anala; and a brimhana substance with prithivi and ap. In this way, medicinal actions are to be inferred. Substances arising from earth, fire and water calm vata; those arising from earth, water and air calm pitta; those arising from space, fire and air calm shleshma. Substances arising from space and air increase vata; a substance solely of fiery character increases pitta; and those arising from earth and water increase balasa.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

તત્રેત્યાદિ| ગુરુત્વાદિતિ ગુરુત્વલઘુત્વે ચેહ પ્રભાવવિશેષાધિષ્ઠિતે ત્રિવૃતાદિમદનફલાદિદ્રવ્યસમવેતે ગ્રાહ્યે, ન તુ ગુરુત્વલઘુત્વમાત્રે; અન્યથા મત્સ્યપિષ્ટાન્નમસૂરાદીનાં વિરેચકત્વં કપિઞ્જલલાવાદીનાં ચ વામનીયત્વં સ્યાત્| અધો ગચ્છન્તિ ઉપલાદિવત્| અધોગુણભૂયિષ્ઠં પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠમિત્યર્થઃ| વમનેત્યાદિ ઊર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તીતિ ધૂમવજ્જ્વાલાવચ્ચ| વમનદ્રવ્યમૂર્ધ્વગુણભૂયિષ્ઠમ્ અગ્નિવાયુગુણભૂયિષ્ઠમિત્યર્થઃ| ઉભયગુણભૂયિષ્ઠમિતિ વિરેચનવમનનિર્દિષ્ટભૂતચતુષ્ટયગુણભૂયિષ્ઠમિત્યર્થઃ| સંશમનમિતિ “ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ| સમીકરોતિ ક્રુદ્ધાંશ્ચ તત્ સંશમનમુચ્યતે” ઇતિ| લેખનં કફમેદસોઃ| નિર્વૃતિઃ શાન્તિઃ||૬-૯||

Meaning of the commentary

The commentary cautions that heaviness and lightness here must be understood as joined with a specific prabhava in substances such as trivrit and madanaphala, rather than as heaviness or lightness alone. Otherwise fish, flour preparations and lentils would necessarily be purgative, while birds such as kapinjala and lava would necessarily be emetic. Downward movement is compared to a stone; upward movement to smoke and flame. A substance acting both ways predominantly has the qualities of all four elements identified for purgation and emesis. Shamana is defined as that which neither expels balanced doshas nor provokes them, but brings aggravated doshas toward balance. Lekhana is specified in relation to kapha and medas, and nirvriti means calming or relief.

Key terms

virecana (virechana)
Downward purgative action in the source's classification.
vamana
Upward emetic action in the source's classification.
prabhAvavisheSha (prabhava-vishesha)
A particular specific potency that the commentary says must accompany heaviness or lightness.
saMshamana (samshamana)
An action said to avoid expelling or provoking balanced doshas and to calm aggravated ones.
lekhana
A reducing or scraping action, specified by the commentary in relation to kapha and medas.
bRuMhaNa (brimhana)
A nourishing or building action associated here with earth and water qualities.

Adhikarana ૧૦ (૧૦) · Śloka ૧૦

એવમેતદ્ગુણાધિક્યં દ્રવ્યે દ્રવ્યે વિનિશ્ચિતમ્ | દ્વિશો વા બહુશો વાઽપિ જ્ઞાત્વા દોષેષુ ચાચરેત્ ||૧૦||

View original

एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||

Meaning of the śloka

In this way, determine which qualities predominate in each substance. Having understood their relation to pairs of doshas or to multiple doshas, one should act accordingly.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

એવમિત્યાદિ| એવમનેન પ્રકારેણ| એતત્ પૂર્વોક્તમ્| દ્વિશ ઇતિ દ્વયોર્દ્વયોર્દોષયોઃ| બહુશ ઇતિ બહૂનાં દોષાણામિત્યર્થઃ| દોષેષુ ચાચરેદિતિ ચકારાદ્રોગેષ્વપ્યેવમાચરેદિતિ સમુચ્ચીયતે||૧૦||

Meaning of the commentary

'In this way' refers to the method described previously, and 'this' refers to the predominance of qualities already explained. 'In pairs' means in relation to each pair of doshas, while 'multiply' means in relation to many doshas. The word 'and' in the instruction to act regarding the doshas also includes acting in the same manner with regard to diseases.

Key terms

guNAdhikya (gunadhikya)
Predominance of a particular quality within a substance.
dravya
A substance whose predominant qualities are to be determined.
doSha (dosha)
A bodily regulatory factor considered here singly in combinations of two or in larger combinations.

Adhikarana ૧૧ (૧૧) · Śloka ૧૧

તત્ર ય ઇમે ગુણા વીર્યસઞ્જ્ઞકાઃ શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષમૃદુતીક્ષ્ણપિચ્છિલવિશદાસ્તેષાં તીક્ષ્ણોષ્ણાવાગ્નેયૌ, શીતપિચ્છિલાવમ્બુગુણભૂયિષ્ઠૌ , પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠઃ સ્નેહઃ, તોયાકાશગુણભૂયિષ્ઠં મૃદુત્વં, વાયુગુણભૂયિષ્ઠં રૌક્ષ્યં, ક્ષિતિસમીરણગુણભૂયિષ્ઠં વૈશદ્યં; વિપાકાવુક્તગુણૌ | તત્ર, ઉષ્ણસ્નિગ્ધૌ વાતઘ્નૌ, શીતમૃદુપિચ્છિલાઃ પિત્તઘ્નાઃ, તીક્ષ્ણરૂક્ષવિશદાઃ શ્લેષ્મઘ્નાઃ ગુરુપાકો વાતપિત્તઘ્નઃ, લઘુપાકઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ | તેષાં મૃદુશીતોષ્ણાઃ સ્પર્શગ્રાહ્યાઃ, પિચ્છિલવિશદૌ ચક્ષુઃસ્પર્શાભ્યાં, સ્નિગ્ધરૂક્ષૌ ચક્ષુષા, તીક્ષ્ણો મુખે દુઃખોત્પાદનાત્ | ગુરુપાકઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રતયા કફોત્ક્લેશેન ચ, લઘુર્બદ્ધવિણ્મૂત્રતયા મારુતકોપેન ચ | તત્ર તુલ્યગુણેષુ ભૂતેષુ રસવૈશેષ્યમુપલક્ષયેત્ | તદ્યથા- મધુરો ગુરુશ્ચ પાર્થિવઃ, મધુરઃ સ્નિગ્ધશ્ચાપ્ય ઇતિ ||૧૧||

View original

तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||

Meaning of the śloka

Among the qualities designated as virya—cold, hot, unctuous, dry, soft, sharp, slimy and clear—sharpness and heat are predominantly fiery; coldness and sliminess predominantly watery; unctuousness predominantly earthy and watery; softness predominantly watery and spatial; dryness predominantly airy; and clarity predominantly earthy and airy. The qualities of the two vipakas have already been stated. Heat and unctuousness counter vata; coldness, softness and sliminess counter pitta; sharpness, dryness and clarity counter shleshma. Heavy vipaka counters vata and pitta, while light vipaka counters shleshma. Softness, coldness and heat are known by touch; sliminess and clarity by sight and touch; unctuousness and dryness by sight; and sharpness by the discomfort it produces in the mouth. Heavy vipaka is recognized by free passage of feces and urine and excitation of kapha, while light vipaka is recognized by restraint of feces and urine and aggravation of maruta. Where elements possess similar qualities, a distinction of taste should be observed: what is predominantly earthy is sweet and heavy, while what is predominantly watery is sweet and unctuous.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

તત્રેત્યાદિ| ઇમે વક્ષ્યમાણાઃ| વિપાકયોર્મધુરકટુકયોઃ પ્રાગુક્તા ગુણાઃ| તત્રોષ્ણેત્યાદિ ઉષ્ણસ્નિગ્ધૌ વીર્યસઞ્જ્ઞૌ ગુણૌ| તેષામષ્ટાનાં વીર્યાણાં મધ્યે| મુખે દુઃખોત્પાદનાદિતિ અત્ર ચાર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન ઘ્રાણદુઃખોત્પાદનાચ્ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| સ્નિગ્ધશ્ચેતિ ચાકારાદ્ગુરુશ્ચ||૧૧||

Meaning of the commentary

The opening refers to the eight qualities about to be described as virya. The qualities of the two vipakas—sweet and pungent—were explained earlier. In the statement beginning with heat and unctuousness, both are qualities bearing the designation virya and are being considered among the eight viryas. Where the verse says that sharpness is known from discomfort in the mouth, the conjunction is understood to add discomfort in the nose as another sign. Likewise, the conjunction in 'sweet and unctuous' also adds heaviness to the description of the water-predominant case.

Key terms

vIryasa~jj~jakAH guNAH (viryasanjnaka gunah)
The eight qualities designated as virya: cold, hot, unctuous, dry, soft, sharp, slimy and clear.
gurupAka (gurupaka)
Heavy vipaka, identified in the passage through its stated effects on elimination and kapha.
laghupAka (laghupaka)
Light vipaka, identified in the passage through its stated effects on elimination and maruta.
bhUyiShTha (bhuyishtha)
Predominantly composed of or characterized by a named element.
rasavaisheShya (rasavaisheshya)
A distinguishing feature of taste used where elemental qualities otherwise appear similar.

Adhikarana ૧૨ (૧૨) · Śloka ૧૨

ભવતિ ચાત્ર- ગુણા ય ઉક્તા દ્રવ્યેષુ શરીરેષ્વપિ તે તથા | સ્થાનવૃદ્ધિક્ષયાસ્તસ્માદ્દેહિનાં દ્રવ્યહેતુકાઃ ||૧૨||

View original

भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||

Meaning of the śloka

The qualities described in substances are likewise present in bodies. Therefore, the maintenance, increase and decrease occurring in embodied beings are caused by substances.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ગુણા ઇત્યાદિ| ગુણા વિંશતિરધિકા વા| સ્થાનં દોષધાતુમલસામ્યેનાવસ્થાનં, વૃદ્ધિર્દોષાદેરાધિક્યં, ક્ષયઃ હ્રાસો દોષાદીનામ્| દ્રવ્યહેતુકાઃ પાઞ્ચભૌતિકદ્રવ્યહેતુકાઃ||૧૨||

Meaning of the commentary

The qualities intended are the twenty qualities, or possibly more. 'Maintenance' means remaining in a balanced state of doshas, dhatus and malas; 'increase' means an excess of a dosha or another such constituent; and 'decrease' means their diminution. The substances said to cause these states are substances composed of the five elements.

Key terms

sthAna (sthana)
Maintenance in the balanced state of doshas, dhatus and malas.
vRuddhi (vriddhi)
Increase or excess of a dosha or another bodily constituent.
kShaya (kshaya)
Decrease or diminution of doshas or other bodily constituents.
pA~jcabhautika dravya (panchabhautika dravya)
A substance constituted from the five elements.

Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૪૧

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યવિશેષવિજ્ઞાનીયો નામૈકચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૧||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||

Meaning of the śloka

Thus ends the forty-first chapter, called Dravyavisheshavijnaniya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને એકચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૧||

Meaning of the commentary

Thus ends the forty-first chapter of the Sutrasthana in Shri Dalhana's commentary on Sushruta entitled Nibandhasangraha.

← 40. dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyādhyāyaḥ42. rasaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ →