Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો દ્રવ્યવિશેષવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
41. dravyaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
તત્ર પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાનાં સમુદાયાદ્દ્રવ્યાભિનિર્વૃત્તિઃ, ઉત્કર્ષસ્ત્વભિવ્યઞ્જકો ભવતિ- ઇદં પાર્થિવમિદમાપ્યમિદં તૈજસમિદં વાયવ્યમિદમાકાશીયમિતિ ||૩||
View original
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
તત્ર સ્થૂલસાન્દ્રમન્દસ્થિરગુરુકઠિનં ગન્ધબહુલમીષત્કષાયં પ્રાયશો મધુરમિતિ પાર્થિવં; તત્ સ્થૈર્યબલગૌરવસઙ્ઘાતોપચયકરં વિશેષતશ્ચાધોગતિસ્વભાવમિતિ(૧) |૪|
View original
तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
શીતસ્તિમિતસ્નિગ્ધમન્દગુરુસરસાન્દ્રમૃદુપિચ્છિલં રસબહુલમીષત્કષાયામ્લલવણં મધુરરસપ્રાયમાપ્યં; તત્ સ્નેહનહ્લાદનક્લેદનબન્ધનવિષ્યન્દનકરમિતિ;(૨) |૪|
View original
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4
ઉષ્ણતીક્ષ્ણસૂક્ષ્મરૂક્ષખરલઘુવિશદં રૂપબહુલમીષદમ્લલવણં કટુકરસપ્રાયં વિશેષતશ્ચોર્ધ્વગતિસ્વભાવમિતિ તૈજસં; તદ્દહનપચનદારણતાપનપ્રકાશનપ્રભાવર્ણકરમિતિ;(૩) |૪|
View original
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4
સૂક્ષ્મરૂક્ષખરશિશિરલઘુવિશદં સ્પર્શબહુલમીષત્તિક્તં વિશેષતઃ કષાયમિતિ વાયવીયં; તદ્વૈશદ્યલાઘવગ્લપનવિરૂક્ષણવિચારણકરમિતિ;(૪) |૪|
View original
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4
શ્લક્ષ્ણસૂક્ષ્મમૃદુવ્યવાયિવિશદવિવિક્તમવ્યક્તરસં શબ્દબહુલમાકાશીયં; તન્માર્દવશૌષિર્યલાઘવકરમિતિ(૫) ||૪||
View original
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
અનેન નિદર્શનેન નાનૌષધીભૂતં જગતિ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમસ્તીતિ કૃત્વા તં તં યુક્તિવિશેષમર્થં ચાભિસમીક્ષ્ય સ્વવીર્યગુણયુક્તાનિ દ્રવ્યાણિ કાર્મુકાણિ ભવન્તિ | તાનિ યદા કુર્વન્તિ સ કાલઃ, યત્ કુર્વન્તિ તત્ કર્મ, યેન કુર્વન્તિ તદ્વીર્યં, યત્ર કુર્વન્તિ તદધિકરણં, યથા કુર્વન્તિ સ ઉપાયઃ, યન્નિષ્પાદયન્તિ તત્ ફલમિતિ ||૫||
View original
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9
તત્ર, વિરેચનદ્રવ્યાણિ પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠાનિ, પૃથિવ્યાપો ગુર્વ્યઃ, તાનિ ગુરુત્વાદધો ગચ્છન્તિ, તસ્માદ્વિરેચનમધોગુણભૂયિષ્ઠમનુમાનાત્ ; વમનદ્રવ્યાણ્યગ્નિવાયુગુણભૂયિષ્ઠાનિ, અગ્નિવાયુ હિ લઘૂ, લઘુત્વાચ્ચ તાન્યૂર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ, તસ્માદ્વમનમપ્યૂર્ધ્વગુણભૂયિષ્ઠમ્; ઉભયગુણભૂયિષ્ઠમુભયતોભાગમ્; આકાશગુણભૂયિષ્ઠં સંશમનં; સાઙ્ગ્રાહિકમનિલગુણભૂયિષ્ઠમ્, અનિલસ્ય શોષણાત્મકત્વાત્; દીપનમગ્નિગુણભૂયિષ્ઠં, તત્સમાનત્વાત્; લેખનમનિલાનલગુણભૂયિષ્ઠં; બૃંહણં પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠમ્; એવમૌષધકર્માણ્યનુમાનાત્ સાધયેત્ ||૬|| ભવન્તિ ચાત્ર- ભૂતેજોવારિજૈર્દ્રવ્યૈઃ શમં યાતિ સમીરણઃ | ભૂમ્યમ્બુવાયુજૈઃ પિત્તં ક્ષિપ્રમાપ્નોતિ નિર્વૃતિમ્ ||૭|| ખતેજોઽનિલજૈઃ શ્લેષ્મા શમમેતિ શરીરિણામ્ | વિયત્પવનજાતાભ્યાં વૃદ્ધિમભ્યેતિ મારુતઃ ||૮|| આગ્નેયમેવ યદ્દ્રવ્યં તેન પિત્તમુદીર્યતે | વસુધાજલજાતાભ્યાં બલાસઃ પરિવર્ધતે ||૯||
View original
तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
એવમેતદ્ગુણાધિક્યં દ્રવ્યે દ્રવ્યે વિનિશ્ચિતમ્ | દ્વિશો વા બહુશો વાઽપિ જ્ઞાત્વા દોષેષુ ચાચરેત્ ||૧૦||
View original
एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
તત્ર ય ઇમે ગુણા વીર્યસઞ્જ્ઞકાઃ શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષમૃદુતીક્ષ્ણપિચ્છિલવિશદાસ્તેષાં તીક્ષ્ણોષ્ણાવાગ્નેયૌ, શીતપિચ્છિલાવમ્બુગુણભૂયિષ્ઠૌ , પૃથિવ્યમ્બુગુણભૂયિષ્ઠઃ સ્નેહઃ, તોયાકાશગુણભૂયિષ્ઠં મૃદુત્વં, વાયુગુણભૂયિષ્ઠં રૌક્ષ્યં, ક્ષિતિસમીરણગુણભૂયિષ્ઠં વૈશદ્યં; વિપાકાવુક્તગુણૌ | તત્ર, ઉષ્ણસ્નિગ્ધૌ વાતઘ્નૌ, શીતમૃદુપિચ્છિલાઃ પિત્તઘ્નાઃ, તીક્ષ્ણરૂક્ષવિશદાઃ શ્લેષ્મઘ્નાઃ ગુરુપાકો વાતપિત્તઘ્નઃ, લઘુપાકઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ | તેષાં મૃદુશીતોષ્ણાઃ સ્પર્શગ્રાહ્યાઃ, પિચ્છિલવિશદૌ ચક્ષુઃસ્પર્શાભ્યાં, સ્નિગ્ધરૂક્ષૌ ચક્ષુષા, તીક્ષ્ણો મુખે દુઃખોત્પાદનાત્ | ગુરુપાકઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રતયા કફોત્ક્લેશેન ચ, લઘુર્બદ્ધવિણ્મૂત્રતયા મારુતકોપેન ચ | તત્ર તુલ્યગુણેષુ ભૂતેષુ રસવૈશેષ્યમુપલક્ષયેત્ | તદ્યથા- મધુરો ગુરુશ્ચ પાર્થિવઃ, મધુરઃ સ્નિગ્ધશ્ચાપ્ય ઇતિ ||૧૧||
View original
तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
ભવતિ ચાત્ર- ગુણા ય ઉક્તા દ્રવ્યેષુ શરીરેષ્વપિ તે તથા | સ્થાનવૃદ્ધિક્ષયાસ્તસ્માદ્દેહિનાં દ્રવ્યહેતુકાઃ ||૧૨||
View original
भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યવિશેષવિજ્ઞાનીયો નામૈકચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon