Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭੇਦਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਕਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਤਤ੍ਰ ਪਥਿਵ੍ਯਪ੍ਤੇਜੋਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਸਮੁਦਾਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਸ੍ਤ੍ਵਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਕੋ ਭਵਤਿ- ਇਦਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮਿਦਮਾਪ੍ਯਮਿਦਂ ਤੈਜਸਮਿਦਂ ਵਾਯਵ੍ਯਮਿਦਮਾਕਾਸ਼ੀਯਮਿਤਿ ||੩||
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਗ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦ੍ਯਾਰਬ੍ਧਾਨਾਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਭੇਦੋ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸੋਪਾਧਿਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮੁਦਾਯਾਤ੍ ਸਮਵਾਯਾਤ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਜਨ੍ਮ| ਅਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਕੋ ਜ੍ਞਾਪਕਃ||੩||
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥੂਲਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਨ੍ਦਸ੍ਥਿਰਗੁਰੁਕਠਿਨਂ ਗਨ੍ਧਬਹੁਲਮੀਸਤ੍ਕਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਮਧੁਰਮਿਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ; ਤਤ੍ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਬਲਗੌਰਵਸਙ੍ਘਾਤੋਪਚਯਕਰਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਾਧੋਗਤਿਸ੍ਵਭਾਵਮਿਤਿ(੧) |੪|
तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਕਾਰਣਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਭੂਤਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥੂਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥੂਲਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਿਪਰੀਤਃ, ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਨੁਵਿਪਰ੍ਯਯਃ, ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਪਰ੍ਯਯਃ, ਸਰਵਿਪਰੀਤਃ ਸ੍ਥਿਰਃ, ਗੁਰੁਸ਼੍ਚਿਰਪਾਕੀ, ਕਠਿਨੋ ਮਦੁਵਿਪਰੀਤਃ| ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਾਭਿਧਾਨੇਨ ਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵਮਭਿਧਾਯ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮਚਲਤ੍ਵਂ, ਸਙ੍ਘਾਤਃ ਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍, ਉਪਚਯੋ ਬਂਹਣਮ੍||੪(੧)||
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਿਮਿਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨ੍ਦਗੁਰੁਸਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਰਸਬਹੁਲਮੀਸਤ੍ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਲਵਣਂ ਮਧੁਰਰਸਪ੍ਰਾਯਮਾਪ੍ਯਂ; ਤਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਨਹ੍ਲਾਦਨਕ੍ਲੇਦਨਬਨ੍ਧਨਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਕਰਮਿਤਿ;(੨) |੪|
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਮਾਪ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਮਬ੍ਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਭਿਨ੍ਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਿਮਿਤਮਾਰ੍ਦ੍ਰਂ, ਜਡਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਆਪ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਾਭਿਧਾਨੇਨ ਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵਮਭਿਧਾਯ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹ੍ਲਾਦਨਂ ਸੁਖੋਤ੍ਪਾਦਨਂ, ਕ੍ਲੇਦਨਮਾਰ੍ਦ੍ਰਭਾਵਃ, ਬਨ੍ਧਨਂ ਸਂਹਤ੍ਯਾਪਾਦਨਂ, ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਂ ਦ੍ਰਵਸ੍ਰੁਤਿਃ||੪ (੨)||
Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4
ਉਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਕ੍ਸਖਰਲਘੁਵਿਸ਼ਦਂ ਰੂਪਬਹੁਲਮੀਸਦਮ੍ਲਲਵਣਂ ਕਟੁਕਰਸਪ੍ਰਾਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਸ੍ਵਭਾਵਮਿਤਿ ਤੈਜਸਂ; ਤਦ੍ਦਹਨਪਚਨਦਾਰਣਤਾਪਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਪ੍ਰਭਾਵਰ੍ਣਕਰਮਿਤਿ;(੩) |੪|
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|
🔊 Audio coming soon
ਆਗ੍ਨੇਯਦ੍ਰਵ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਤਦ੍ਭੂਤਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਉਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਰਾਜਿਕਾਮਰਿਚਾਦਿਵਤ੍, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਸ੍ਰੋਤੋਨੁਸਰਣਸ਼ੀਲਂ, ਵਿਸ਼ਦਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਵਿਪਰੀਤਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦਹਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਹਨਂ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ਕਰਣਂ, ਪਚਨਮਾਹਾਰਾਦਿਪਾਕਃ, ਦਾਰਣਂ ਵ੍ਰਣਾਦੇਃ, ਤਾਪਨਂ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਸਨ੍ਤਾਪਨਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਪ੍ਰਭਾ ਤੇਜਃ, ਵਰ੍ਣੋ ਗੌਰਾਦਿਃ||੪(੩)||
Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4
ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਕ੍ਸਖਰਸ਼ਿਸ਼ਿਰਲਘੁਵਿਸ਼ਦਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਬਹੁਲਮੀਸਤ੍ਤਿਕ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਕਸਾਯਮਿਤਿ ਵਾਯਵੀਯਂ; ਤਦ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਲਾਘਵਗ੍ਲਪਨਵਿਰੂਕ੍ਸਣਵਿਚਾਰਣਕਰਮਿਤਿ;(੪) |੪|
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|
🔊 Audio coming soon
ਵਾਯੁਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਰਂ ਕਰ੍ਕੋਟਕਫਲਵਤ੍, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਂ ਸ਼ੀਤਂ, ਵਿਸ਼ਦਂ ਧੂਲਿਵਤ੍| ਤਸ੍ਯੈਵ ਕਰ੍ਮ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਦ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਲਪਨਮਵਸ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਵਿਚਾਰਣਂ ਮਨਸੋਨੇਕਵਿਕਲ੍ਪਕਾਰਣਂ; ‘ਵਿਚਰਣਕਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਗਤਿਵਿਸ਼ੇਸਕਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ‘ਵਿਧਾਰਣਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੪(੪)||
Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4
ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਦੁਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਸ਼ਦਵਿਵਿਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਂ ਸ਼ਬ੍ਦਬਹੁਲਮਾਕਾਸ਼ੀਯਂ; ਤਨ੍ਮਾਰ੍ਦਵਸ਼ੌਸਿਰ੍ਯਲਾਘਵਕਰਮਿਤਿ(੫) ||੪||
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||
🔊 Audio coming soon
ਆਕਾਸ਼ਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣਾਕਾਸ਼ੀਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮਸਣਂ, ਮਦੁ ਕੋਮਲਂ, ਵ੍ਯਵਾਯੀਤਿ ਸਮਸ੍ਤਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪਾਕਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਵਿਸਮਦ੍ਯਵਤ੍, ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਪਥਗ੍ਭੂਤਮ੍, ਅਵਯਵਦ੍ਵਾਰੇਣ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਂ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਵਿਸ਼ੇਸਾਨੁਪਲਬ੍ਧੇਃ| ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਨ੍ਮਾਰ੍ਦਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੌਸਿਰ੍ਯਂ ਛਿਦ੍ਰਭਾਵਃ ||੪(੫)||
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
ਅਨੇਨ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਨਾਨੌਸਧੀਭੂਤਂ ਜਗਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਸ੍ਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਤਂ ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਮਰ੍ਥਂ ਚਾਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕਾਰ੍ਮੁਕਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਾਨਿ ਯਦਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ ਕਾਲਃ, ਯਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ, ਯੇਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ, ਯਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦਧਿਕਰਣਂ, ਯਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ ਉਪਾਯਃ, ਯਨ੍ਨਿਸ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਫਲਮਿਤਿ ||੫||
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਜਗਤਃ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਮੌਸਧਂ ਕ੍ਰਿਯਾਗੁਣਯੋਗਾਦਿਭਿਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨੌਸਧਿਭੂਤਮਿਤਿ ਅਨੌਸਧਿਭੂਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਯੁਕ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਮਿਤਿ ਯੁਕ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯੋਜਨਾਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੋਯਾਗ੍ਨਿਸਂਸ੍ਕਾਰਵਾਸਨਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਃ| ਅਰ੍ਥਂ ਚੇਤਿ| ਅਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਨਾਨਾਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰ੍ਘਾਤਨਂ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦਯੋ ਵਾਸ੍ਟੌ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਨ੍ਤੋ ਗੁਣਾਃ, ਗੁਣਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵੀਰ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨਾ ਗੁਣਾ ਵੀਰ੍ਯਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਸਰਤ੍ਵਾਦਯਃ| ਕਾਰ੍ਮੁਕਾਣਿ ਕਾਰ੍ਯਕਰਾਣਿ| ਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਦਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ, ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ ਕਾਲਃ; ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਾ ਤ੍ਵਾਖ੍ਯਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਸ਼੍ਚਾਤੁਰਾਵਸ੍ਥਿਕਸ਼੍ਚਾਭਿਪ੍ਰੇਤਃ| ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਭੇਸਜਦ੍ਰਵ੍ਯਵ੍ਯਾਪਾਰਃ ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਰੁਕ੍ਤਃ| ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੀਰ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਯਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਿਕਰਣਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਿਲਕ੍ਸਣਃ ਪੁਰੁਸੋਧਿਕਰਣਮ੍| ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਨ ਸ੍ਵਰਸਕਲ੍ਕਸ਼ਤਸ਼ੀਤਫਾਣ੍ਟਘਤਤੈਲਲੇਹਮੋਦਕੋਤ੍ਕਾਰਿਕਾਦਿਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ ਉਪਾਯਃ| ਯਦਿਤਿ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਵਾ||੫||
Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ, ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਿ, ਪਥਿਵ੍ਯਾਪੋ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਃ, ਤਾਨਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਧੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮਧੋਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮਨੁਮਾਨਾਤ੍ ; ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਗ੍ਨਿਵਾਯੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਿ, ਅਗ੍ਨਿਵਾਯੁ ਹਿ ਲਘੂ, ਲਘੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਾਨ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਮਨਮਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍; ਉਭਯਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮੁਭਯਤੋਭਾਗਮ੍; ਆਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਸਂਸ਼ਮਨਂ; ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਮਨਿਲਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍, ਅਨਿਲਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਦੀਪਨਮਗ੍ਨਿਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ, ਤਤ੍ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਲੇਖਨਮਨਿਲਾਨਲਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ; ਬਂਹਣਂ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍; ਏਵਮੌਸਧਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਨੁਮਾਨਾਤ੍ ਸਾਧਯੇਤ੍ ||੬|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਭੂਤੇਜੋਵਾਰਿਜੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਸਮੀਰਣਃ | ਭੂਮ੍ਯਮ੍ਬੁਵਾਯੁਜੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨਿਰ੍ਵਤਿਮ੍ ||੭|| ਖਤੇਜੋਨਿਲਜੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ਮਮੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ | ਵਿਯਤ੍ਪਵਨਜਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਦ੍ਧਿਮਭ੍ਯੇਤਿ ਮਾਰੁਤਃ ||੮|| ਆਗ੍ਨੇਯਮੇਵ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ | ਵਸੁਧਾਜਲਜਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਬਲਾਸਃ ਪਰਿਵਰ੍ਧਤੇ ||੯||
तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਲਘੁਤ੍ਵੇ ਚੇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਸ੍ਠਿਤੇ ਤ੍ਰਿਵਤਾਦਿਮਦਨਫਲਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮਵੇਤੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੇ, ਨ ਤੁ ਗੁਰੁਤ੍ਵਲਘੁਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰੇ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਮਸੂਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਰੇਚਕਤ੍ਵਂ ਕਪਿਞ੍ਜਲਲਾਵਾਦੀਨਾਂ ਚ ਵਾਮਨੀਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਧੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਉਪਲਾਦਿਵਤ੍| ਅਧੋਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਮਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ਧੂਮਵਜ੍ਜ੍ਵਾਲਾਵਚ੍ਚ| ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍ ਅਗ੍ਨਿਵਾਯੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਭਯਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮਿਤਿ ਵਿਰੇਚਨਵਮਨਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਭੂਤਚਤੁਸ੍ਟਯਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਸ਼ਮਨਮਿਤਿ “ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ ਯਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਸਮਾਨ੍ਨੋਦੀਰਯਤ੍ਯਪਿ| ਸਮੀਕਰੋਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ ਸਂਸ਼ਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਲੇਖਨਂ ਕਫਮੇਦਸੋਃ| ਨਿਰ੍ਵਤਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ||੬-੯||
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
ਏਵਮੇਤਦ੍ਗੁਣਾਧਿਕ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ | ਦ੍ਵਿਸ਼ੋ ਵਾ ਬਹੁਸ਼ੋ ਵਾਪਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਦੋਸੇਸੁ ਚਾਚਰੇਤ੍ ||੧੦||
एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਏਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਦ੍ਵਿਸ਼ ਇਤਿ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਃ| ਬਹੁਸ਼ ਇਤਿ ਬਹੂਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸੇਸੁ ਚਾਚਰੇਦਿਤਿ ਚਕਾਰਾਦ੍ਰੋਗੇਸ੍ਵਪ੍ਯੇਵਮਾਚਰੇਦਿਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ||੧੦||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
ਤਤ੍ਰ ਯ ਇਮੇ ਗੁਣਾ ਵੀਰ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਦੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਪਿਚ੍ਛਿਲਵਿਸ਼ਦਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਵਾਗ੍ਨੇਯੌ, ਸ਼ੀਤਪਿਚ੍ਛਿਲਾਵਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੌ , ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਤੋਯਾਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਮਦੁਤ੍ਵਂ, ਵਾਯੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਕ੍ਸਿਤਿਸਮੀਰਣਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ; ਵਿਪਾਕਾਵੁਕ੍ਤਗੁਣੌ | ਤਤ੍ਰ, ਉਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧੌ ਵਾਤਘ੍ਨੌ, ਸ਼ੀਤਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਃ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਵਿਸ਼ਦਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਾਃ ਗੁਰੁਪਾਕੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ, ਲਘੁਪਾਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਃ | ਤੇਸਾਂ ਮਦੁਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ, ਪਿਚ੍ਛਿਲਵਿਸ਼ਦੌ ਚਕ੍ਸੁਃਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੌ ਚਕ੍ਸੁਸਾ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮੁਖੇ ਦੁਃਖੋਤ੍ਪਾਦਨਾਤ੍ | ਗੁਰੁਪਾਕਃ ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤਯਾ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੇਨ ਚ, ਲਘੁਰ੍ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤਯਾ ਮਾਰੁਤਕੋਪੇਨ ਚ | ਤਤ੍ਰ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣੇਸੁ ਭੂਤੇਸੁ ਰਸਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਧੁਰੋ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ, ਮਧੁਰਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯ ਇਤਿ ||੧੧||
तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਮੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ| ਵਿਪਾਕਯੋਰ੍ਮਧੁਰਕਟੁਕਯੋਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾਃ| ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਉਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧੌ ਵੀਰ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞੌ ਗੁਣੌ| ਤੇਸਾਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵੀਰ੍ਯਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ| ਮੁਖੇ ਦੁਃਖੋਤ੍ਪਾਦਨਾਦਿਤਿ ਅਤ੍ਰ ਚਾਰ੍ਥੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਘ੍ਰਾਣਦੁਃਖੋਤ੍ਪਾਦਨਾਚ੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਾਕਾਰਾਦ੍ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ||੧੧||
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਗੁਣਾ ਯ ਉਕ੍ਤਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸ੍ਵਪਿ ਤੇ ਤਥਾ | ਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਹਿਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਕਾਃ ||੧੨||
भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਣਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਧਿਕਾ ਵਾ| ਸ੍ਥਾਨਂ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਾਮ੍ਯੇਨਾਵਸ੍ਥਾਨਂ, ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦੋਸਾਦੇਰਾਧਿਕ੍ਯਂ, ਕ੍ਸਯਃ ਹ੍ਰਾਸੋ ਦੋਸਾਦੀਨਾਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਕਾਃ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਕਾਃ||੧੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮੈਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੧||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਏਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪੧||