Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
41. dravyaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਤਤ੍ਰ ਪਥਿਵ੍ਯਪ੍ਤੇਜੋਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਸਮੁਦਾਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ, ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਸ੍ਤ੍ਵਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਕੋ ਭਵਤਿ- ਇਦਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮਿਦਮਾਪ੍ਯਮਿਦਂ ਤੈਜਸਮਿਦਂ ਵਾਯਵ੍ਯਮਿਦਮਾਕਾਸ਼ੀਯਮਿਤਿ ||੩||
View original
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥੂਲਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਨ੍ਦਸ੍ਥਿਰਗੁਰੁਕਠਿਨਂ ਗਨ੍ਧਬਹੁਲਮੀਸਤ੍ਕਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਮਧੁਰਮਿਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ; ਤਤ੍ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਬਲਗੌਰਵਸਙ੍ਘਾਤੋਪਚਯਕਰਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਾਧੋਗਤਿਸ੍ਵਭਾਵਮਿਤਿ(੧) |੪|
View original
तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਿਮਿਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨ੍ਦਗੁਰੁਸਰਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਰਸਬਹੁਲਮੀਸਤ੍ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਲਵਣਂ ਮਧੁਰਰਸਪ੍ਰਾਯਮਾਪ੍ਯਂ; ਤਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਨਹ੍ਲਾਦਨਕ੍ਲੇਦਨਬਨ੍ਧਨਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਕਰਮਿਤਿ;(੨) |੪|
View original
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4
ਉਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਕ੍ਸਖਰਲਘੁਵਿਸ਼ਦਂ ਰੂਪਬਹੁਲਮੀਸਦਮ੍ਲਲਵਣਂ ਕਟੁਕਰਸਪ੍ਰਾਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਸ੍ਵਭਾਵਮਿਤਿ ਤੈਜਸਂ; ਤਦ੍ਦਹਨਪਚਨਦਾਰਣਤਾਪਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਪ੍ਰਭਾਵਰ੍ਣਕਰਮਿਤਿ;(੩) |੪|
View original
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4
ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਕ੍ਸਖਰਸ਼ਿਸ਼ਿਰਲਘੁਵਿਸ਼ਦਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਬਹੁਲਮੀਸਤ੍ਤਿਕ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਕਸਾਯਮਿਤਿ ਵਾਯਵੀਯਂ; ਤਦ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਲਾਘਵਗ੍ਲਪਨਵਿਰੂਕ੍ਸਣਵਿਚਾਰਣਕਰਮਿਤਿ;(੪) |੪|
View original
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4
ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਦੁਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਸ਼ਦਵਿਵਿਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਂ ਸ਼ਬ੍ਦਬਹੁਲਮਾਕਾਸ਼ੀਯਂ; ਤਨ੍ਮਾਰ੍ਦਵਸ਼ੌਸਿਰ੍ਯਲਾਘਵਕਰਮਿਤਿ(੫) ||੪||
View original
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
ਅਨੇਨ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਨਾਨੌਸਧੀਭੂਤਂ ਜਗਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਸ੍ਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਤਂ ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਮਰ੍ਥਂ ਚਾਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕਾਰ੍ਮੁਕਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਾਨਿ ਯਦਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ ਕਾਲਃ, ਯਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ, ਯੇਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ, ਯਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦਧਿਕਰਣਂ, ਯਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ ਉਪਾਯਃ, ਯਨ੍ਨਿਸ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਫਲਮਿਤਿ ||੫||
View original
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ, ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਿ, ਪਥਿਵ੍ਯਾਪੋ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਃ, ਤਾਨਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਧੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮਧੋਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮਨੁਮਾਨਾਤ੍ ; ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਗ੍ਨਿਵਾਯੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਨਿ, ਅਗ੍ਨਿਵਾਯੁ ਹਿ ਲਘੂ, ਲਘੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਾਨ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਮਨਮਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍; ਉਭਯਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮੁਭਯਤੋਭਾਗਮ੍; ਆਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਸਂਸ਼ਮਨਂ; ਸਾਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿਕਮਨਿਲਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍, ਅਨਿਲਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਦੀਪਨਮਗ੍ਨਿਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ, ਤਤ੍ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਲੇਖਨਮਨਿਲਾਨਲਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ; ਬਂਹਣਂ ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍; ਏਵਮੌਸਧਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਨੁਮਾਨਾਤ੍ ਸਾਧਯੇਤ੍ ||੬|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਭੂਤੇਜੋਵਾਰਿਜੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਸਮੀਰਣਃ | ਭੂਮ੍ਯਮ੍ਬੁਵਾਯੁਜੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨਿਰ੍ਵਤਿਮ੍ ||੭|| ਖਤੇਜੋਨਿਲਜੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ਮਮੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ | ਵਿਯਤ੍ਪਵਨਜਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਦ੍ਧਿਮਭ੍ਯੇਤਿ ਮਾਰੁਤਃ ||੮|| ਆਗ੍ਨੇਯਮੇਵ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ | ਵਸੁਧਾਜਲਜਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਬਲਾਸਃ ਪਰਿਵਰ੍ਧਤੇ ||੯||
View original
तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
ਏਵਮੇਤਦ੍ਗੁਣਾਧਿਕ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ | ਦ੍ਵਿਸ਼ੋ ਵਾ ਬਹੁਸ਼ੋ ਵਾਪਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਦੋਸੇਸੁ ਚਾਚਰੇਤ੍ ||੧੦||
View original
एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
ਤਤ੍ਰ ਯ ਇਮੇ ਗੁਣਾ ਵੀਰ੍ਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਦੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਪਿਚ੍ਛਿਲਵਿਸ਼ਦਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਵਾਗ੍ਨੇਯੌ, ਸ਼ੀਤਪਿਚ੍ਛਿਲਾਵਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠੌ , ਪਥਿਵ੍ਯਮ੍ਬੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਤੋਯਾਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਮਦੁਤ੍ਵਂ, ਵਾਯੁਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਕ੍ਸਿਤਿਸਮੀਰਣਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ; ਵਿਪਾਕਾਵੁਕ੍ਤਗੁਣੌ | ਤਤ੍ਰ, ਉਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧੌ ਵਾਤਘ੍ਨੌ, ਸ਼ੀਤਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਃ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਵਿਸ਼ਦਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਾਃ ਗੁਰੁਪਾਕੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ, ਲਘੁਪਾਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਃ | ਤੇਸਾਂ ਮਦੁਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ, ਪਿਚ੍ਛਿਲਵਿਸ਼ਦੌ ਚਕ੍ਸੁਃਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੌ ਚਕ੍ਸੁਸਾ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮੁਖੇ ਦੁਃਖੋਤ੍ਪਾਦਨਾਤ੍ | ਗੁਰੁਪਾਕਃ ਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤਯਾ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੇਨ ਚ, ਲਘੁਰ੍ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤਯਾ ਮਾਰੁਤਕੋਪੇਨ ਚ | ਤਤ੍ਰ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣੇਸੁ ਭੂਤੇਸੁ ਰਸਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਧੁਰੋ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ, ਮਧੁਰਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯ ਇਤਿ ||੧੧||
View original
तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਗੁਣਾ ਯ ਉਕ੍ਤਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸ੍ਵਪਿ ਤੇ ਤਥਾ | ਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਹਿਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹੇਤੁਕਾਃ ||੧੨||
View original
भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮੈਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon