Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dravyaviśēṣavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi| dravyasya viśēṣō bhēdaḥ pārthivādikaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
tatra pr̥thivyaptējōvāyvākāśānāṁ samudāyāddravyābhinirvr̥ttiḥ, utkarṣastvabhivyañjakō bhavati- idaṁ pārthivamidamāpyamidaṁ taijasamidaṁ vāyavyamidamākāśīyamiti ||3||
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||
🔊 Audio coming soon
tatra sarvēṣāmēva dravyāṇāṁ pañcabhūtābhinirvr̥ttatvāt pr̥thagdravyāṇāṁ pr̥thivyādyārabdhānāṁ paramārthabhēdō nāstītyutkarṣōpādhibhēdaṁ darśayannāha- tatrētyādi| samudāyāt samavāyāt| dravyābhinirvr̥ttirdravyajanma| abhivyañjakō jñāpakaḥ||3||
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
tatra sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinaṁ gandhabahulamīṣatkaṣāyaṁ prāyaśō madhuramiti pārthivaṁ; tat sthairyabalagauravasaṅghātōpacayakaraṁ viśēṣataścādhōgatisvabhāvamiti(1) |4|
तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|
🔊 Audio coming soon
tatra prabhūtaṁ dravyābhivyaktikāraṇaṁ pr̥thivyādibhūtaguṇōtkarṣaṁ nirdiśannāha- tatra sthūlētyādi| sthūlaḥ sūkṣmaviparītaḥ, sāndrastanuviparyayaḥ, mandastīkṣṇaviparyayaḥ, saraviparītaḥ sthiraḥ, guruścirapākī, kaṭhinō mr̥duviparītaḥ| pārthivasya lakṣaṇābhidhānēna guṇavattvamabhidhāya kriyāvattvaṁ darśayannāha- tatra sthairyētyādi| sthairyamacalatvaṁ, saṅghātaḥ kāṭhinyam, upacayō br̥ṁhaṇam||4(1)||
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
śītastimitasnigdhamandagurusarasāndramr̥dupicchilaṁ rasabahulamīṣatkaṣāyāmlalavaṇaṁ madhurarasaprāyamāpyaṁ; tat snēhanahlādanaklēdanabandhanaviṣyandanakaramiti;(2) |4|
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|
🔊 Audio coming soon
idānīmāpyadravyamabguṇōtkarṣēṇa bhinnaṁ darśayannāha- śītamityādi| stimitamārdraṁ, jaḍamityanyē| āpyasya lakṣaṇābhidhānēna guṇavattvamabhidhāya kriyāvattvaṁ darśayannāha- tat snēhanētyādi| hlādanaṁ sukhōtpādanaṁ, klēdanamārdrabhāvaḥ, bandhanaṁ saṁhatyāpādanaṁ, viṣyandanaṁ dravasrutiḥ||4 (2)||
Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4
uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṁ rūpabahulamīṣadamlalavaṇaṁ kaṭukarasaprāyaṁ viśēṣataścōrdhvagatisvabhāvamiti taijasaṁ; taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaramiti;(3) |4|
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|
🔊 Audio coming soon
āgnēyadravyalakṣaṇaṁ tadbhūtaguṇōtkarṣēṇa darśayannāha- uṣṇētyādi| tīkṣṇaṁ rājikāmaricādivat, sūkṣmaṁ srōtōnusaraṇaśīlaṁ, viśadaṁ picchilaviparītam| tasya kriyāvattvaṁ darśayannāha- dahanētyādi| dahanaṁ bhasmasātkaraṇaṁ, pacanamāhārādipākaḥ, dāraṇaṁ vraṇādēḥ, tāpanaṁ śarīrādisantāpanaṁ, prakāśanamabhivyaktiḥ, prabhā tējaḥ, varṇō gaurādiḥ||4(3)||
Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṁ sparśabahulamīṣattiktaṁ viśēṣataḥ kaṣāyamiti vāyavīyaṁ; tadvaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaramiti;(4) |4|
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|
🔊 Audio coming soon
vāyuguṇōtkarṣādvāyavyaṁ dravyaviśēṣaṁ darśayannāha- sūkṣmētyādi| kharaṁ karkōṭakaphalavat, śiśiraṁ śītaṁ, viśadaṁ dhūlivat| tasyaiva karma darśayannāha- tadvaiśadyētyādi| glapanamavr̥ṣyatvaṁ, vicāraṇaṁ manasō'nēkavikalpakāraṇaṁ; ‘vicaraṇakaram’ ityanyē paṭhanti, tatra gativiśēṣakaramityarthaḥ; ‘vidhāraṇam’ ityanyē||4(4)||
Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4
ślakṣṇasūkṣmamr̥duvyavāyiviśadaviviktamavyaktarasaṁ śabdabahulamākāśīyaṁ; tanmārdavaśauṣiryalāghavakaramiti(5) ||4||
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||
🔊 Audio coming soon
ākāśaguṇōtkarṣēṇākāśīyaṁ dravyaviśēṣaṁ darśayannāha- ślakṣṇētyādi| ślakṣṇaṁ masr̥ṇaṁ, mr̥du kōmalaṁ, vyavāyīti samastadēhaṁ vyāpya paścāt pākaṁ gacchati viṣamadyavat, viviktaṁ pr̥thagbhūtam, avayavadvārēṇa śūnyamityanyē, avyaktarasaṁ madhurādirasaviśēṣānupalabdhēḥ| tasya karmāṇi nirdiśannāha- tanmārdavētyādi| śauṣiryaṁ chidrabhāvaḥ ||4(5)||
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
anēna nidarśanēna nānauṣadhībhūtaṁ jagati kiñciddravyamastīti kr̥tvā taṁ taṁ yuktiviśēṣamarthaṁ cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti | tāni yadā kurvanti sa kālaḥ, yat kurvanti tat karma, yēna kurvanti tadvīryaṁ, yatra kurvanti tadadhikaraṇaṁ, yathā kurvanti sa upāyaḥ, yanniṣpādayanti tat phalamiti ||5||
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sarvasyaiva jagataḥ sthāvarajaṅgamākhyasya pāñcabhautikatvēna sarvamauṣadhaṁ kriyāguṇayōgādibhirdarśayannāha- anēnētyādi| nānauṣadhibhūtamiti anauṣadhibhūtaṁ dravyaṁ nāstīti sambandhaḥ| yuktiviśēṣamiti yuktiviśēṣō yōjanāviśēṣastōyāgnisaṁskāravāsanabhāvanāmātrākālādyapēkṣaḥ| arthaṁ cēti| arthaḥ prayōjanaṁ nānāvyādhinirghātanaṁ, vīryaṁ śaktiḥ śītōṣṇādayō vā'ṣṭau śaktimantō guṇāḥ, guṇā gurvādayaḥ, anyē tu vīryapradhānā guṇā vīryaguṇāstē punaḥ saratvādayaḥ| kārmukāṇi kāryakarāṇi| tāni dravyāṇi yadā yasmin kālē, kriyāṁ kurvanti sa kālaḥ; kālaśca saṁvatsarātmā r̥tvākhyaḥ śītōṣṇavarṣalakṣaṇaścāturāvasthikaścābhiprētaḥ| yadityādi karmaśabdēnātra bhēṣajadravyavyāpāraḥ śōdhanādiruktaḥ| yēnētyādi| vīryamiti śaktiḥ| yatrētyādi| adhikaraṇamiti pañcamahābhūtaśarīrisamavāyilakṣaṇaḥ puruṣō'dhikaraṇam| yathētyādi| yēna svarasakalkaśr̥taśītaphāṇṭaghr̥tatailalēhamōdakōtkārikādiprakārēṇa kurvanti sa upāyaḥ| yaditi svāsthyamasvāsthyaṁ vā||5||
Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9
tatra, virēcanadravyāṇi pr̥thivyambuguṇabhūyiṣṭhāni, pr̥thivyāpō gurvyaḥ, tāni gurutvādadhō gacchanti, tasmādvirēcanamadhōguṇabhūyiṣṭhamanumānāt ; vamanadravyāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, agnivāyu hi laghū, laghutvācca tānyūrdhvamuttiṣṭhanti, tasmādvamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham; ubhayaguṇabhūyiṣṭhamubhayatōbhāgam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṁ saṁśamanaṁ; sāṅgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham, anilasya śōṣaṇātmakatvāt; dīpanamagniguṇabhūyiṣṭhaṁ, tatsamānatvāt; lēkhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṁ; br̥ṁhaṇaṁ pr̥thivyambuguṇabhūyiṣṭham; ēvamauṣadhakarmāṇyanumānāt sādhayēt ||6|| bhavanti cātra- bhūtējōvārijairdravyaiḥ śamaṁ yāti samīraṇaḥ | bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṁ kṣipramāpnōti nirvr̥tim ||7|| khatējō'nilajaiḥ ślēṣmā śamamēti śarīriṇām | viyatpavanajātābhyāṁ vr̥ddhimabhyēti mārutaḥ ||8|| āgnēyamēva yaddravyaṁ tēna pittamudīryatē | vasudhājalajātābhyāṁ balāsaḥ parivardhatē ||9||
तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi| gurutvāditi gurutvalaghutvē cēha prabhāvaviśēṣādhiṣṭhitē trivr̥tādimadanaphalādidravyasamavētē grāhyē, na tu gurutvalaghutvamātrē; anyathā matsyapiṣṭānnamasūrādīnāṁ virēcakatvaṁ kapiñjalalāvādīnāṁ ca vāmanīyatvaṁ syāt| adhō gacchanti upalādivat| adhōguṇabhūyiṣṭhaṁ pr̥thivyambuguṇabhūyiṣṭhamityarthaḥ| vamanētyādi ūrdhvamuttiṣṭhantīti dhūmavajjvālāvacca| vamanadravyamūrdhvaguṇabhūyiṣṭham agnivāyuguṇabhūyiṣṭhamityarthaḥ| ubhayaguṇabhūyiṣṭhamiti virēcanavamananirdiṣṭabhūtacatuṣṭayaguṇabhūyiṣṭhamityarthaḥ| saṁśamanamiti “na śōdhayati yaddōṣān samānnōdīrayatyapi| samīkarōti kruddhāṁśca tat saṁśamanamucyatē” iti| lēkhanaṁ kaphamēdasōḥ| nirvr̥tiḥ śāntiḥ||6-9||
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
ēvamētadguṇādhikyaṁ dravyē dravyē viniścitam | dviśō vā bahuśō vā'pi jñātvā dōṣēṣu cācarēt ||10||
एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
ēvamityādi| ēvamanēna prakārēṇa| ētat pūrvōktam| dviśa iti dvayōrdvayōrdōṣayōḥ| bahuśa iti bahūnāṁ dōṣāṇāmityarthaḥ| dōṣēṣu cācarēditi cakārādrōgēṣvapyēvamācarēditi samuccīyatē||10||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
tatra ya imē guṇā vīryasañjñakāḥ śītōṣṇasnigdharūkṣamr̥dutīkṣṇapicchilaviśadāstēṣāṁ tīkṣṇōṣṇāvāgnēyau, śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau , pr̥thivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ snēhaḥ, tōyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṁ mr̥dutvaṁ, vāyuguṇabhūyiṣṭhaṁ raukṣyaṁ, kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṁ vaiśadyaṁ; vipākāvuktaguṇau | tatra, uṣṇasnigdhau vātaghnau, śītamr̥dupicchilāḥ pittaghnāḥ, tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ ślēṣmaghnāḥ gurupākō vātapittaghnaḥ, laghupākaḥ ślēṣmaghnaḥ | tēṣāṁ mr̥duśītōṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ, picchilaviśadau cakṣuḥsparśābhyāṁ, snigdharūkṣau cakṣuṣā, tīkṣṇō mukhē duḥkhōtpādanāt | gurupākaḥ sr̥ṣṭaviṇmūtratayā kaphōtklēśēna ca, laghurbaddhaviṇmūtratayā mārutakōpēna ca | tatra tulyaguṇēṣu bhūtēṣu rasavaiśēṣyamupalakṣayēt | tadyathā- madhurō guruśca pārthivaḥ, madhuraḥ snigdhaścāpya iti ||11||
तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi| imē vakṣyamāṇāḥ| vipākayōrmadhurakaṭukayōḥ prāguktā guṇāḥ| tatrōṣṇētyādi uṣṇasnigdhau vīryasañjñau guṇau| tēṣāmaṣṭānāṁ vīryāṇāṁ madhyē| mukhē duḥkhōtpādanāditi atra cārthō draṣṭavyaḥ, tēna ghrāṇaduḥkhōtpādanāccēti draṣṭavyam| snigdhaścēti cākārādguruśca||11||
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
bhavati cātra- guṇā ya uktā dravyēṣu śarīrēṣvapi tē tathā | sthānavr̥ddhikṣayāstasmāddēhināṁ dravyahētukāḥ ||12||
भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||
🔊 Audio coming soon
guṇā ityādi| guṇā viṁśatiradhikā vā| sthānaṁ dōṣadhātumalasāmyēnāvasthānaṁ, vr̥ddhirdōṣādērādhikyaṁ, kṣayaḥ hrāsō dōṣādīnām| dravyahētukāḥ pāñcabhautikadravyahētukāḥ||12||
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dravyaviśēṣavijñānīyō nāmaikacatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||41||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē ēkacatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||41||