Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dravyaviśēṣavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
41. dravyaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
tatra pr̥thivyaptējōvāyvākāśānāṁ samudāyāddravyābhinirvr̥ttiḥ, utkarṣastvabhivyañjakō bhavati- idaṁ pārthivamidamāpyamidaṁ taijasamidaṁ vāyavyamidamākāśīyamiti ||3||
View original
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
tatra sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinaṁ gandhabahulamīṣatkaṣāyaṁ prāyaśō madhuramiti pārthivaṁ; tat sthairyabalagauravasaṅghātōpacayakaraṁ viśēṣataścādhōgatisvabhāvamiti(1) |4|
View original
तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
śītastimitasnigdhamandagurusarasāndramr̥dupicchilaṁ rasabahulamīṣatkaṣāyāmlalavaṇaṁ madhurarasaprāyamāpyaṁ; tat snēhanahlādanaklēdanabandhanaviṣyandanakaramiti;(2) |4|
View original
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4
uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṁ rūpabahulamīṣadamlalavaṇaṁ kaṭukarasaprāyaṁ viśēṣataścōrdhvagatisvabhāvamiti taijasaṁ; taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaramiti;(3) |4|
View original
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṁ sparśabahulamīṣattiktaṁ viśēṣataḥ kaṣāyamiti vāyavīyaṁ; tadvaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaramiti;(4) |4|
View original
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4
ślakṣṇasūkṣmamr̥duvyavāyiviśadaviviktamavyaktarasaṁ śabdabahulamākāśīyaṁ; tanmārdavaśauṣiryalāghavakaramiti(5) ||4||
View original
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
anēna nidarśanēna nānauṣadhībhūtaṁ jagati kiñciddravyamastīti kr̥tvā taṁ taṁ yuktiviśēṣamarthaṁ cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti | tāni yadā kurvanti sa kālaḥ, yat kurvanti tat karma, yēna kurvanti tadvīryaṁ, yatra kurvanti tadadhikaraṇaṁ, yathā kurvanti sa upāyaḥ, yanniṣpādayanti tat phalamiti ||5||
View original
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9
tatra, virēcanadravyāṇi pr̥thivyambuguṇabhūyiṣṭhāni, pr̥thivyāpō gurvyaḥ, tāni gurutvādadhō gacchanti, tasmādvirēcanamadhōguṇabhūyiṣṭhamanumānāt ; vamanadravyāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, agnivāyu hi laghū, laghutvācca tānyūrdhvamuttiṣṭhanti, tasmādvamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham; ubhayaguṇabhūyiṣṭhamubhayatōbhāgam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṁ saṁśamanaṁ; sāṅgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham, anilasya śōṣaṇātmakatvāt; dīpanamagniguṇabhūyiṣṭhaṁ, tatsamānatvāt; lēkhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṁ; br̥ṁhaṇaṁ pr̥thivyambuguṇabhūyiṣṭham; ēvamauṣadhakarmāṇyanumānāt sādhayēt ||6|| bhavanti cātra- bhūtējōvārijairdravyaiḥ śamaṁ yāti samīraṇaḥ | bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṁ kṣipramāpnōti nirvr̥tim ||7|| khatējō'nilajaiḥ ślēṣmā śamamēti śarīriṇām | viyatpavanajātābhyāṁ vr̥ddhimabhyēti mārutaḥ ||8|| āgnēyamēva yaddravyaṁ tēna pittamudīryatē | vasudhājalajātābhyāṁ balāsaḥ parivardhatē ||9||
View original
तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
ēvamētadguṇādhikyaṁ dravyē dravyē viniścitam | dviśō vā bahuśō vā'pi jñātvā dōṣēṣu cācarēt ||10||
View original
एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
tatra ya imē guṇā vīryasañjñakāḥ śītōṣṇasnigdharūkṣamr̥dutīkṣṇapicchilaviśadāstēṣāṁ tīkṣṇōṣṇāvāgnēyau, śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau , pr̥thivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ snēhaḥ, tōyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṁ mr̥dutvaṁ, vāyuguṇabhūyiṣṭhaṁ raukṣyaṁ, kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṁ vaiśadyaṁ; vipākāvuktaguṇau | tatra, uṣṇasnigdhau vātaghnau, śītamr̥dupicchilāḥ pittaghnāḥ, tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ ślēṣmaghnāḥ gurupākō vātapittaghnaḥ, laghupākaḥ ślēṣmaghnaḥ | tēṣāṁ mr̥duśītōṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ, picchilaviśadau cakṣuḥsparśābhyāṁ, snigdharūkṣau cakṣuṣā, tīkṣṇō mukhē duḥkhōtpādanāt | gurupākaḥ sr̥ṣṭaviṇmūtratayā kaphōtklēśēna ca, laghurbaddhaviṇmūtratayā mārutakōpēna ca | tatra tulyaguṇēṣu bhūtēṣu rasavaiśēṣyamupalakṣayēt | tadyathā- madhurō guruśca pārthivaḥ, madhuraḥ snigdhaścāpya iti ||11||
View original
तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
bhavati cātra- guṇā ya uktā dravyēṣu śarīrēṣvapi tē tathā | sthānavr̥ddhikṣayāstasmāddēhināṁ dravyahētukāḥ ||12||
View original
भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dravyaviśēṣavijñānīyō nāmaikacatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||41||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon