Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో ద్రవ్యవిశేషవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| ద్రవ్యస్య విశేషో భేదః పార్థివాదికః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
తత్ర పృథివ్యప్తేజోవాయ్వాకాశానాం సముదాయాద్ద్రవ్యాభినిర్వృత్తిః, ఉత్కర్షస్త్వభివ్యంజకో భవతి- ఇదం పార్థివమిదమాప్యమిదం తైజసమిదం వాయవ్యమిదమాకాశీయమితి ||3||
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సర్వేషామేవ ద్రవ్యాణాం పంచభూతాభినిర్వృత్తత్వాత్ పృథగ్ద్రవ్యాణాం పృథివ్యాద్యారబ్ధానాం పరమార్థభేదో నాస్తీత్యుత్కర్షోపాధిభేదం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| సముదాయాత్ సమవాయాత్| ద్రవ్యాభినిర్వృత్తిర్ద్రవ్యజన్మ| అభివ్యంజకో జ్ఞాపకః||3||
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
తత్ర స్థూలసాంద్రమందస్థిరగురుకఠినం గంధబహులమీషత్కషాయం ప్రాయశో మధురమితి పార్థివం; తత్ స్థైర్యబలగౌరవసంఘాతోపచయకరం విశేషతశ్చాధోగతిస్వభావమితి(1) |4|
तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|
🔊 Audio coming soon
తత్ర ప్రభూతం ద్రవ్యాభివ్యక్తికారణం పృథివ్యాదిభూతగుణోత్కర్షం నిర్దిశన్నాహ- తత్ర స్థూలేత్యాది| స్థూలః సూక్ష్మవిపరీతః, సాంద్రస్తనువిపర్యయః, మందస్తీక్ష్ణవిపర్యయః, సరవిపరీతః స్థిరః, గురుశ్చిరపాకీ, కఠినో మృదువిపరీతః| పార్థివస్య లక్షణాభిధానేన గుణవత్త్వమభిధాయ క్రియావత్త్వం దర్శయన్నాహ- తత్ర స్థైర్యేత్యాది| స్థైర్యమచలత్వం, సంఘాతః కాఠిన్యం, ఉపచయో బృంహణం||4(1)||
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
శీతస్తిమితస్నిగ్ధమందగురుసరసాంద్రమృదుపిచ్ఛిలం రసబహులమీషత్కషాయామ్లలవణం మధురరసప్రాయమాప్యం; తత్ స్నేహనహ్లాదనక్లేదనబంధనవిష్యందనకరమితి;(2) |4|
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమాప్యద్రవ్యమబ్గుణోత్కర్షేణ భిన్నం దర్శయన్నాహ- శీతమిత్యాది| స్తిమితమార్ద్రం, జడమిత్యన్యే| ఆప్యస్య లక్షణాభిధానేన గుణవత్త్వమభిధాయ క్రియావత్త్వం దర్శయన్నాహ- తత్ స్నేహనేత్యాది| హ్లాదనం సుఖోత్పాదనం, క్లేదనమార్ద్రభావః, బంధనం సంహత్యాపాదనం, విష్యందనం ద్రవస్రుతిః||4 (2)||
Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4
ఉష్ణతీక్ష్ణసూక్ష్మరూక్షఖరలఘువిశదం రూపబహులమీషదమ్లలవణం కటుకరసప్రాయం విశేషతశ్చోర్ధ్వగతిస్వభావమితి తైజసం; తద్దహనపచనదారణతాపనప్రకాశనప్రభావర్ణకరమితి;(3) |4|
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|
🔊 Audio coming soon
ఆగ్నేయద్రవ్యలక్షణం తద్భూతగుణోత్కర్షేణ దర్శయన్నాహ- ఉష్ణేత్యాది| తీక్ష్ణం రాజికామరిచాదివత్, సూక్ష్మం స్రోతోనుసరణశీలం, విశదం పిచ్ఛిలవిపరీతం| తస్య క్రియావత్త్వం దర్శయన్నాహ- దహనేత్యాది| దహనం భస్మసాత్కరణం, పచనమాహారాదిపాకః, దారణం వ్రణాదేః, తాపనం శరీరాదిసంతాపనం, ప్రకాశనమభివ్యక్తిః, ప్రభా తేజః, వర్ణో గౌరాదిః||4(3)||
Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4
సూక్ష్మరూక్షఖరశిశిరలఘువిశదం స్పర్శబహులమీషత్తిక్తం విశేషతః కషాయమితి వాయవీయం; తద్వైశద్యలాఘవగ్లపనవిరూక్షణవిచారణకరమితి;(4) |4|
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|
🔊 Audio coming soon
వాయుగుణోత్కర్షాద్వాయవ్యం ద్రవ్యవిశేషం దర్శయన్నాహ- సూక్ష్మేత్యాది| ఖరం కర్కోటకఫలవత్, శిశిరం శీతం, విశదం ధూలివత్| తస్యైవ కర్మ దర్శయన్నాహ- తద్వైశద్యేత్యాది| గ్లపనమవృష్యత్వం, విచారణం మనసోఽనేకవికల్పకారణం; ‘విచరణకరం’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తత్ర గతివిశేషకరమిత్యర్థః; ‘విధారణం’ ఇత్యన్యే||4(4)||
Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4
శ్లక్ష్ణసూక్ష్మమృదువ్యవాయివిశదవివిక్తమవ్యక్తరసం శబ్దబహులమాకాశీయం; తన్మార్దవశౌషిర్యలాఘవకరమితి(5) ||4||
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||
🔊 Audio coming soon
ఆకాశగుణోత్కర్షేణాకాశీయం ద్రవ్యవిశేషం దర్శయన్నాహ- శ్లక్ష్ణేత్యాది| శ్లక్ష్ణం మసృణం, మృదు కోమలం, వ్యవాయీతి సమస్తదేహం వ్యాప్య పశ్చాత్ పాకం గచ్ఛతి విషమద్యవత్, వివిక్తం పృథగ్భూతం, అవయవద్వారేణ శూన్యమిత్యన్యే, అవ్యక్తరసం మధురాదిరసవిశేషానుపలబ్ధేః| తస్య కర్మాణి నిర్దిశన్నాహ- తన్మార్దవేత్యాది| శౌషిర్యం ఛిద్రభావః ||4(5)||
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
అనేన నిదర్శనేన నానౌషధీభూతం జగతి కించిద్ద్రవ్యమస్తీతి కృత్వా తం తం యుక్తివిశేషమర్థం చాభిసమీక్ష్య స్వవీర్యగుణయుక్తాని ద్రవ్యాణి కార్ముకాణి భవంతి | తాని యదా కుర్వంతి స కాలః, యత్ కుర్వంతి తత్ కర్మ, యేన కుర్వంతి తద్వీర్యం, యత్ర కుర్వంతి తదధికరణం, యథా కుర్వంతి స ఉపాయః, యన్నిష్పాదయంతి తత్ ఫలమితి ||5||
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సర్వస్యైవ జగతః స్థావరజంగమాఖ్యస్య పాంచభౌతికత్వేన సర్వమౌషధం క్రియాగుణయోగాదిభిర్దర్శయన్నాహ- అనేనేత్యాది| నానౌషధిభూతమితి అనౌషధిభూతం ద్రవ్యం నాస్తీతి సంబంధః| యుక్తివిశేషమితి యుక్తివిశేషో యోజనావిశేషస్తోయాగ్నిసంస్కారవాసనభావనామాత్రాకాలాద్యపేక్షః| అర్థం చేతి| అర్థః ప్రయోజనం నానావ్యాధినిర్ఘాతనం, వీర్యం శక్తిః శీతోష్ణాదయో వాఽష్టౌ శక్తిమంతో గుణాః, గుణా గుర్వాదయః, అన్యే తు వీర్యప్రధానా గుణా వీర్యగుణాస్తే పునః సరత్వాదయః| కార్ముకాణి కార్యకరాణి| తాని ద్రవ్యాణి యదా యస్మిన్ కాలే, క్రియాం కుర్వంతి స కాలః; కాలశ్చ సంవత్సరాత్మా ఋత్వాఖ్యః శీతోష్ణవర్షలక్షణశ్చాతురావస్థికశ్చాభిప్రేతః| యదిత్యాది కర్మశబ్దేనాత్ర భేషజద్రవ్యవ్యాపారః శోధనాదిరుక్తః| యేనేత్యాది| వీర్యమితి శక్తిః| యత్రేత్యాది| అధికరణమితి పంచమహాభూతశరీరిసమవాయిలక్షణః పురుషోఽధికరణం| యథేత్యాది| యేన స్వరసకల్కశృతశీతఫాంటఘృతతైలలేహమోదకోత్కారికాదిప్రకారేణ కుర్వంతి స ఉపాయః| యదితి స్వాస్థ్యమస్వాస్థ్యం వా||5||
Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9
తత్ర, విరేచనద్రవ్యాణి పృథివ్యంబుగుణభూయిష్ఠాని, పృథివ్యాపో గుర్వ్యః, తాని గురుత్వాదధో గచ్ఛంతి, తస్మాద్విరేచనమధోగుణభూయిష్ఠమనుమానాత్ ; వమనద్రవ్యాణ్యగ్నివాయుగుణభూయిష్ఠాని, అగ్నివాయు హి లఘూ, లఘుత్వాచ్చ తాన్యూర్ధ్వముత్తిష్ఠంతి, తస్మాద్వమనమప్యూర్ధ్వగుణభూయిష్ఠం; ఉభయగుణభూయిష్ఠముభయతోభాగం; ఆకాశగుణభూయిష్ఠం సంశమనం; సాంగ్రాహికమనిలగుణభూయిష్ఠం, అనిలస్య శోషణాత్మకత్వాత్; దీపనమగ్నిగుణభూయిష్ఠం, తత్సమానత్వాత్; లేఖనమనిలానలగుణభూయిష్ఠం; బృంహణం పృథివ్యంబుగుణభూయిష్ఠం; ఏవమౌషధకర్మాణ్యనుమానాత్ సాధయేత్ ||6|| భవంతి చాత్ర- భూతేజోవారిజైర్ద్రవ్యైః శమం యాతి సమీరణః | భూమ్యంబువాయుజైః పిత్తం క్షిప్రమాప్నోతి నిర్వృతిం ||7|| ఖతేజోఽనిలజైః శ్లేష్మా శమమేతి శరీరిణాం | వియత్పవనజాతాభ్యాం వృద్ధిమభ్యేతి మారుతః ||8|| ఆగ్నేయమేవ యద్ద్రవ్యం తేన పిత్తముదీర్యతే | వసుధాజలజాతాభ్యాం బలాసః పరివర్ధతే ||9||
तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| గురుత్వాదితి గురుత్వలఘుత్వే చేహ ప్రభావవిశేషాధిష్ఠితే త్రివృతాదిమదనఫలాదిద్రవ్యసమవేతే గ్రాహ్యే, న తు గురుత్వలఘుత్వమాత్రే; అన్యథా మత్స్యపిష్టాన్నమసూరాదీనాం విరేచకత్వం కపింజలలావాదీనాం చ వామనీయత్వం స్యాత్| అధో గచ్ఛంతి ఉపలాదివత్| అధోగుణభూయిష్ఠం పృథివ్యంబుగుణభూయిష్ఠమిత్యర్థః| వమనేత్యాది ఊర్ధ్వముత్తిష్ఠంతీతి ధూమవజ్జ్వాలావచ్చ| వమనద్రవ్యమూర్ధ్వగుణభూయిష్ఠం అగ్నివాయుగుణభూయిష్ఠమిత్యర్థః| ఉభయగుణభూయిష్ఠమితి విరేచనవమననిర్దిష్టభూతచతుష్టయగుణభూయిష్ఠమిత్యర్థః| సంశమనమితి “న శోధయతి యద్దోషాన్ సమాన్నోదీరయత్యపి| సమీకరోతి క్రుద్ధాంశ్చ తత్ సంశమనముచ్యతే” ఇతి| లేఖనం కఫమేదసోః| నిర్వృతిః శాంతిః||6-9||
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
ఏవమేతద్గుణాధిక్యం ద్రవ్యే ద్రవ్యే వినిశ్చితం | ద్విశో వా బహుశో వాఽపి జ్ఞాత్వా దోషేషు చాచరేత్ ||10||
एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
ఏవమిత్యాది| ఏవమనేన ప్రకారేణ| ఏతత్ పూర్వోక్తం| ద్విశ ఇతి ద్వయోర్ద్వయోర్దోషయోః| బహుశ ఇతి బహూనాం దోషాణామిత్యర్థః| దోషేషు చాచరేదితి చకారాద్రోగేష్వప్యేవమాచరేదితి సముచ్చీయతే||10||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
తత్ర య ఇమే గుణా వీర్యసంజ్ఞకాః శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షమృదుతీక్ష్ణపిచ్ఛిలవిశదాస్తేషాం తీక్ష్ణోష్ణావాగ్నేయౌ, శీతపిచ్ఛిలావంబుగుణభూయిష్ఠౌ , పృథివ్యంబుగుణభూయిష్ఠః స్నేహః, తోయాకాశగుణభూయిష్ఠం మృదుత్వం, వాయుగుణభూయిష్ఠం రౌక్ష్యం, క్షితిసమీరణగుణభూయిష్ఠం వైశద్యం; విపాకావుక్తగుణౌ | తత్ర, ఉష్ణస్నిగ్ధౌ వాతఘ్నౌ, శీతమృదుపిచ్ఛిలాః పిత్తఘ్నాః, తీక్ష్ణరూక్షవిశదాః శ్లేష్మఘ్నాః గురుపాకో వాతపిత్తఘ్నః, లఘుపాకః శ్లేష్మఘ్నః | తేషాం మృదుశీతోష్ణాః స్పర్శగ్రాహ్యాః, పిచ్ఛిలవిశదౌ చక్షుఃస్పర్శాభ్యాం, స్నిగ్ధరూక్షౌ చక్షుషా, తీక్ష్ణో ముఖే దుఃఖోత్పాదనాత్ | గురుపాకః సృష్టవిణ్మూత్రతయా కఫోత్క్లేశేన చ, లఘుర్బద్ధవిణ్మూత్రతయా మారుతకోపేన చ | తత్ర తుల్యగుణేషు భూతేషు రసవైశేష్యముపలక్షయేత్ | తద్యథా- మధురో గురుశ్చ పార్థివః, మధురః స్నిగ్ధశ్చాప్య ఇతి ||11||
तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| ఇమే వక్ష్యమాణాః| విపాకయోర్మధురకటుకయోః ప్రాగుక్తా గుణాః| తత్రోష్ణేత్యాది ఉష్ణస్నిగ్ధౌ వీర్యసంజ్ఞౌ గుణౌ| తేషామష్టానాం వీర్యాణాం మధ్యే| ముఖే దుఃఖోత్పాదనాదితి అత్ర చార్థో ద్రష్టవ్యః, తేన ఘ్రాణదుఃఖోత్పాదనాచ్చేతి ద్రష్టవ్యం| స్నిగ్ధశ్చేతి చాకారాద్గురుశ్చ||11||
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
భవతి చాత్ర- గుణా య ఉక్తా ద్రవ్యేషు శరీరేష్వపి తే తథా | స్థానవృద్ధిక్షయాస్తస్మాద్దేహినాం ద్రవ్యహేతుకాః ||12||
भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||
🔊 Audio coming soon
గుణా ఇత్యాది| గుణా వింశతిరధికా వా| స్థానం దోషధాతుమలసామ్యేనావస్థానం, వృద్ధిర్దోషాదేరాధిక్యం, క్షయః హ్రాసో దోషాదీనాం| ద్రవ్యహేతుకాః పాంచభౌతికద్రవ్యహేతుకాః||12||
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యవిశేషవిజ్ఞానీయో నామైకచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||41||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ఏకచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||41||