Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో ద్రవ్యవిశేషవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
41. dravyaviśēṣavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
తత్ర పృథివ్యప్తేజోవాయ్వాకాశానాం సముదాయాద్ద్రవ్యాభినిర్వృత్తిః, ఉత్కర్షస్త్వభివ్యంజకో భవతి- ఇదం పార్థివమిదమాప్యమిదం తైజసమిదం వాయవ్యమిదమాకాశీయమితి ||3||
View original
तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः, उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति- इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयमिति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4(1)) · Śloka 4
తత్ర స్థూలసాంద్రమందస్థిరగురుకఠినం గంధబహులమీషత్కషాయం ప్రాయశో మధురమితి పార్థివం; తత్ స్థైర్యబలగౌరవసంఘాతోపచయకరం విశేషతశ్చాధోగతిస్వభావమితి(1) |4|
View original
तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं; तत् स्थैर्यबलगौरवसङ्घातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावमिति(१) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
శీతస్తిమితస్నిగ్ధమందగురుసరసాంద్రమృదుపిచ్ఛిలం రసబహులమీషత్కషాయామ్లలవణం మధురరసప్రాయమాప్యం; తత్ స్నేహనహ్లాదనక్లేదనబంధనవిష్యందనకరమితి;(2) |4|
View original
शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं; तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरमिति;(२) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (4(3)) · Śloka 4
ఉష్ణతీక్ష్ణసూక్ష్మరూక్షఖరలఘువిశదం రూపబహులమీషదమ్లలవణం కటుకరసప్రాయం విశేషతశ్చోర్ధ్వగతిస్వభావమితి తైజసం; తద్దహనపచనదారణతాపనప్రకాశనప్రభావర్ణకరమితి;(3) |4|
View original
उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं; तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति;(३) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (4(4)) · Śloka 4
సూక్ష్మరూక్షఖరశిశిరలఘువిశదం స్పర్శబహులమీషత్తిక్తం విశేషతః కషాయమితి వాయవీయం; తద్వైశద్యలాఘవగ్లపనవిరూక్షణవిచారణకరమితి;(4) |4|
View original
सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं; तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति;(४) |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (4(5)) · Śloka 4
శ్లక్ష్ణసూక్ష్మమృదువ్యవాయివిశదవివిక్తమవ్యక్తరసం శబ్దబహులమాకాశీయం; తన్మార్దవశౌషిర్యలాఘవకరమితి(5) ||4||
View original
श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं; तन्मार्दवशौषिर्यलाघवकरमिति(५) ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (5) · Śloka 5
అనేన నిదర్శనేన నానౌషధీభూతం జగతి కించిద్ద్రవ్యమస్తీతి కృత్వా తం తం యుక్తివిశేషమర్థం చాభిసమీక్ష్య స్వవీర్యగుణయుక్తాని ద్రవ్యాణి కార్ముకాణి భవంతి | తాని యదా కుర్వంతి స కాలః, యత్ కుర్వంతి తత్ కర్మ, యేన కుర్వంతి తద్వీర్యం, యత్ర కుర్వంతి తదధికరణం, యథా కుర్వంతి స ఉపాయః, యన్నిష్పాదయంతి తత్ ఫలమితి ||5||
View original
अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किञ्चिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति | तानि यदा कुर्वन्ति स कालः, यत् कुर्वन्ति तत् कर्म, येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं, यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं, यथा कुर्वन्ति स उपायः, यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (6-9) · Śloka 9
తత్ర, విరేచనద్రవ్యాణి పృథివ్యంబుగుణభూయిష్ఠాని, పృథివ్యాపో గుర్వ్యః, తాని గురుత్వాదధో గచ్ఛంతి, తస్మాద్విరేచనమధోగుణభూయిష్ఠమనుమానాత్ ; వమనద్రవ్యాణ్యగ్నివాయుగుణభూయిష్ఠాని, అగ్నివాయు హి లఘూ, లఘుత్వాచ్చ తాన్యూర్ధ్వముత్తిష్ఠంతి, తస్మాద్వమనమప్యూర్ధ్వగుణభూయిష్ఠం; ఉభయగుణభూయిష్ఠముభయతోభాగం; ఆకాశగుణభూయిష్ఠం సంశమనం; సాంగ్రాహికమనిలగుణభూయిష్ఠం, అనిలస్య శోషణాత్మకత్వాత్; దీపనమగ్నిగుణభూయిష్ఠం, తత్సమానత్వాత్; లేఖనమనిలానలగుణభూయిష్ఠం; బృంహణం పృథివ్యంబుగుణభూయిష్ఠం; ఏవమౌషధకర్మాణ్యనుమానాత్ సాధయేత్ ||6|| భవంతి చాత్ర- భూతేజోవారిజైర్ద్రవ్యైః శమం యాతి సమీరణః | భూమ్యంబువాయుజైః పిత్తం క్షిప్రమాప్నోతి నిర్వృతిం ||7|| ఖతేజోఽనిలజైః శ్లేష్మా శమమేతి శరీరిణాం | వియత్పవనజాతాభ్యాం వృద్ధిమభ్యేతి మారుతః ||8|| ఆగ్నేయమేవ యద్ద్రవ్యం తేన పిత్తముదీర్యతే | వసుధాజలజాతాభ్యాం బలాసః పరివర్ధతే ||9||
View original
तत्र, विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि, पृथिव्यापो गुर्व्यः, तानि गुरुत्वादधो गच्छन्ति, तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् ; वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, अग्निवायु हि लघू, लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति, तस्माद्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम्; उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागम्; आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं; साङ्ग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम्, अनिलस्य शोषणात्मकत्वात्; दीपनमग्निगुणभूयिष्ठं, तत्समानत्वात्; लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं; बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्; एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत् ||६|| भवन्ति चात्र- भूतेजोवारिजैर्द्रव्यैः शमं याति समीरणः | भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम् ||७|| खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् | वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः ||८|| आग्नेयमेव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते | वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
ఏవమేతద్గుణాధిక్యం ద్రవ్యే ద్రవ్యే వినిశ్చితం | ద్విశో వా బహుశో వాఽపి జ్ఞాత్వా దోషేషు చాచరేత్ ||10||
View original
एवमेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम् | द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
తత్ర య ఇమే గుణా వీర్యసంజ్ఞకాః శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షమృదుతీక్ష్ణపిచ్ఛిలవిశదాస్తేషాం తీక్ష్ణోష్ణావాగ్నేయౌ, శీతపిచ్ఛిలావంబుగుణభూయిష్ఠౌ , పృథివ్యంబుగుణభూయిష్ఠః స్నేహః, తోయాకాశగుణభూయిష్ఠం మృదుత్వం, వాయుగుణభూయిష్ఠం రౌక్ష్యం, క్షితిసమీరణగుణభూయిష్ఠం వైశద్యం; విపాకావుక్తగుణౌ | తత్ర, ఉష్ణస్నిగ్ధౌ వాతఘ్నౌ, శీతమృదుపిచ్ఛిలాః పిత్తఘ్నాః, తీక్ష్ణరూక్షవిశదాః శ్లేష్మఘ్నాః గురుపాకో వాతపిత్తఘ్నః, లఘుపాకః శ్లేష్మఘ్నః | తేషాం మృదుశీతోష్ణాః స్పర్శగ్రాహ్యాః, పిచ్ఛిలవిశదౌ చక్షుఃస్పర్శాభ్యాం, స్నిగ్ధరూక్షౌ చక్షుషా, తీక్ష్ణో ముఖే దుఃఖోత్పాదనాత్ | గురుపాకః సృష్టవిణ్మూత్రతయా కఫోత్క్లేశేన చ, లఘుర్బద్ధవిణ్మూత్రతయా మారుతకోపేన చ | తత్ర తుల్యగుణేషు భూతేషు రసవైశేష్యముపలక్షయేత్ | తద్యథా- మధురో గురుశ్చ పార్థివః, మధురః స్నిగ్ధశ్చాప్య ఇతి ||11||
View original
तत्र य इमे गुणा वीर्यसञ्ज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ, शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ , पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः, तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं, वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं, क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं; विपाकावुक्तगुणौ | तत्र, उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ, शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः, तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः, लघुपाकः श्लेष्मघ्नः | तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः, पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां, स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा, तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् | गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च, लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च | तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यमुपलक्षयेत् | तद्यथा- मधुरो गुरुश्च पार्थिवः, मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
భవతి చాత్ర- గుణా య ఉక్తా ద్రవ్యేషు శరీరేష్వపి తే తథా | స్థానవృద్ధిక్షయాస్తస్మాద్దేహినాం ద్రవ్యహేతుకాః ||12||
View original
भवति चात्र- गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्वपि ते तथा | स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्रव्यहेतुकाः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్రవ్యవిశేషవిజ్ఞానీయో నామైకచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||41||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon