Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો હિતાહિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ| હિતાહિતાન્યધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો હિતાહિતાનિ વાઽસ્મિન્ વિદ્યન્ત ઇતિ હિતાહિતીયઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્ પિત્તસ્યાપથ્યમિત્યનેન હેતુના ન કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમેકાન્તેન હિતમહિતં વાઽસ્તીતિ કેચિદાચાર્યા બ્રુવતે | તત્તુ ન સમ્યક્; ઇહ ખલુ યસ્માદ્દ્રવ્યાણિ સ્વભાવતઃ સંયોગતશ્ચૈકાન્તહિતાન્યેકાન્તાહિતાનિ હિતાહિતાનિ ચ ભવન્તિ ||૩||
यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते | तत्तु न सम्यक्; इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
પ્રથમં પરમતમેવ દર્શયન્નાહ- યદ્વાયોઃ પથ્યમિત્યાદિ| યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્ પિત્તસ્યાપથ્યમિતિ તૈલકાઞ્જિકમિત્યાદિ| ઇતિશબ્દોઽયમાદ્યર્થઃ| એકાન્તેન સાતત્યેન કિઞ્ચિદપિ દ્રવ્યં હિતં નાસ્તિ, પિત્તસ્યાપથ્યત્વાત્; તથૈકાન્તેનાહિતમપિ નાસ્તિ, વાયોઃ પથ્યત્વાત્| વાશબ્દોઽત્ર સમુચ્ચયાર્થઃ| પરમતનિષેધાર્થં સ્વમતમાહ- તત્ત્વિત્યાદિ| ઇહેતિ સૌશ્રુતે તન્ત્રે| ખલુ નિશ્ચયેન| સ્વભાવતઃ પ્રકૃતિતઃ; યા સર્વાવસ્થાસ્વપરિત્યાજ્યા સા દ્રવ્યસ્ય પ્રકૃતિઃ; યથા- વહ્નેરુષ્ણત્વમ્, અપાં દ્રવત્વમિત્યાદિ| સંયોગત ઇતિ સંયોગઃ એકદ્વિત્ર્યાદિદ્રવ્યેણ સંહતીભાવઃ| ચકારેણ સંયોગેષ્વપિ સ્વભાવોઽપિ હેતુત્વેન સમુચ્ચીયતે, તથા દેશકાલમાત્રાસંસ્કારાશ્ચ સ્વભાવાનુસમ્બદ્ધાઃ સમુચ્ચીયન્તે||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્ર ,એકાન્તહિતાનિ જાતિસાત્મ્યાત્ સલિલઘૃતદુગ્ધૌદનપ્રભૃતીનિ; એકાન્તાહિતાનિ તુ દહનપચનમારણાદિષુ પ્રવૃત્તાન્યનલક્ષારવિષાદીનિ, સંયોગાદપરાણિ વિષતુલ્યાનિ ભવન્તિ; હિતાહિતાનિ તુ યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્ પિત્તસ્યાપથ્યમિતિ ||૪||
तत्र ,एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि; एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि, संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति; हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
એકાન્તહિતાન્યેવ પ્રથમં દર્શયન્નાહ- તત્રૈકાન્તહિતાનીત્યાદિ| તત્રેતિ હિતાહિતદ્રવ્યેષુ મધ્યે| જાતિસાત્મ્યાદિતિ મનુષ્યજાતિસાત્મ્યાત્| આત્મના દેહેન સહ સ્થિતં દ્રવ્યમવિકારિ સાત્મ્યં; યદુક્તં- “આત્મા યહ્યભિમતો દેહ આત્મના સહ યત્ સ્થિતમ્| ન કુર્યાદ્વિકૃતિં દ્રવ્યમુપયુક્તં કથઞ્ચન|| સાત્મ્યમિત્યુચ્યતે તત્તુ” ઇતિ| પ્રભૃતિગ્રહણાદ્યવગોધૂમાદયઃ| એકાન્તાહિતાનિ દર્શયન્નાહ- એકાન્તાહિતાનીત્યાદિ| એતાન્યગ્નિક્ષારવિષાદીન્યેકાન્તાહિતાનિ સ્વસ્થાનાં, રોગિણાં તુ રોગમાત્રાદ્યપેક્ષયા હિતાન્યેવેતિ| સંયોગાદિત્યાદિ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- ‘તેષામેવ સંયોગતસ્ત્વપરાણિ’ ઇતિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- એકાન્તાહિતાનીતિ સમ્બધ્યતે, તુશબ્દશ્ચાર્થઃ; તેન સ્વભાવસંયોગાનુષક્તૈર્દેશાદિભિરપ્યેકાન્તાહિતાનિ ભવન્તિ| હિતાહિતાનિ દર્શયન્નાહ- હિતાહિતાનિ ત્વિત્યાદિ| અસ્યાર્થઃ પ્રાગેવાત્રૈવાધ્યાયે વ્યાખ્યાતઃ||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
અતઃ સર્વપ્રાણિનામયમાહારાર્થં વર્ગ ઉપદિશ્યતે; તદ્યથા- રક્તશાલિષષ્ટિકકઙ્ગુક્રમુકુન્દકપાણ્ડુકપીતકપ્રમોદકકાલકાસનકપુષ્પકકર્દમકશકુનાહૃતસુગન્ધકકલમ- નીવારકોદ્રવોદ્દાલકશ્યામાકગોધૂમયવવૈણવૈણહરિણકુરઙ્ગમૃગમાતૃકાશ્વદંષ્ટ્રાકરાલક્રકરકપોતલાવતિત્તિરિકપિઞ્જલવર્તીરવર્તિકા મુદ્ગવનમુદ્ગમકુષ્ઠકલાયમસૂરમઙ્ગલ્યચણકહરેણ્વાઢકીસતીનાશ્ચિલ્લિવાસ્તુકસુનિષણ્ણકજીવન્તીતણ્ડુલીયકમણ્ડૂકપર્ણ્યઃ, ગવ્યં ઘૃતં, સૈન્ધવં, દાડિમામલકમિત્યેષ વર્ગઃ સર્વપ્રાણિનાં સામાન્યતઃ પથ્યતમઃ ||૫||
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते; तद्यथा- रक्तशालिषष्टिककङ्गुक्रमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनकपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलम- नीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिका मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः, गव्यं घृतं, सैन्धवं, दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ||५||
🔊 Audio coming soon
અત ઇત્યાદિ| રક્તશાલિઃ સ્વનામ્ના પ્રસિદ્ધઃ| ષષ્ટિકો ગૌરષષ્ટિકઃ| કઙ્ગુકો ગૌરકૃષ્ણષષ્ટિકઃ| મુકુન્દકઃ કૃષ્ણષષ્ટિકઃ| પાણ્ડુકઃ પાણ્ડુકશાલિઃ, સ ચ પાણ્ડુતુષયુક્તઃ| સુગન્ધકો દેવશાલિઃ| કલમઃ શાલિવિશેષઃ, ‘કલાવિઃ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ| એતે ષષ્ટિકાદયઃ શૂકધાન્યેષુ| નીવારઃ પ્રસાદિ(તિ)કાધાન્યમધ્યે રક્તશૂકો ભવતિ, ‘તુલજીધાન્યમ્’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ| ઉદ્દાલક આરણ્યકોદ્રવઃ| વૈણવો વેણુયવઃ| નીવારાદયસ્તુ કુધાન્યેષુ| એણઃ કૃષ્ણમૃગઃ| હરિણસ્તામ્રવર્ણો મૃગઃ| કુરઙ્ગઃ ‘ચતુરઙ્ગ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ| મૃગમાતૃકા સ્વલ્પા પૃથૂદરા ચતુરઙ્ગસ્ત્રી| શ્વદંષ્ટ્રા ચતુર્દંષ્ટ્રોઽતિદુષ્ટઃ, ‘કર્કટક’ ઇતિ લોકે| કરાલઃ કસ્તૂરીમૃગઃ| તિત્તિરિઃ કૃષ્ણતિત્તિરિઃ| કપિઞ્જલો ગૌરતિત્તિરિઃ| વર્તીરઃ ‘ઘર્ઘર’ ઇતિ લોકે; વર્તિકા તદ્ભેદઃ| એણાદયો જાઙ્ગલમૃગમાંસેષુ| લાવાદયો જાઙ્ગલપક્ષિષુ| મઙ્ગલ્યાઃ પાણ્ડુવર્ણા મસૂરાઃ| હરેણુઃ સતીનભેદો વર્તુલકલાયઃ| આઢકી તુવરી| સતીનો વર્તુલકઃ| મુદ્ગાદયો વૈદલસૂપ્યેષુ| ચિલ્લી ક્ષેત્રવાસ્તુકઃ| વાસ્તુકઃ ટઙ્કવાસ્તુકઃ| સુનિષણ્ણકઃ શિરિવાલિકા, ચતુષ્પર્ણીત્યપરે| જીવન્તી ડોડિકા| મણ્ડૂકપર્ણી બ્રાહ્મી| ચિલ્લીપ્રભૃતીનિ શાકેષુ| ગવ્યં ઘૃતં સ્નેહેષુ| સૈન્ધવં લવણેષુ| આમલકદાડિમૌ ફલેષુ| નનુ, નીવારકોદ્રવોદ્દાલકાદીનાં વાતકરત્વાદ્વાતાહિતત્વં સ્યાત્, તત્ કથં હિતાનીત્યુચ્યન્તે? નૈવમ્; અલ્પવાતકરત્વાદદોષકરત્વવ્યપદેશ ઇતિ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તથા બ્રહ્મચર્યનિવાતશયનોષ્ણોદકસ્નાનનિશાસ્વપ્નવ્યાયામાશ્ચૈકાન્તતઃ પથ્યતમાઃ ||૬||
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः ||६||
🔊 Audio coming soon
આહારમૈકાન્તિકં નિર્દિશ્ય વિહારં નિર્દિશન્નાહ- તથેત્યાદિ| બ્રહ્મચર્યં સ્ત્રીસેવાનિવૃત્તિઃ| વ્યાયામઃ સ્વસ્થસ્ય માત્રયા કાલે ચ પથ્યતમઃ| વ્યાયામાશ્ચેતિ ચકારાદ્વેગાવિધારણાદીનાં ગ્રહણમ્||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
એકાન્તહિતાન્યેકાન્તાહિતાનિ તુ પ્રાગુપદિષ્ટાનિ, હિતાહિતાનિ તુ યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્ પિત્તસ્યાપથ્યમિતિ ||૭||
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि, हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
એકાન્તેત્યાદિ|- એકાન્તહિતાનિ સલિલાદીનિ| એકાન્તાહિતાનિ અગ્ન્યાદીનિ; એતાનિ પૂર્વં કથિતાનિ| હિતાહિતાનિ ત્વિતિ તુશબ્દશ્ચાર્થે, તેન હિતાહિતાનિ ચ પ્રાગુપદિષ્ટાનિ| કાનિ પુનસ્તાનિ હિતાહિતાનિ પ્રાગુપદિષ્ટાનીત્યાહ- યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્ પિત્તસ્યાપથ્યમિતિ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
સંયોગતસ્ત્વપરાણિ વિષતુલ્યાનિ ભવન્તિ | તદ્યથા- વલ્લીફલકવકકરીરામ્લફલલવણકુલત્થપિણ્યાકદધિતૈલવિરોહિપિષ્ટશુષ્કશાકાજાવિકમાંસમદ્યજામ્બવચિલિચિમમત્સ્યગોધાવરાહાંશ્ચ નૈકધ્યમશ્નીયાત્ પયસા ||૮||
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति | तद्यथा- वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ||८||
🔊 Audio coming soon
સંયોગતસ્ત્વિત્યાદિ| વિષતુલ્યાનીતિ વિષતુલ્યત્વેનૈકાન્તાહિતત્વમુક્તમ્| કુતઃ? સ્વસ્થે વિષસ્યેકાન્તાહિતત્વાત્| તાન્યેવ દર્શયન્નાહ- તદ્યથેત્યાદિ| વલ્લીફલં કૂષ્માણ્ડાદિવલ્લીજમ્, અન્યે શિમ્બ્યાદિમાહુઃ; કવકં છત્રકં, ‘છત્રકભેદં સુખણ્ડકસઞ્જ્ઞમ્’ ઇત્યન્યે; કરીરો વંશાઙ્કુર; અમ્લફલાનિ આમ્રાતકાદીનિ; વિરોહિ વિગતરોહં ચણકાદિકમઙ્કુરિતં ચ; પિષ્ટં તણ્ડુલપિષ્ટં; જામ્બવં જમ્બૂફલં; ચિલિચિમમત્સ્યઃ શકલી લોહિતાક્ષઃ સર્વતો લોહિતરાજિઃ પ્રાયો ભૂમૌ ચરતિ સ્થલમીનસઞ્જ્ઞકઃ | નૈકધ્યં નૈકસ્મિન્ કાલે| એતાનિ વલ્લીફલાદીનિ વરાહાન્તાનિ સમસ્તવ્યસ્તાન્યપિ પયસા સહ નાશ્નીયાત્| કેચિદેતસ્ય વર્ગસ્યાન્તે ‘અજાઙ્ગલં માંસં સ્વસ્થાનામન્યત્ર રોગોપસૃષ્ટેભ્યઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અજાઙ્ગલં માંસં જલેશયાનૂપાદિભેદેન પઞ્ચપ્રકારમ્||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
રોગં સાત્મ્યં ચ દેશં ચ કાલં દેહં ચ બુદ્ધિમાન્ | અવેક્ષ્યાગ્ન્યાદિકાન્ ભાવાન્ રોગવૃત્તેઃ પ્રયોજયેત્ ||૯||
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् | अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
વિરુદ્ધસ્યાપિ ક્વચિત્ પ્રયોગં દર્શયન્નાહ- રોગમિત્યાદિ| રોગમ્ ઉદરાદિકમ્| સાત્મ્યમ્ અષ્ટવિધં જાત્યાતુરૌષધાન્નરસદેશર્તૂદકમેદતઃ | દેશમાનૂપાદિકમ્| કાલં શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણમ્| દેહં સ્થૂલકૃશમધ્યભેદભિન્નમ્| અગ્ન્યાદિકાન્ ભાવાનિતિ અગ્ન્યાદિકાન્ પદાર્થાન્| આદિશબ્દાત્ પ્રકૃતિવયોબલસત્ત્વાદિ ગૃહ્યતે| રોગવૃત્તેઃ રોગિણ ઇત્યર્થઃ| એતેન બુદ્ધિમાનૂહાપોહવિતર્કાનુગતધીયુક્તો વૈદ્યો રોગાદીનવેક્ષ્યૈકાન્તાહિતમપિ રોગિણઃ પ્રયોજયેદિતિ| તદ્યથા- ઉદરિણસ્તિલમાત્રવિષભક્ષણં કૃષ્ણસર્પદષ્ટેક્ષુકાણ્ડભક્ષણં ચેત્યાદિકં બોદ્ધવ્યમ્||૯||
Adhikarana 9 (10-12) · Śloka 12
અવસ્થાન્તરબાહુલ્યાદ્રોગાદીનાં વ્યવસ્થિતમ્ | દ્રવ્યં નેચ્છન્તિ ભિષજ ઇચ્છન્તિ સ્વસ્થરક્ષણે ||૧૦|| દ્વયોરન્યતરાદાને વદન્તિ વિષદુગ્ધયોઃ | દુગ્ધસ્યૈકાન્તહિતતાં વિષમેકાન્તતોઽહિતમ્ ||૧૧|| એવં યુક્તરસેષ્વેષુ દ્રવ્યેષુ સલિલાદિષુ | એકાન્તહિતતાં વિદ્ધિ વત્સ સુશ્રુત નાન્યથા ||૧૨||
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् | द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ||१०|| द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः | दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ||११|| एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु | एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ||१२||
🔊 Audio coming soon
તસ્માદ્ધિતાહિતત્વેન વ્યવસ્થિતં દ્રવ્યં નાસ્તીત્યાહ- અવસ્થાન્તરબાહુલ્યાદિત્યાદિ| અવસ્થાન્તરબાહુલ્યાત્ અવસ્થાવિશેષાણાં પ્રાચુર્યાત્| કેષામવસ્થાવિશેષા ઇત્યાહ- રોગાદીનામ્| આદિશબ્દાત્ સાત્મ્યદેશાદીનાં ગ્રહણમ્| વ્યવસ્થિતં દ્રવ્યં નેચ્છન્તીતિ હિતમેવેદમહિતમેવેદમિતિ વૈદ્યા નેચ્છન્તિ, અવસ્થાવિશેષબાહુલ્યાત્| કિં સર્વત્રૈવ વ્યવસ્થિતં દ્રવ્યં નેચ્છન્તીત્યાહ- ઇચ્છન્તિ સ્વસ્થરક્ષણ ઇતિ|- સ્વસ્થરક્ષણે પુનર્વ્યવસ્થિતં દ્રવ્યં વૈદ્યા ઇચ્છન્ત્યેવેતિ| અમુમેવાર્થં દર્શયન્નાહ- દ્વયોરિત્યાદિ| દ્વયોઃ સ્વસ્થરોગિણોઃ| અન્યતરાદાન ઇતિ સામાન્યોક્તાવપિ સ્વસ્થસ્યૈવ ગ્રહણમ્| તેન વિષદુગ્ધયોર્મધ્યે સ્વસ્થે દુગ્ધસ્યૈકાન્તહિતતાં ભિષજો વદન્તિ, વિષં પુનરેકાન્તતોઽહિતમિતિ વદન્તિ| એવં યુક્તરસેષ્વેષ્વિતિ એવમનેન સ્વસ્થોપયોગપ્રકારેણ| વિદ્ધિ જાનીહિ| નાન્યથેતિ નાસ્વસ્થોપયોગપ્રકારેણ||૧૦-૧૨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
અતોઽન્યાન્યપિ સંયોગાદહિતાનિ વક્ષ્યામઃ- નવવિરૂઢધાન્યૈર્વસામધુપયોગુડમાષૈર્વા ગ્રામ્યાનૂપૌદકપિશિતાદીનિ નાભ્યવહરેત્; ન પયોમધુભ્યાં રોહિણીશાકં જાતુકશાકં વાઽશ્નીયાત્, બલાકાં વારુણીકુલ્માષાભ્યાં, કાકમાચીં પિપ્પલીમરિચાભ્યાં; નાડીભઙ્ગશાકકુક્કુટદધીનિ ચ નૈકધ્યં; મધુ ચોષ્ણોદકાનુપાનં; પિત્તેન ચામમાંસાનિ; સુરાકૃશરાપાયસાંશ્ચ નૈકધ્યં; સૌવીરકેણ સહ તિલશષ્કુલીં; મત્સ્યૈઃ સહેક્ષુવિકારાન્; ગુડેન કાકમાચીં, મધુના મૂલકં, ગુડેન વારાહં મધુના ચ સહ વિરુદ્ધં; ક્ષીરેણ મૂલકમ્, આમ્રજામ્બવશ્વાવિચ્છૂકરગોધાશ્ચ; સર્વાંશ્ચ મત્સ્યાન્ પયસા, વિશેષેણ ચિલિચિમં; કદલીફલં તાલફલેન પયસા દધ્ના તક્રેણ વા; લકુચફલં પયસા દધ્ના માષસૂપેન વા, પ્રાક્ પયસઃ પયસોઽન્તે વા ||૧૩||
अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः- नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्; न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाऽश्नीयात्, बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां, काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां; नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं; मधु चोष्णोदकानुपानं; पित्तेन चाममांसानि; सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं; सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं; मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्; गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं; क्षीरेण मूलकम्, आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च; सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा, विशेषेण चिलिचिमं; कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा; लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा, प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
અતોઽન્યાન્યપીત્યાદિ| નવવિરૂઢધાન્યૈરિતિ નવવિરૂઢધાન્યાદિભિઃ સહ ગ્રામ્યાદીનાં માંસાદીનિ નાશ્નીયાદિત્યર્થઃ| નવધાન્યાદિભિઃ સમસ્તૈર્વ્યસ્તૈરપિ ગ્રામ્યાદીનાં પિશિતાદીનિ વિરુદ્ધાનીતિ| વિરૂઢં વિગતાઙ્કુરમઙ્કુરિતં ચ| રોહિણીશાકં કટુકાશાકમ્| જાતુકશાકં પૌષ્કરશાકમ્| બલાકાં વારુણીકુલ્માષાભ્યામિતિ બલાકા બકભેદઃ; વારુણી મદ્યાપરપર્યાયઃ, કુલ્માષ ઉત્સ્વિન્નમાષાદિઃ; આભ્યાં સહ બલાકાં નાશ્નીયાદિતિ યોજ્યમ્| કાકમાચીમિત્યાદિ પિપ્પલીમરિચાભ્યાં સહ કાકમાચીં નાશ્નીયાદિતિ યોજનીયમ્| નાડીભઙ્ગશાકં નાડીપલ્લવશાકં, કુક્કુટસ્તામ્રચૂડઃ; એતાનિ દ્વિશસ્ત્રિશોઽપિ વા નાશ્નીયાત્| મધુ ચેતિ ન હિતમિત્યર્થઃ| પિત્તં કાલખણ્ડલગ્નમ્| સુરા મદ્યભેદઃ, કૃશરા તિલતણ્ડુલમાષૈઃ કૃતા યવાગૂઃ, પાયસં ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ અમૂન્યપિ ત્રિશો દ્વિશો વાઽપિ વિરુદ્ધાનિ| સૌવીરકેણેતિ સૌવીરકં કાઞ્જિકવિશેષો વિરેચનાધિકારે વક્ષ્યતે| ઇક્ષુવિકારાન્ ગુડાદીન્| ગુડેન કાકમાચીમિત્યાદિ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- ‘ગુડેન કાકમાચીં, મધુના મૂલકં, વારાહં ક્ષીરેણ મૂલકં ચ’ અપરે ત્વેવં પઠન્તિ- ‘ગુડેન કાકમાચીં, મધુના મૂલકં, વારાહં ચ’; ચકારાત્ ‘મધુન’ ઇતિ પદં વારાહેણ કાકમાચ્યા ચ સહ સમ્બધ્નન્તિ| આમ્રજામ્બવેત્યાદિ ‘નૈકધ્યમશ્નીયાત્’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| શ્વાવિત્ સેહિકા| સર્વાંશ્ચ મત્સ્યાનિત્યાદિ, નનુ સર્વાંશ્ચ મત્સ્યાન્ પયસા’ ઇત્યનેનૈવ ચિલિચિમમત્સ્યવિરોધઃ સિદ્ધઃ તત્ કિમર્થં વલ્લીફલાદિષુ ચિલિચિમત્સ્યસ્ય પયસા વિરોધપાઠ ઇત્યાહ- વિશેષેણ ચિલિચિમમિતિ| કદલીફલમિત્યાદિ તાલાદિભિઃ સહ કદલીફલં નાશ્નીયાદિત્યર્થઃ| લકુચેત્યાદિ દધ્યાદિભિઃ સહ લકુચફલં નાશ્નીયાદિત્યર્થઃ| કેચિદત્ર ‘મધુના ઘૃતેન ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, લકુચફલં નાશ્નીયાદિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અયં પાઠો વર્તમાનાસુ બહુષુ પ્રતિષુ પઠ્યતે, ન તુ નિબન્ધેષુ, તસ્માન્ન પઠનીય ઇતિ| પ્રાક્ પયસઃ પયસોઽન્તે વેતિ ‘લકુચફલં નાશ્નીયાત્’ ઇતિ શેષઃ||૧૩||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
અતઃ કર્મવિરુદ્ધાન્ વક્ષ્યામઃ- કપોતાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્નાદ્યાત્; કપિઞ્જલમયૂરલાવતિત્તિરિગોધાશ્ચૈરણ્ડદાર્વ્યગ્નિસિદ્ધા એરણ્ડતૈલસિદ્ધા વા નાદ્યાત્; કાંસ્યભાજને દશરાત્રપર્યુષિતં સર્પિઃ; મધુ ચોષ્ણૈરુષ્ણે વા; મત્સ્યપરિપચને શૃઙ્ગવેરપરિપચને વા સિદ્ધાં કાકમાચીં; તિલકલ્કસિદ્ધમુપોદિકાશાકં; નારિકેલેન વરાહવસાપરિભૃષ્ટાં બલાકાં; ભાસમઙ્ગારશૂલ્યં નાશ્નીયાદિતિ ||૧૪||
अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः- कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्; कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्; कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः; मधु चोष्णैरुष्णे वा; मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं; तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं; नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां; भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
સંયોગવિરુદ્ધાનભિધાય કર્મવિરુદ્ધાન્ વક્તુમાહ- અત ઇત્યાદિ| કર્મશબ્દેનાત્ર સંસ્કારોઽભિપ્રેતઃ| એરણ્ડદાર્વ્યગ્નિસિદ્ધા ઇતિ એરણ્ડદારુહરિદ્રાગ્નિસિદ્ધાઃ; ‘એરણ્ડદાર્વગ્નિસિદ્ધા’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, ‘એરણ્ડકાષ્ઠવહ્નિના સિદ્ધાઃ’ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| નાદ્યાત્ ન ખાદેત્| દશરાત્રપર્યુષિતમિતિ દશનિશાદિનાનિ નિવાસિતમ્| મધુ ચોષ્ણૈરિતિ ઉષ્ણૈરુષ્ણસ્પર્શદ્રવ્યૈઃ, ઉષ્ણસ્પર્શત્વં ચાગ્ન્યાદિજનિતં જ્ઞેયમ્| ઉષ્ણે ઉષ્ણકાલે ગ્રીષ્મે શરદિ ચેત્યર્થઃ| મત્સ્યપરિપચન ઇતિ પરિપચનં પાત્રમુચ્યતે| નારિકેલેનેત્યાદિ વરાહવસાપરિભૃષ્ટાં બલાકાં નારિકેલેણ સહ નાશ્નીયાદિત્યર્થઃ| ભાસમિતિ ભાસો ગૃધ્રવિશેષઃ સ્વલ્પતુણ્ડો ધૂસરવર્ણઃ| યચ્છૂલેન વિદ્ધ્વા અઙ્ગારેષુ પક્વં તદઙ્ગારશૂલ્યમ્||૧૪||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
અતો માનવિરુદ્ધાન્ વક્ષ્યામઃ- મધ્વમ્બુની મધુસર્પિષી માનતસ્તુલ્યે નાશ્નીયાત્; સ્નેહૌ મધુસ્નેહૌ જલસ્નેહૌ વા વિશેષાદાન્તરીક્ષોદકાનુપાનૌ ||૧૫||
अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः- मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्; स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ ||१५||
🔊 Audio coming soon
જલસ્નેહાવિત્યાદિ આન્તરીક્ષોદકાનુપાનૌ વિશેષતો મધુસ્નેહૌ જલસ્નેહૌ વા નાશ્નીયાત્| તદેવં સ્વભાવાપથ્યસંયોગકાલસંસ્કારમાનૈઃ પઞ્ચપ્રકારાણિ વિરુદ્ધાનિ નિર્દિષ્ટાનિ||૧૫||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
અત ઊર્ધ્વં રસદ્વન્દ્વાનિ રસતો વીર્યતો વિપાકતશ્ચ વિરુદ્ધાનિ વક્ષ્યામઃ- તત્ર મધુરામ્લૌ રસવીર્યવિરુદ્ધૌ, મધુરલવણૌ ચ, મધુરકટુકૌ ચ સર્વતઃ, મધુરતિક્તૌ રસવિપાકાભ્યાં, મધુરકષાયૌ ચ, અમ્લલવણૌ રસતઃ, અમ્લકટુકૌ રસવિપાકાભ્યામ્, અમ્લતિક્તાવમ્લકષાયૌ ચ સર્વતઃ, લવણકટુકૌ રસવિપાકાભ્યાં, લવણતિક્તૌ લવણકષાયૌ ચ સર્વતઃ, કટુતિક્તૌ રસવીર્યાભ્યાં કટુકષાયૌ ચ, તિક્તકષાયૌ રસતઃ ||૧૬||
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः- तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ, मधुरलवणौ च, मधुरकटुकौ च सर्वतः, मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां, मधुरकषायौ च, अम्ललवणौ रसतः, अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम्, अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः, लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां, लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः, कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च, तिक्तकषायौ रसतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| મધુરલવણૌ ચેતિ ચકારેણ રસવીર્યવિરુદ્ધાવિતિ સમુચ્ચીયતે| સર્વત ઇતિ રસવીર્યવિપાકતઃ; એવં સર્વત્ર રસદ્વન્દ્વપ્રકરણે સર્વતઃશબ્દો વ્યાખ્યાતવ્યઃ| મધુરકષાયૌ ચેતિ ચકારેણ ઇમાવપિ રસવિપાકાભ્યાં વિરુદ્ધાવિતિ સમુચ્ચીયતે| કટુકષાયૌ ચેતિ ચકારાદેતાવપિ રસવીર્યાભ્યાં વિરુદ્ધાવિતિ| મધુરામ્લાવિત્યાદિપાઠેન દધિશર્કરાદિદ્વન્દ્વેષૂપયોગાર્હેષુ ન વિરોધઃ, અન્યેષુ ચાનૂપયોગાર્હેષુ વિરોધ ઇતિ સૂચિતમ્| શ્રીગયદાસાદય આચાર્યા અમું પાઠમનાર્ષં વર્ણયન્તિ; કસ્માત્? ‘આદૌ મધુરમશ્ર્નીયાત્’ (સૂ. અ.૪૬) ઇત્યાદિના સર્વરસાભ્યવહારસ્ય સ્વસ્થાનામુક્તત્વાત્, ‘ન ચૈકરસસેવાયાં’ ઇત્યાદિના ચૈકરસસેવાયા નિષિદ્ધત્વાત્; તસ્માન્ન પઠનીય એવાયં ગ્રન્થ ઇતિ| શ્રીબ્રહ્મદેવસ્ત્વાર્ષાનાર્ષચિન્તામકુર્વન્નમું ગ્રન્થં પઠતિ વ્યાખ્યાનયતિ ચ| તત્પઠિતવ્યાખ્યાત્વાત્ સર્વમતદર્શિભિરસ્માભિરપિ લિખિતઃ ક્વચિદ્વ્યાખ્યાતશ્ચેતિ||૧૬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
તરતમયોગયુક્તાંશ્ચ ભાવાનતિસ્નિગ્ધાનતિરૂક્ષાનત્યુષ્ણાનતિશીતાનિત્યેવમાદીન્ વિવર્જયેત્ ||૧૭||
तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्युष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
અતિશયગુણયોગયુક્તા માહિષક્ષીરાદિપદાર્થા હિતા અપિ સ્વસ્થાનામેકાન્તાહિતા ભવન્તીતિ દર્શયન્નાહ- તરતમેત્યાદિ| તરતમયોગયુક્તાંશ્ચ ભાવાનિતિ અતિશયસ્નેહાદિગુણસહિતાનિ દ્રવ્યાણીત્યર્થઃ| તાનેવાતિશયગુણયુક્તાન્ વિવૃણ્વન્નાહ- અતિસ્નિગ્ધાનિત્યાદિ| તસ્માન્માહિષં દુગ્ધં ગવ્યાદતિશયસ્નિગ્ધં સ્વસ્થસ્ય સમાગ્નેર્વર્જ્યમ્, અસ્વસ્થસ્ય ચ તીક્ષ્ણાગ્નેઃ સેવ્યમિત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્| યુક્તાંશ્ચેતિ ચકારોઽતિશયગુણયુક્તાનામપિ પથ્યતમાયુષ્યતમવૃષ્યતમાનાં સેવનં સમુચ્ચિનોતિ, એષામેકાન્તહિતત્વાત્; એભ્યોઽન્યેઽતિશયગુણયુક્તાઃ સ્વાભાવાદેવૈકાન્તાહિતા ઇતિ| એવમાદીનિત્યાદિશબ્દાદન્યેઽપિ વીર્યસઞ્જ્ઞકા ગુણાઃ પિચ્છિલવિશદતીક્ષ્ણમૃદવો ગૃહ્યન્તે, તથા ગુરુલઘુવીર્યં ચ| અન્યે તુ ‘આદિશબ્દાદુક્તેભ્યોઽન્યેઽપિ સર્વે ગુણા ગૃહ્યન્તે’ ઇતિ વદન્તિ||૧૭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ભવન્તિ ચાત્ર- વિરુદ્ધાન્યેવમાદીનિ વીર્યતો યાનિ કાનિચિત્ | તાન્યેકાન્તાહિતાન્યેવ શેષં વિદ્યાદ્ધિતાહિતમ્ ||૧૮||
भवन्ति चात्र- विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् | तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
અમુમેવાર્થં સુખબોધાર્થં સઙ્ગૃહ્યાહ- વિરુદ્ધાનીત્યાદિ| વીર્યત ઇતિ વીર્યશબ્દેનાત્ર સ્નિગ્ધાદયોઽષ્ટૌ ગુણા ઉચ્યન્તે; અથવા વિંશતિગુણાઃ ષડ્રસા અપ્યુચ્યન્તે, ‘યેન કુર્વન્તિ તદ્વીર્યમ્’ (સૂ. અ.૪૧) ઇતિ વચનાત્| એવમાદીનીત્યુક્તે યાનિ કાનિચિદિતિ યત્ કૃતં તત્તન્ત્રાન્તરોક્તાશેષવિરુદ્ધોપગ્રહાર્થમ્| અન્યે ત્વાદિશબ્દાત્તન્ત્રાન્તરોક્તાનિ દેશકાલમાત્રાદિવિરુદ્ધાનિ લભ્યન્ત ઇતિ મન્યન્તે| શેષમ્ અતોઽન્યન્માષાદિ હિતાહિતં જાનીયાત્, કસ્યચિદ્દોષસ્ય પ્રકોપત્વાત્ કસ્યચિદ્દોષસ્ય હરત્વાદિતિ||૧૮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
વ્યાધિમિન્દ્રિયદૌર્બલ્યં મરણં ચાધિગચ્છતિ | વિરુદ્ધરસવીર્યાણિ ભુઞ્જાનોઽનાત્મવાન્નરઃ ||૧૯||
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति | विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ||१९||
🔊 Audio coming soon
કિં પુનર્વિરુદ્ધં ભુક્તં કરોતીત્યાહ- વ્યાધિમિત્યાદિ| વ્યાધિમિતિ ષાણ્ડ્યાન્ધ્યવિસર્પદકોદરવિસ્ફોટકોન્માદભગન્દરાદિકમ , ઇન્દ્રિયદૌર્બલ્યમ્ ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનદૌર્બલ્યમિન્દ્રિયશક્તિદૌર્બલ્યં વા, અધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ| વિરુદ્ધરસવીર્યાણિ ભુઞ્જાન ઇતિ રસગ્રહણં દ્રવ્યવીર્યપરિહારાર્થં, તેનોષ્ણસ્યાપિ દુગ્ધસ્ય પ્રયોગો ભવતિ; ક્ષીરદ્રવ્યસ્ય હ્યુષ્ણત્વં તદ્ગતમધુરરસશૈત્યેન વિરોધિનાઽપિ ન દુષ્યતિ, એવમુષ્ણપાનીયસ્યાપીતિ| અનાત્મવાન્ અબુદ્ધિમાન્| અન્યે ‘રસવીર્યાદીન્’ ઇતિ પઠન્તિ| તેષાં મતે વિપાકયોરપિ ગુરુલઘુસઞ્જ્ઞયોર્વિરોધો વર્જનીય ઇતિ| પૂર્વપ્રતિપાદિતાધ્યાયાર્થપિણ્ડદર્શનપરઃ શ્લોકોઽયં; તેનાસ્મિન્નધ્યાય એવ યાનિ વિરુદ્ધાનિ દ્રવ્યાણ્યુક્તાનિ તેષ્વેવ રસવીર્યવિરોધો જ્ઞેયો, ન પુનરિહાનુક્તાનિ યાનિ તેષ્વિતિ||૧૯||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
યત્કિઞ્ચિદ્દોષમુત્ક્લેશ્ય ભુક્તં કાયાન્ન નિર્હરેત્ | રસાદિષ્વયથાર્થં વા તદ્વિકારાય કલ્પતે ||૨૦||
यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् | रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ||२०||
🔊 Audio coming soon
ન કેવલં વિરુદ્ધભોજનમેવ વ્યાધિહેતુઃ, અપિ તુ હિતાહિતાદીન્યપીતિ દર્શયન્નાહ- યદિત્યાદિ| યત્કિઞ્ચિદિત્યનેન અશેષમેવાહિતં સઙ્ગૃહીતમ્| દોષં વાતાદિકમ્| ઉત્ક્લેશ્ય પ્રકોપ્ય| ન નિર્હરેદિતિ મદનફલત્રિવૃતાદિવદૂર્ધ્વમધો વા નાકર્ષેત્, તદ્વિકારાય કલ્પત ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્; કલ્પતે સમ્પદ્યતે| ન કેવલં દોષકરમેવ વ્યાધયે ભવતિ, અપિ તુ રસાદિધાતુદુષ્ટિકરમપિ વ્યાધયે ભવતીત્યાહ- રસાદિષ્વિત્યાદિ| રસાદિષ્વયથાર્થં વેતિ રસાદિધાતુષ્વયથાર્થં પ્રયોજનવિરુદ્ધં રસાદીનાં જીવનાદિપ્રયોજનવિરોધિ રસાદિધાતુદૂષણકરમિત્યર્થઃ| દોષદુષ્ટિકારિત્વેન ધાતુદૂષણકરત્વં ન લભ્યતે, વિશિષ્ટશક્તિત્વાદ્દ્રવ્યાણાં; તથાહિ- કાનિચિદ્દોષદુષ્ટિકરાણિ, કાનિચિદ્ધાતુદુષ્ટિકરાણીતિ; તાનિ ચાત્ર ન કથયિષ્યામો વિસ્તરભયાત્| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- રસાદિષ્વિતિ આદિશબ્દાદ્વીર્યવિપાકયોર્ગ્રહણં; તેન રસવીર્યવિપાકેષુ યદ્ભુક્તં સદયથાર્થમનર્થકરં વા ભવતિ, તદ્વિકારસ્ય કલ્પતે| જૈજ્ઝટાચાર્યસ્ત્વમું શ્લોકમનાર્ષં કથયતિ, ગયદાસાચાર્યેણ ચાયમઙ્ગીકૃતઃ, અતોઽસ્માભિરપિ લિખિતો વ્યાખ્યાતશ્ચ||૨૦||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
વિરુદ્ધાશનજાન્ રોગાન્ પ્રતિહન્તિ વિરેચનમ્ | વમનં શમનં વાઽપિ પૂર્વં વા હિતસેવનમ્ ||૨૧||
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् | वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
વિરુદ્ધાશનાદુત્પન્નાનાં રોગાણાં ચિકિત્સાસૂત્રમુદ્દિશન્નાહ- વિરુદ્ધાશનજાનિત્યાદિ| પ્રતિહન્તિ વિરેચનમિતિ વિરુદ્ધાશનજવ્યાધિપ્રત્યનીકં વિરેચનં પ્રતિશબ્દેન દ્યોત્યતે; તેન કુષ્ઠવ્યાધિપ્રત્યનીકં વિરેચનં વિરુદ્ધાશનજં કુષ્ઠં હન્તિ, એવમન્યત્રાપિ યોજનીયમ્| વમનં શમનં વાઽપીતિ તત્ર વિરેકવમને બહુદોષાણાં પ્રાણવતાં ચ, ઇતરેષાં તુ શમનમિતિ| શમનલક્ષણમુચ્યતે- “ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ| સમીકરોતિ ક્રુદ્ધાંશ્ચ તત્ સંશમનમુચ્યતે”- ઇતિ| પૂર્વં વા હિતસેવનમિતિ સુવર્ણલોહાદિવિરોધિરોગહરં પૂર્વમેવ સેવેત| તદુક્તં “ન સજ્જતે હેમપાઙ્ગે વિષં પદ્મદલેઽમ્બુવત્” (ચ. ચિ. અ. ૨૩)| ‘પૂર્વં વા હિતભોજનમ્’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૨૧||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
સાત્મ્યતોઽલ્પતયા વાઽપિ દીપ્તાગ્નેસ્તરુણસ્ય ચ | સ્નિગ્ધવ્યાયામબલિનાં વિરુદ્ધં વિતથં ભવેત્ ||૨૨||
सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च | स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
વિરુદ્ધાશનં કુર્વતોઽપિ કસ્યચિત્ કુતો વિરુદ્ધાશનજા દોષા ન ભવન્તીત્યાહ- સાત્મ્યત ઇત્યાદિ| સાત્મ્યાદિભિર્હેતુભિર્વિરુદ્ધં વિતથં નિષ્ફલં ભવતીતિ પિણ્ડાર્થઃ| સ્નિગ્ધવ્યાયામબલિનામિતિ સ્નિગ્ધવ્યાયામાભ્યાં બલિનામિતિ સમ્બધ્યતે| તેનાયમર્થઃ- સ્નિગ્ધદ્રવ્યાભ્યવહારબલિનાં બલવદગ્નિત્વાદ્વિરુદ્ધં નિષ્ફલં ભવતિ| કેચિત્ ‘બલિનામ્’ ઇતિ પદં ભિન્નં મન્યન્તે| તેનાયમર્થઃ- સ્નિગ્ધાનાં વ્યાયામિનાં બલિનાં ચ વિરુદ્ધં વિતથં ભવેદિતિ| સાત્મ્યતોઽલ્પતયેત્યાદિશ્લોકસ્યાગ્રે કેચિદમું શ્લોકં પઠન્તિ- “વ્યાયામશીલો બલવાન્ શિશુશ્ચ સ્નિગ્ધોઽગ્નિમાંશ્ચાપિ મહાશનશ્ચ| આપ્નોતિ રોગાન્ન વિરુદ્ધજાતાનભ્યાસતો વાઽલ્પતયા ચ જન્તુઃ” ઇતિ; અયં ચ ન પઠનીયઃ, સર્વનિબન્ધકારૈરપઠિતત્વાત્||૨૨||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
અથ વાતગુણાન્ વક્ષ્યામઃ- પૂર્વઃ સમધુરઃ સ્નિગ્ધો લવણશ્ચૈવ મારુતઃ | ગુરુર્વિદાહજનનો રક્તપિત્તાભિવર્ધનઃ ||૨૩|| ક્ષતાનાં વિષજુષ્ટાનાં વ્રણિનઃ શ્લેષ્મલાશ્ચ યે | તેષામેવ વિશેષેણ સદા રોગવિવર્ધનઃ ||૨૪|| વાતલાનાં પ્રશસ્તશ્ચ શ્રાન્તાનાં કફશોષિણામ્ | મધુરશ્ચાવિદાહી ચ કષાયાનુરસો લઘુઃ | દક્ષિણો મારુતઃ શ્રેષ્ઠશ્ચક્ષુષ્યો બલવર્ધનઃ ||૨૫|| રક્તપિત્તપ્રશમનો ન ચ વાતપ્રકોપણઃ | વિશદો રૂક્ષપરુષઃ ખરઃ સ્નેહબલાપહઃ ||૨૬|| પશ્ચિમો મારુતસ્તીક્ષ્ણઃ કફમેદોવિશોષણઃ | સદ્યઃ પ્રાણક્ષયકરઃ શોષણસ્તુ શરીરિણામ્ ||૨૭|| ઉત્તરો મારુતઃ સ્નિગ્ધો મૃદુર્મધુર એવ ચ | કષાયાનુરસઃ શીતો દોષાણાં ચાપ્રકોપણઃ ||૨૮|| તસ્માચ્ચ પ્રકૃતિસ્થાનાં ક્લેદનો બલવર્ધનઃ | ક્ષીણક્ષયવિષાર્તાનાં વિશેષેણ તુ પૂજિતઃ ||૨૯||
अथ वातगुणान् वक्ष्यामः- पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः | गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः ||२३|| क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये | तेषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः ||२४|| वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् | मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः | दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ||२५|| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः | विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः ||२६|| पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः | सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम् ||२७|| उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च | कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः ||२८|| तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः | क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः ||२९||
🔊 Audio coming soon
હિતસ્યાપિ વાતસ્ય દિક્સંયોગાદહિતત્વં સ્યાદિતિ વાતગુણાન્ નિર્દિશન્નાહ- અથ વાતગુણાન્ વક્ષ્યામ ઇત્યાદિ| “વાતસ્ય દક્ષિણોત્તરગતસ્ય દોષહરત્વેન હિતત્વં, પૂર્વપશ્ચિમવાતસ્યાહિતત્વમ્, અતો હિતાહિતીયાધ્યાયપરિસમાપ્તૌ વાતસ્ય ગુણોપવર્ણનં નિર્દેષ્ટુમાહ- અથ વાતગુણાનિત્યાદિ” ઇત્યન્યે| ‘તેષામેવ વિશેષેણ વ્રણક્લેદવિવર્ધનઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| ખરઃ પ્રચણ્ડવેગઃ| અન્યે ત્વાહારદ્રવ્યપ્રકરણાદિતરસંયોગોઽપ્રસ્તુત ઇત્યમું વાતગુણોપવર્ણનગ્રન્થં ન પઠન્ત્યેવ| ગયદાસાચાર્યસ્ત્વસ્મિન્ હિતાહિતીયાધ્યાયપાઠે પૂર્વોક્તં પાઠં કિયન્તં પરિત્યજ્યાન્યં ચ પાઠં કિયન્તં નિક્ષિપ્ય પૂર્વોક્તપાઠક્રમવ્યતિક્રમેણ ચ પઠતિ| યાવતા પાઠેન વ્યતિક્રમસ્તાવન્તં દર્શયન્નાહ- “વલ્લીફલકવકકરીરામ્લફલલવણકુલત્થપિણ્યાકદધિતિલતૈલવિરોધિ- શુષ્કશાકાજાવિકમાંસમદ્યજામ્બવચિલિચિમમત્સ્યગોધાવરાહાંશ્ચ નૈકધ્યમશ્નીયાત્ પયસા, પ્રાક્ પયસોઽન્તે વા| કપોતાંશ્ચ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્નાદ્યાત્| કપિઞ્જલમયૂરલાવતિત્તિરિગોધાશ્ચૈરણ્ડદાર્વ્ય(ર્વ)ગ્નિસિદ્ધા એરણ્ડતૈલસિદ્ધા વા| મધુઘૃતે સમધૃતે| મધુ ચાન્તરીક્ષોદકાનુપાનમ્| કાંસ્યભાજને દશરાત્રપર્યુષિતં સર્પિઃ| મધુ ચોષ્ણમુષ્ણેન વા| દધિ મદ્યં વા| પિત્તેન સહ માંસાનિ પક્વાનિ, આમાનિ ચ કેવલાન્યપિ| સુરાકૃશરાપાયસાંશ્ચ નૈકધ્યમશ્નીયાત્| સૌવીરકેણ સહ તિલશષ્કુલીઃ| તક્રેણ સહ મધુઘૃતમત્સ્યગોધાપૃષતમાંસાનિ | મધુના ગોધામ્| મત્સ્યાન્ ક્ષૌદ્રાસવેન, પૃષતમાંસં વા તેનૈવ| તથા મૈરેયમાધ્વીકાભ્યાં બાલોપોદક્યા વા મત્સ્યાન્| નેક્ષુવિકૃતીઃ સર્વા મત્સ્યૈઃ સહ| સર્પિર્ગુડકાકમાચીમધુમૂલકાનિ નૈકધ્યમ્ | મધુના વારાહં, દધ્ના કૌક્કુટં, મદ્યેન બલાકાં, તિલકલ્કેન ચોપોદિકાં સિદ્ધામ્| ન પિપ્પલીં મત્સ્યવસયા, પ્રિયઙ્ગ્વનુલિપ્તો ન પાયસમશ્નીયાત્ ઇતિ| અસ્યાગ્રે ચ ‘તરતમયોગયુક્તાંશ્ચ ભાવાન્’ ઇત્યાદિસૂત્રાણિ પઠતિ, તાનિ ચ પૂર્વસૂત્રૈરેવ સમાનાનીતિ નેહ પ્રદર્શિતાનિ||૨૩-૨૯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને હિતાહિતીયો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૦||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૦||