Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો હિતાહિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
20. hitāhitīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્ પિત્તસ્યાપથ્યમિત્યનેન હેતુના ન કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમેકાન્તેન હિતમહિતં વાઽસ્તીતિ કેચિદાચાર્યા બ્રુવતે | તત્તુ ન સમ્યક્; ઇહ ખલુ યસ્માદ્દ્રવ્યાણિ સ્વભાવતઃ સંયોગતશ્ચૈકાન્તહિતાન્યેકાન્તાહિતાનિ હિતાહિતાનિ ચ ભવન્તિ ||૩||
View original
यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते | तत्तु न सम्यक्; इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્ર ,એકાન્તહિતાનિ જાતિસાત્મ્યાત્ સલિલઘૃતદુગ્ધૌદનપ્રભૃતીનિ; એકાન્તાહિતાનિ તુ દહનપચનમારણાદિષુ પ્રવૃત્તાન્યનલક્ષારવિષાદીનિ, સંયોગાદપરાણિ વિષતુલ્યાનિ ભવન્તિ; હિતાહિતાનિ તુ યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્ પિત્તસ્યાપથ્યમિતિ ||૪||
View original
तत्र ,एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि; एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि, संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति; हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
અતઃ સર્વપ્રાણિનામયમાહારાર્થં વર્ગ ઉપદિશ્યતે; તદ્યથા- રક્તશાલિષષ્ટિકકઙ્ગુક્રમુકુન્દકપાણ્ડુકપીતકપ્રમોદકકાલકાસનકપુષ્પકકર્દમકશકુનાહૃતસુગન્ધકકલમ- નીવારકોદ્રવોદ્દાલકશ્યામાકગોધૂમયવવૈણવૈણહરિણકુરઙ્ગમૃગમાતૃકાશ્વદંષ્ટ્રાકરાલક્રકરકપોતલાવતિત્તિરિકપિઞ્જલવર્તીરવર્તિકા મુદ્ગવનમુદ્ગમકુષ્ઠકલાયમસૂરમઙ્ગલ્યચણકહરેણ્વાઢકીસતીનાશ્ચિલ્લિવાસ્તુકસુનિષણ્ણકજીવન્તીતણ્ડુલીયકમણ્ડૂકપર્ણ્યઃ, ગવ્યં ઘૃતં, સૈન્ધવં, દાડિમામલકમિત્યેષ વર્ગઃ સર્વપ્રાણિનાં સામાન્યતઃ પથ્યતમઃ ||૫||
View original
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते; तद्यथा- रक्तशालिषष्टिककङ्गुक्रमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनकपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलम- नीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिका मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः, गव्यं घृतं, सैन्धवं, दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તથા બ્રહ્મચર્યનિવાતશયનોષ્ણોદકસ્નાનનિશાસ્વપ્નવ્યાયામાશ્ચૈકાન્તતઃ પથ્યતમાઃ ||૬||
View original
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
એકાન્તહિતાન્યેકાન્તાહિતાનિ તુ પ્રાગુપદિષ્ટાનિ, હિતાહિતાનિ તુ યદ્વાયોઃ પથ્યં તત્ પિત્તસ્યાપથ્યમિતિ ||૭||
View original
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि, हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
સંયોગતસ્ત્વપરાણિ વિષતુલ્યાનિ ભવન્તિ | તદ્યથા- વલ્લીફલકવકકરીરામ્લફલલવણકુલત્થપિણ્યાકદધિતૈલવિરોહિપિષ્ટશુષ્કશાકાજાવિકમાંસમદ્યજામ્બવચિલિચિમમત્સ્યગોધાવરાહાંશ્ચ નૈકધ્યમશ્નીયાત્ પયસા ||૮||
View original
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति | तद्यथा- वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
રોગં સાત્મ્યં ચ દેશં ચ કાલં દેહં ચ બુદ્ધિમાન્ | અવેક્ષ્યાગ્ન્યાદિકાન્ ભાવાન્ રોગવૃત્તેઃ પ્રયોજયેત્ ||૯||
View original
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् | अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10-12) · Śloka 12
અવસ્થાન્તરબાહુલ્યાદ્રોગાદીનાં વ્યવસ્થિતમ્ | દ્રવ્યં નેચ્છન્તિ ભિષજ ઇચ્છન્તિ સ્વસ્થરક્ષણે ||૧૦|| દ્વયોરન્યતરાદાને વદન્તિ વિષદુગ્ધયોઃ | દુગ્ધસ્યૈકાન્તહિતતાં વિષમેકાન્તતોઽહિતમ્ ||૧૧|| એવં યુક્તરસેષ્વેષુ દ્રવ્યેષુ સલિલાદિષુ | એકાન્તહિતતાં વિદ્ધિ વત્સ સુશ્રુત નાન્યથા ||૧૨||
View original
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् | द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ||१०|| द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः | दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ||११|| एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु | एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
અતોઽન્યાન્યપિ સંયોગાદહિતાનિ વક્ષ્યામઃ- નવવિરૂઢધાન્યૈર્વસામધુપયોગુડમાષૈર્વા ગ્રામ્યાનૂપૌદકપિશિતાદીનિ નાભ્યવહરેત્; ન પયોમધુભ્યાં રોહિણીશાકં જાતુકશાકં વાઽશ્નીયાત્, બલાકાં વારુણીકુલ્માષાભ્યાં, કાકમાચીં પિપ્પલીમરિચાભ્યાં; નાડીભઙ્ગશાકકુક્કુટદધીનિ ચ નૈકધ્યં; મધુ ચોષ્ણોદકાનુપાનં; પિત્તેન ચામમાંસાનિ; સુરાકૃશરાપાયસાંશ્ચ નૈકધ્યં; સૌવીરકેણ સહ તિલશષ્કુલીં; મત્સ્યૈઃ સહેક્ષુવિકારાન્; ગુડેન કાકમાચીં, મધુના મૂલકં, ગુડેન વારાહં મધુના ચ સહ વિરુદ્ધં; ક્ષીરેણ મૂલકમ્, આમ્રજામ્બવશ્વાવિચ્છૂકરગોધાશ્ચ; સર્વાંશ્ચ મત્સ્યાન્ પયસા, વિશેષેણ ચિલિચિમં; કદલીફલં તાલફલેન પયસા દધ્ના તક્રેણ વા; લકુચફલં પયસા દધ્ના માષસૂપેન વા, પ્રાક્ પયસઃ પયસોઽન્તે વા ||૧૩||
View original
अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः- नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्; न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाऽश्नीयात्, बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां, काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां; नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं; मधु चोष्णोदकानुपानं; पित्तेन चाममांसानि; सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं; सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं; मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्; गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं; क्षीरेण मूलकम्, आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च; सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा, विशेषेण चिलिचिमं; कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा; लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा, प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
અતઃ કર્મવિરુદ્ધાન્ વક્ષ્યામઃ- કપોતાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્નાદ્યાત્; કપિઞ્જલમયૂરલાવતિત્તિરિગોધાશ્ચૈરણ્ડદાર્વ્યગ્નિસિદ્ધા એરણ્ડતૈલસિદ્ધા વા નાદ્યાત્; કાંસ્યભાજને દશરાત્રપર્યુષિતં સર્પિઃ; મધુ ચોષ્ણૈરુષ્ણે વા; મત્સ્યપરિપચને શૃઙ્ગવેરપરિપચને વા સિદ્ધાં કાકમાચીં; તિલકલ્કસિદ્ધમુપોદિકાશાકં; નારિકેલેન વરાહવસાપરિભૃષ્ટાં બલાકાં; ભાસમઙ્ગારશૂલ્યં નાશ્નીયાદિતિ ||૧૪||
View original
अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः- कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्; कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्; कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः; मधु चोष्णैरुष्णे वा; मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं; तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं; नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां; भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
અતો માનવિરુદ્ધાન્ વક્ષ્યામઃ- મધ્વમ્બુની મધુસર્પિષી માનતસ્તુલ્યે નાશ્નીયાત્; સ્નેહૌ મધુસ્નેહૌ જલસ્નેહૌ વા વિશેષાદાન્તરીક્ષોદકાનુપાનૌ ||૧૫||
View original
अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः- मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्; स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
અત ઊર્ધ્વં રસદ્વન્દ્વાનિ રસતો વીર્યતો વિપાકતશ્ચ વિરુદ્ધાનિ વક્ષ્યામઃ- તત્ર મધુરામ્લૌ રસવીર્યવિરુદ્ધૌ, મધુરલવણૌ ચ, મધુરકટુકૌ ચ સર્વતઃ, મધુરતિક્તૌ રસવિપાકાભ્યાં, મધુરકષાયૌ ચ, અમ્લલવણૌ રસતઃ, અમ્લકટુકૌ રસવિપાકાભ્યામ્, અમ્લતિક્તાવમ્લકષાયૌ ચ સર્વતઃ, લવણકટુકૌ રસવિપાકાભ્યાં, લવણતિક્તૌ લવણકષાયૌ ચ સર્વતઃ, કટુતિક્તૌ રસવીર્યાભ્યાં કટુકષાયૌ ચ, તિક્તકષાયૌ રસતઃ ||૧૬||
View original
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः- तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ, मधुरलवणौ च, मधुरकटुकौ च सर्वतः, मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां, मधुरकषायौ च, अम्ललवणौ रसतः, अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम्, अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः, लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां, लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः, कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च, तिक्तकषायौ रसतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
તરતમયોગયુક્તાંશ્ચ ભાવાનતિસ્નિગ્ધાનતિરૂક્ષાનત્યુષ્ણાનતિશીતાનિત્યેવમાદીન્ વિવર્જયેત્ ||૧૭||
View original
तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्युष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ભવન્તિ ચાત્ર- વિરુદ્ધાન્યેવમાદીનિ વીર્યતો યાનિ કાનિચિત્ | તાન્યેકાન્તાહિતાન્યેવ શેષં વિદ્યાદ્ધિતાહિતમ્ ||૧૮||
View original
भवन्ति चात्र- विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् | तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
વ્યાધિમિન્દ્રિયદૌર્બલ્યં મરણં ચાધિગચ્છતિ | વિરુદ્ધરસવીર્યાણિ ભુઞ્જાનોઽનાત્મવાન્નરઃ ||૧૯||
View original
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति | विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
યત્કિઞ્ચિદ્દોષમુત્ક્લેશ્ય ભુક્તં કાયાન્ન નિર્હરેત્ | રસાદિષ્વયથાર્થં વા તદ્વિકારાય કલ્પતે ||૨૦||
View original
यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् | रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
વિરુદ્ધાશનજાન્ રોગાન્ પ્રતિહન્તિ વિરેચનમ્ | વમનં શમનં વાઽપિ પૂર્વં વા હિતસેવનમ્ ||૨૧||
View original
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् | वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
સાત્મ્યતોઽલ્પતયા વાઽપિ દીપ્તાગ્નેસ્તરુણસ્ય ચ | સ્નિગ્ધવ્યાયામબલિનાં વિરુદ્ધં વિતથં ભવેત્ ||૨૨||
View original
सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च | स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
અથ વાતગુણાન્ વક્ષ્યામઃ- પૂર્વઃ સમધુરઃ સ્નિગ્ધો લવણશ્ચૈવ મારુતઃ | ગુરુર્વિદાહજનનો રક્તપિત્તાભિવર્ધનઃ ||૨૩|| ક્ષતાનાં વિષજુષ્ટાનાં વ્રણિનઃ શ્લેષ્મલાશ્ચ યે | તેષામેવ વિશેષેણ સદા રોગવિવર્ધનઃ ||૨૪|| વાતલાનાં પ્રશસ્તશ્ચ શ્રાન્તાનાં કફશોષિણામ્ | મધુરશ્ચાવિદાહી ચ કષાયાનુરસો લઘુઃ | દક્ષિણો મારુતઃ શ્રેષ્ઠશ્ચક્ષુષ્યો બલવર્ધનઃ ||૨૫|| રક્તપિત્તપ્રશમનો ન ચ વાતપ્રકોપણઃ | વિશદો રૂક્ષપરુષઃ ખરઃ સ્નેહબલાપહઃ ||૨૬|| પશ્ચિમો મારુતસ્તીક્ષ્ણઃ કફમેદોવિશોષણઃ | સદ્યઃ પ્રાણક્ષયકરઃ શોષણસ્તુ શરીરિણામ્ ||૨૭|| ઉત્તરો મારુતઃ સ્નિગ્ધો મૃદુર્મધુર એવ ચ | કષાયાનુરસઃ શીતો દોષાણાં ચાપ્રકોપણઃ ||૨૮|| તસ્માચ્ચ પ્રકૃતિસ્થાનાં ક્લેદનો બલવર્ધનઃ | ક્ષીણક્ષયવિષાર્તાનાં વિશેષેણ તુ પૂજિતઃ ||૨૯||
View original
अथ वातगुणान् वक्ष्यामः- पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः | गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः ||२३|| क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये | तेषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः ||२४|| वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् | मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः | दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ||२५|| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः | विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः ||२६|| पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः | सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम् ||२७|| उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च | कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः ||२८|| तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः | क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને હિતાહિતીયો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon